معتزله (معتزله) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Admin در ‏۱۲ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۸:۴۶

2020-01-12T08:46:57Z

Admin در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۵۱

2019-09-17T08:51:28Z

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۵۰

2019-07-31T11:50:34Z

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۴۰

2019-07-31T11:40:23Z

نمایش تغییرات

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۰۹

2019-07-31T11:09:15Z

نمایش تغییرات

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۳۸

2019-07-31T10:38:55Z

نمایش تغییرات

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۲۶

2019-07-31T10:26:33Z

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۱۳

2019-07-31T10:13:25Z

نمایش تغییرات

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۰۴

2019-07-31T09:04:32Z

Admin در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۵۹

2019-07-31T08:59:15Z

نمایش تغییرات

@@ سطر ۱۰۱: / سطر ۱۰۱: @@
 قاضی [[عبدالجبار معتزلی]] در [[المنیة و الامل]] به فرع بصره معتزله اشاره کرده و آن ها را به دو شاخه واصل بن عطا (م:113هـ. ق) و شاخه عمرو بن عبید (م:143هـ. ق) تقسیم می کند. وی از شاخه دوم به خالد بن صفوان (م:133هـ. ق) و [[ابراهیم بن یحیی مدنی]] اشاره کرده و از شاخه اول طبقات ذیل را مورد اشاره قرار می دهد. طبقه اول بعد از واصل بن عطا : [[عثمان طویل]]، [[حفص بن سالم]]، [[حسن بن زکون]]؛ طبقه دوم: ابوالهذیل علاف، ابوبکر اصم، معمر بن عباد سُلمی ؛ طبقه سوم: نظام، [[شحّام]]، [[فوطی]]، بشر بن معتمر (مؤسس فرع بغداد ). کتاب مذکور پس از [[اسوار]] و [[عباد بن سلیمان]] به عنوان طبقه چهارم و از شاگردان فوطی و بشر بن معتمر نام می برد و از جاحظ، ابوعلی جبایی به عنوان شاگردان نظام در طبقه چهارم یاد می کند. طبقه پنجم در این کتاب با نام ابوهاشم جبایی معرفی می شود. این کتاب همچنین به فرع بغداد از معتزله اشاره کرده و مؤسس این فرع را بشر بن معتمر (م:210هـ. ق) دانسته و طبقه اول شاگردان وی را: [[ابوموسی مردار]]، [[احمد بن ابی دؤاد]] و [[ثمامة بن اشعر|ثمامة]] بن اشرس معرفی می کند. در طبقه دوم از جعفر بن حرب و جعفر بن مبشر یاد کرده، طبقه سوم را شامل اسکافی، [[عیسی بن هیثم صوفی]] و عبدالرحیم خیاط دانسته و در طبقه چهارم از ابوالقاسم کعبی ( [[ابوالقاسم بلخی]] ) نام می برد. <ref> [[المنیة و الامل]]، [[ابن مرتضی]]، ص107</ref> مکتب اعتزال کهن ترین یا دست کم یکی از کهن ترین مکتب ها یا فرقه ها با رویکردی عمدتاً کلامی است که اثری شگرف و ماندگار بر جای گذاشته است.
-نام هایی که طرفداران بر این گرایش نهاده اند: طرفداران مکتب خِرَدگرایی اسلامی نام هایی را بر گروه خود نهاده اند که عبارتند از: یکم: معتزله (به معنای نفی کنندگان و اهل پرهیز، دوری و دامن در کشیدن) قاضی عبدالجبار (م:416هـ. ق) می گوید: «هرجا در قرآن واژه اعتزال آمده مقصود از آن دوری گزیدن از باطل است و بدین سان دانسته می شود که نام اعتزال یک ستایش است؛ دوم: اهل التوحید (موحده)؛ سوم: اهل العدل (عدلیه ) ؛ چهارم: قَدَریه ؛ پنجم: [[منازلیه]] ؛ ششم: [[وعدیه]] و [[وعیدیه]] ؛ هفتم: [[اهل التنزیه]] ( [[منزهه]] ) ؛ ب، نام هایی که مخالفان اندیشه اعتزال بر این مکتب نهاده اند: یکم: معتزله به معنای جداشدگان؛ دوم: [[نفاة]] یا نفی کنندگان؛ سوم: معطّله ؛ چهارم:[جَهمیه ؛ پنجم: [[مخانیث الخوارج]] ؛ ششم: [[مبتدعه]]، بدعت گزاران.
+نام هایی که طرفداران بر این گرایش نهاده اند: طرفداران مکتب خِرَدگرایی اسلامی نام هایی را بر گروه خود نهاده اند که عبارتند از: یکم: معتزله (به معنای نفی کنندگان و اهل پرهیز، دوری و دامن در کشیدن) قاضی عبدالجبار (م:416هـ. ق) می گوید: «هرجا در قرآن واژه اعتزال آمده مقصود از آن دوری گزیدن از باطل است و بدین سان دانسته می شود که نام اعتزال یک ستایش است؛ دوم: اهل التوحید (موحده)؛ سوم: اهل العدل (عدلیه ) ؛ چهارم: قَدَریه ؛ پنجم: [[منازلیه]] ؛ ششم: [[وعدیه]] و [[وعیدیه]] ؛ هفتم: اهل التنزیه ( [[منزهه]] ) ؛ ب، نام هایی که مخالفان اندیشه اعتزال بر این مکتب نهاده اند: یکم: معتزله به معنای جداشدگان؛ دوم: [[نفاة]] یا نفی کنندگان؛ سوم: معطّله ؛ چهارم:[جَهمیه ؛ پنجم: [[مخانیث الخوارج]] ؛ ششم: [[مبتدعه]]، بدعت گزاران.
 پیدایی و دگرگونی:
@@ سطر ۱۳۳: / سطر ۱۳۳: @@
 طبقات و مشاهیر معتزله: رسم بر آن است که در منابع غیر معتزلی مشاهیر و رجال این مکتب را در دو شاخه سنتی معتزله بصره و معتزله بغداد جای می دهند، اما در عمده ترین منبع معتزلی که در این باره در اختیار است، پیشینه معتزله به دوره ای قبل از این دسته بندی بازگردانده و طبقه نخست معتزله در دوران صحابه سراغ داده شده اند. برپایه این گزارش، رجال نامی در دوازده طبقه معتزله که تقریباً تا پایان حیات رسمی این گروه را دربر می گیرد، بدین شرح نام برده شده اند: طبقه اول: علی (علیه السلام)، ابوبکر، [[عمر]]، [[عثمان]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبدالله بن مسعود]]، عبدالله بن عمر، [[ابودرداء]]، [[ابوذر غفاری]] و [[عبادة بن صامت]]؛ طبقه دوم: [[امام حسن علیه السلام]]، [[امام حسین]] (علیه السلام)، محمد بن حنفیه، [[سعید بن مسیب طاووس بن کیسان یمانی]]، [[ابواسود دوئلی]] و اصحاب [[عبدالله بن مسعود]] یعنی علقمه، اسود و شریح؛ طبقه سوم: حسن بن حسن، فرزندش عبدالله بن حسن، فرزندان او از جمله محمد [[نفس زکیه]]، [[ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه]]، [[محمد بن علی بن عبدالله بن عباس]] نیای خلفای عباسی، [[زید بن علی بن حسین|زید]] بن [[امام سجاد|علی]]، [[محمد بن سیرین بن محمد]] و حسن بن ابی الحسن بصری؛ طبقه چهارم: غیلان بن مسلم دمشقی، واصل بن عطاء، عمرو بن عبید، [[مکحول بن عبدالله]] فقیه شام، [[قتادة بن دعامه سدوسی]] و [[بشیر رحّال]]؛ طبقه پنجم: [[عثمان بن خالد طویل]] استاد ابوالهذیل علاف، [[حفص بن سالم]]، [[عمرو بن حوشب]]، [[حسن بن ذکوان]] و خالد بن صفوان؛ طبقه ششم: ابوالهذیل علاف، نظام، بشر بن معتمر، معمر بن عباد سُلمی، ابوبکر اصم، [[عبدالرحمن بن کیسان]]، [[ابوشمرحنفی]]، [[ابوعثمان ادمی]]، [[موسی اسواری]] و هشام بن عمرو فوطی؛ طبقه هفتم: احمد بن ابی دؤاد، [[ثمامة بن اشعر|ثمامة]] بن اشرس، جاحظ، [[عیسی بن صُبیح]]، [[محمد بن شبیب]]، شحّام، علی اسواری، [[ابوالحسین محمد بن مسلم صالحی]]، [[صالح قبّه]]، جعفر بن حرب، جعفر بن مبشر، [[رقاشی]]، [[عباد بن سلیمان]]، اسکافی و عیسی بن هیثم صوفی؛ طبقه هشتم: ابوعلی جبایی، [[ابومجالد بغدادی]]، ابوالحسین عبدالرحیم خیاط، [[عبدالله بلخی|کعبی]]، زبیری و [[ابن راوندی]] ؛ طبقه نهم: ابوهاشم جبایی، [[صیمری]]، [[باهلی]]، [[ابوبکر احمد بن اخشید]]، [[ابوبکر فارسی]] و برخی از رجال [[شیعه امامیه]]] از قبیل حسن بن موسی نوبختی ؛ طبقه دهم: [[ابوعلی بن خلّاد]]، [[ابوالقاسم سیرافی]]، [[ابوعمران سیرافی]]، ابوبکر بن اخشید (که نام او در طبقه نهم نیز گذشت)، [[احمد بن بی هاشم]] از فرزندان ابوهاشم بن ابوعلی جبایی و خواهر ابوهاشم دختر ابوعلی جبایی ؛ طبقه یازدهم: قاضی عبدالجبار همدانی، [[ابوعبدالله داعی]]، [[ابوالعبّاس حسنی]] و [[امام المؤید بالله؛ طبقه دوازدهم: [[ابورشید نیشابوری]]، [[سید مرتضی]]، [[ابوجعفر ناصر صغیر]]، [[ابوبکر رازی]] و [[ابوحاتم رازی]].
-معتزله بصره و بغداد : اگر واصل بن عطاء و عمرو بن عبید را نقطه آغازین معتزله بصره بدانیم، این شاخه از رجال طبقه چهارم به بعد را دربر می گیرد و از آن پس از طبقه ششم به بعد شاخه معتزله بغداد از آن جدا می شود و این دو شاخه در کنار هم به حیات خود ادامه می دهند و بعدها با انقراض معتزله بصره، شاخه معتزله بغداد دوره ای از حیات اعتزال را به تنهایی سپری می کند. هرچند بخش عمده ای از تفاوت میان این دو شاخه به نوعی جابجایی جغرافیایی در رجال و مشاهیر معتزله اشاره دارد، میان این دو شاخه تفاوت هایی محتوایی نیز به چشم می خورد. عمده موارد اختلاف بدین قرار است: یکم. معتزله بصره که آنان را معتزله جبائیه، [[خوزیه]]، [[اهوازیه]] و [[بصریه]] گفته اند بیشتر از اعتزال نظری سخن به میان آورده اند که تا حدی نیز به زمینه های زهد و عرفان آمیخته است. در حالی که معتزله بغداد نوعی اعتزال عملی را مطرح کردند و به دستگاه حکومت درآمدند و از این رهگذر نیز اندیشه خود را پیش بردند؛ دوم. معتزله بصره بـه لحاظ خاستگاه فکری، زمینه ای خالص تر دارد و کمتر می توان از تأثیر افکـار و اندیشه های غـیراسلامی در آن سخن گفت. این در حـالی است که درباره معتزله بغداد چنین نیست و احتمال اثرپذیری از اندیشـه ای مسیحی و یا فلاسفه یونان بیشتر است؛ سـوم. معتزلیان بغداد بسیـاری از مباحثی را که در اندیشه معتزله بصره چندان بدان ها اهتمام نشده یا کلیاتی از آن ها مطرح گردیده بود تحول و توسعه بخشیدند و از آن جمله به مباحثی چون مشخص کردن مفهوم شئ و امکان صدق آن بر معدوم و همچنین مسئله جوهر و عرض و سرانجام مسئله خلق قرآن پرداختند؛ چهارم. اندیشه معتزله بغداد و بصره در مسئله امامت با همدیگر متفاوت است و کلام معتزله بغداد در نبوّت و امامت مخالف کلام بصریان است. چه بـرخی از کسـان این طایفـه بـه رافضیان گـرایش دارند و برخی نیـز به خوارج تمایل یـافته اند؛ پنجم. معتـزله بصره عمدتاًً بـه مسئلـه صفـات توجه و اهتمام داشتـه اند درحالی که معتزله بغداد به بحث درباره ماهیت شئ پرداخته اند.
+معتزله بصره و بغداد : اگر واصل بن عطاء و عمرو بن عبید را نقطه آغازین معتزله بصره بدانیم، این شاخه از رجال طبقه چهارم به بعد را دربر می گیرد و از آن پس از طبقه ششم به بعد شاخه معتزله بغداد از آن جدا می شود و این دو شاخه در کنار هم به حیات خود ادامه می دهند و بعدها با انقراض معتزله بصره، شاخه معتزله بغداد دوره ای از حیات اعتزال را به تنهایی سپری می کند. هرچند بخش عمده ای از تفاوت میان این دو شاخه به نوعی جابجایی جغرافیایی در رجال و مشاهیر معتزله اشاره دارد، میان این دو شاخه تفاوت هایی محتوایی نیز به چشم می خورد. عمده موارد اختلاف بدین قرار است: یکم. معتزله بصره که آنان را معتزله جبائیه، خوزیه، اهوازیه و [[بصریه]] گفته اند بیشتر از اعتزال نظری سخن به میان آورده اند که تا حدی نیز به زمینه های زهد و عرفان آمیخته است. در حالی که معتزله بغداد نوعی اعتزال عملی را مطرح کردند و به دستگاه حکومت درآمدند و از این رهگذر نیز اندیشه خود را پیش بردند؛ دوم. معتزله بصره بـه لحاظ خاستگاه فکری، زمینه ای خالص تر دارد و کمتر می توان از تأثیر افکـار و اندیشه های غـیراسلامی در آن سخن گفت. این در حـالی است که درباره معتزله بغداد چنین نیست و احتمال اثرپذیری از اندیشـه ای مسیحی و یا فلاسفه یونان بیشتر است؛ سـوم. معتزلیان بغداد بسیـاری از مباحثی را که در اندیشه معتزله بصره چندان بدان ها اهتمام نشده یا کلیاتی از آن ها مطرح گردیده بود تحول و توسعه بخشیدند و از آن جمله به مباحثی چون مشخص کردن مفهوم شئ و امکان صدق آن بر معدوم و همچنین مسئله جوهر و عرض و سرانجام مسئله خلق قرآن پرداختند؛ چهارم. اندیشه معتزله بغداد و بصره در مسئله امامت با همدیگر متفاوت است و کلام معتزله بغداد در نبوّت و امامت مخالف کلام بصریان است. چه بـرخی از کسـان این طایفـه بـه رافضیان گـرایش دارند و برخی نیـز به خوارج تمایل یـافته اند؛ پنجم. معتـزله بصره عمدتاًً بـه مسئلـه صفـات توجه و اهتمام داشتـه اند درحالی که معتزله بغداد به بحث درباره ماهیت شئ پرداخته اند.
 به هـر روی کسانی چون واصل بن عطاء (م:130هـ. ق)، عمرو بن عبید (م:145هـ. ق)، ابوالهذیل علاف (م:226یا235هـ. ق)، نظام (م:220یا230هـ. ق)، اسواری(م:200هـ. ق)، معمر بن عباد سُلمی، هشـام فـوطی (م:218هـ. ق)، ابـویعقـوب شحّام (م:232هـ. ق)، عبـاد بن سلیمـان(م:250هـ. ق)، جاحظ (م:255هـ. ق)، ابوعلی جبایی (م:303هـ. ق) و ابوهاشم جبایی (م:321هـ. ق) در شمار معتزله بصره هستند و این شاخه نخستین نظریه پردازان معتزلی را در خود جای داده است. ادامه حیات معتزله بیش از شاخه بصره در شاخه بغداد دیده می شود و از مشاهیر این شاخه می توان به کسانی چون بشر بن معتمر (م:210هـ. ق)، جعفر بن مبشر (م:235هـ. ق) ابوجعفر اسکافی (م:240هـ. ق)، احمد بن ابی دؤاد (م:240هـ. ق)، ابوالحسین عبدالرحیم خیاط (م:289هـ. ق)، کعبی (م:319هـ. ق) و قاضی عبدالجبار معتزلی (م:415هـ. ق) اشاره کرد.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۵۱
سطر ۱۴۹:		سطر ۱۴۹:
	اصول اندیشه های ابوالهذیل علاف را که وی را از دیگر معتزلیان جدا می کند ده چیز گزارش کرده اند: یکم. درباره صفات عقیده داشت که صفات خداوند چیزی ورای ذات او نیست، بلکه صفات عین ذات او و به قدم ذات، او نیز قدیم است؛ دوم. او اراده هایی را برای خداوند ثابت می دانست که «لا فی محل» هستند و خداوند به واسطه آن ها اراده می کند و اراده خداوند غیر مراد اوست؛ سوم. در مورد کلام خداوند عقیده داشت برخی از آن ها یعنی همان قول «کُن»، لا فی محل و برخی دیگر چون امر و نهی و خبر و استخبار او در محل هستند؛ چهارم. در مسأله قدر یا تفویض در کلیات به سان دیگر معتزلیان می اندیشید، با این تفاوت که نسبت به امور دنیا قائل به اختیار و نسبت به امور آخرت جبری بود؛ پنجم. معتقد بود جاودانگان بهشت و دوزخ به سکونی دایم و پایدار می رسند که در آن برای بهشتیان همه لذت ها و برای دوزخیان همه دردها فراهم است؛ ششم. او استطاعات را عرضی غیر از صحت و سلامت می دانست و میان افعال قلوب و افعال جوارح تفاوت می نهاد؛ هفتم. وی معتقد بود که پیش از ورود شرع و ادله شرعی نیز انسان به حکم عقل مکلف به شناخت خداوند است و اگر از این بابت کوتاهی کند، مستحق کیفر است؛ هشتم. در مورد اجل و روزی عقیده داشت اجل مشخص است و اگر کسی در آن وقت که اجل اوست کشته نشود، به مرگ عادی بمیرد و در عمر کاستی و فزونی نشود. او روزی را نیز بر دو نوع می دانست؛ نهم. بنابر گزارش کعبی از دیدگاه ابوالهذیل علاف در مورد آنچه انسان شاهد آن نیست تنها به گواهی بیست نفر که یکی از آن ها ـ دست کم ـ بهشتی باشد حجت و دلیلی تام شکل می گیرد؛ افزون بر این، نظریه های جوهر فرد (ذره) و مرکب بودن عالم از آن، تولّد یا همان نسبت علّی میان فعل فاعل و نتیجه آن از جمله نظریه های مشهور ابوالهذیل علاف است. <ref>تلخیص از [[تاریخ فرق اسلامی]]، [[حسین صابری]]، ج1، ص147</ref>		اصول اندیشه های ابوالهذیل علاف را که وی را از دیگر معتزلیان جدا می کند ده چیز گزارش کرده اند: یکم. درباره صفات عقیده داشت که صفات خداوند چیزی ورای ذات او نیست، بلکه صفات عین ذات او و به قدم ذات، او نیز قدیم است؛ دوم. او اراده هایی را برای خداوند ثابت می دانست که «لا فی محل» هستند و خداوند به واسطه آن ها اراده می کند و اراده خداوند غیر مراد اوست؛ سوم. در مورد کلام خداوند عقیده داشت برخی از آن ها یعنی همان قول «کُن»، لا فی محل و برخی دیگر چون امر و نهی و خبر و استخبار او در محل هستند؛ چهارم. در مسأله قدر یا تفویض در کلیات به سان دیگر معتزلیان می اندیشید، با این تفاوت که نسبت به امور دنیا قائل به اختیار و نسبت به امور آخرت جبری بود؛ پنجم. معتقد بود جاودانگان بهشت و دوزخ به سکونی دایم و پایدار می رسند که در آن برای بهشتیان همه لذت ها و برای دوزخیان همه دردها فراهم است؛ ششم. او استطاعات را عرضی غیر از صحت و سلامت می دانست و میان افعال قلوب و افعال جوارح تفاوت می نهاد؛ هفتم. وی معتقد بود که پیش از ورود شرع و ادله شرعی نیز انسان به حکم عقل مکلف به شناخت خداوند است و اگر از این بابت کوتاهی کند، مستحق کیفر است؛ هشتم. در مورد اجل و روزی عقیده داشت اجل مشخص است و اگر کسی در آن وقت که اجل اوست کشته نشود، به مرگ عادی بمیرد و در عمر کاستی و فزونی نشود. او روزی را نیز بر دو نوع می دانست؛ نهم. بنابر گزارش کعبی از دیدگاه ابوالهذیل علاف در مورد آنچه انسان شاهد آن نیست تنها به گواهی بیست نفر که یکی از آن ها ـ دست کم ـ بهشتی باشد حجت و دلیلی تام شکل می گیرد؛ افزون بر این، نظریه های جوهر فرد (ذره) و مرکب بودن عالم از آن، تولّد یا همان نسبت علّی میان فعل فاعل و نتیجه آن از جمله نظریه های مشهور ابوالهذیل علاف است. <ref>تلخیص از [[تاریخ فرق اسلامی]]، [[حسین صابری]]، ج1، ص147</ref>

		+	[[پرونده:Motazalea.jpg\|20px\|قاب\|وسط]]
	== پانویس ==		== پانویس ==

@@ سطر ۱۳۷: / سطر ۱۳۷: @@
 به هـر روی کسانی چون واصل بن عطاء (م:130هـ. ق)، عمرو بن عبید (م:145هـ. ق)، ابوالهذیل علاف (م:226یا235هـ. ق)، نظام (م:220یا230هـ. ق)، اسواری(م:200هـ. ق)، معمر بن عباد سُلمی، هشـام فـوطی (م:218هـ. ق)، ابـویعقـوب شحّام (م:232هـ. ق)، عبـاد بن سلیمـان(م:250هـ. ق)، جاحظ (م:255هـ. ق)، ابوعلی جبایی (م:303هـ. ق) و ابوهاشم جبایی (م:321هـ. ق) در شمار معتزله بصره هستند و این شاخه نخستین نظریه پردازان معتزلی را در خود جای داده است. ادامه حیات معتزله بیش از شاخه بصره در شاخه بغداد دیده می شود و از مشاهیر این شاخه می توان به کسانی چون بشر بن معتمر (م:210هـ. ق)، جعفر بن مبشر (م:235هـ. ق) ابوجعفر اسکافی (م:240هـ. ق)، احمد بن ابی دؤاد (م:240هـ. ق)، ابوالحسین عبدالرحیم خیاط (م:289هـ. ق)، کعبی (م:319هـ. ق) و قاضی عبدالجبار معتزلی (م:415هـ. ق) اشاره کرد.
-فرقه های معتزله: یکی از نخستین کسانی که به افتراق های درونی معتزله پرداخته، ملطی است. وی در کتاب التنبیه و الرد از این سخن به میان می آورد که معتزله بر بیست فرقه اند. <ref> [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص36</ref> پس از او، بغدادی در الفرق بین الفرق پس از تکرار همین جمله که معتزله بیست فرقه اند از بیست و دو فرقه یعنی [[واصلیه (از معتزله)|واصلیه]]، [[عمرویه (از معتزله)|عمرویه]]، [[هذیلیه]]، نظامیه، [[اسواریه]]، [[معمریه (از معتزله)|عمریه]]، [[اسکافیه]]، [[جعفریه (از معتزله)|جعفریه]]، [[بِشْریه (از معتزله)|بشریه]]، [[مرداریه]]، هشامی، [[ثُمامیه]]، [[جاحظیه]]، [[خابطیه]]، [[حماریه (از معتزله)|حماریه]]، خیاطیه، [[پیروان صالح قبه]]، [[مریسیه]]، [[شحّامیه]]، [[کعبیه]]، [[جُبّائیه]] و [[بهشمیه]] نام می برد و البته توضیح می دهد که از این مجموعه دو فرقه [[خابطیه]] و [[حماریه]] در شمار غلوکنندگان در کفر هستند و در باب غالیان بدان ها پرداخته می شود و بیست فرقه دیگر قدری محض هستند. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص131</ref> ابوالمظفر [[شهفور اسفراینی]] در کتاب [[التبصیر فی الدین]] از بیست و دو فرقه یعنی فرقه های [[واصلیه]]، [[هذیلیه]]، [[عمرویه]]، [[نظامیه]]، [[اسواریه]]، [[معمریه]]، [[اسکافیه]]، [[جعفریه]]، [[بشریه]]، [[مرداریه]]، [[هشامیه]]، [[ثُمامیه]]، [[جاحظیه]]، [[خابطیه]]، [[حماریه]]، [[خیاطیه]]، [[شحّامیه]]، پیروان صالح قبه، [[مؤنسیه]]، [[کعبیه]]، [[جُبّائیه]] و [[بهشمیه]] به عنوان فرق [[معتزله]] یاد می کند و البته بی درنگ توضیح می دهد که از این مجموعه دو فرقه در شمار فرقه های اسلامی نیستند، این دو فرقه عبارتند از [[خابطیه]] و [[حماریه]]. <ref> [[التبصیر فی الدین]]، [[شهفور اسفراینی]]، ص63</ref> [[محمد شهرستانی]] برای [[معتزله]] تنها از دوازده فرقه یاد می کند. در گزارش او دوازده فرقه [[معتزله]] عبارتند از: [[واصلیه]]، [[هذیلیه]]، [[نظامیه]]، [[خابطیه]] و [[حَدَثیه]]، [[بشریه]]، [[معمریه]]، [[مرداریه]]، [[ثُمامیه]]، [[هشامیه]]، [[جاحظیه]]، [[خیاطیه]] و [[کعبیه]]، و سرانجام [[جُبّائیه]] و [[بهشمیه]]. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص49</ref> با مقایسه این فهرست با فهرست های پیشین، گواهی است بر این که فرقه های یادشده برای معتزلیان در آثار صاحبان کتب ملل و نحل بیش از آن که به معنای واقعی کلمه فرقه باشند، دسته بندی هایی هستند که از سوی دیگران انجام پذیرفته و در واقع این نویسندگان کتب ملل و نحل هستند که بر پیروان هر یک از شخصیت های فکری [[معتزله]] نامی نهاده اند. شاید نیز هدف از این کار تخریب چهره [[معتزله]]، به رخ کشاندن اختلاف های آنان و قلمداد کردن این اختلاف به عنوان نشانی از نادرستی اندیشه آن ها بوده است. این نکات روشنگر آن است که در مورد [[معتزله]] ـ به طور خاص ـ فرقه هایی که از آن ها نام برده شده بر اساس داوری افراد دیگر است و به انشعابی واقعی ـ تا آن پایه که زمینه تشکیل فرقه هایی جداگانه باشد ـ نظر ندارد. <ref>تلخیص از [[تاریخ فرق اسلامی]]، [[حسین صابری]]، ج1، ص119</ref>
+فرقه های معتزله: یکی از نخستین کسانی که به افتراق های درونی معتزله پرداخته، ملطی است. وی در کتاب التنبیه و الرد از این سخن به میان می آورد که معتزله بر بیست فرقه اند. <ref> [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص36</ref> پس از او، بغدادی در الفرق بین الفرق پس از تکرار همین جمله که معتزله بیست فرقه اند از بیست و دو فرقه یعنی [[واصلیه (از معتزله)|واصلیه]]، [[عمرویه (از معتزله)|عمرویه]]، [[هذیلیه]]، نظامیه، [[اسواریه]]، [[معمریه (از معتزله)|عمریه]]، [[اسکافیه]]، [[جعفریه (از معتزله)|جعفریه]]، [[بِشْریه (از معتزله)|بشریه]]، [[مرداریه]]، هشامی، [[ثُمامیه]]، [[جاحظیه]]، [[خابطیه]]، [[حماریه (از معتزله)|حماریه]]، خیاطیه، [[پیروان صالح قبه]]، [[مریسیه]]، [[شحّامیه]]، [[کعبیه]]، [[جُبّائیه]] و [[بَهشَمیه (از معتزله)|بهشمیه]] نام می برد و البته توضیح می دهد که از این مجموعه دو فرقه خابطیه و حماریه در شمار غلوکنندگان در کفر هستند و در باب غالیان بدان ها پرداخته می شود و بیست فرقه دیگر قدری محض هستند. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص131</ref> ابوالمظفر [[شهفور اسفراینی]] در کتاب [[التبصیر فی الدین]] از بیست و دو فرقه یعنی فرقه های واصلیه، هذیلیه، عمرویه، نظامیه، اسواریه، معمریه،اسکافیه، جعفریه، بشریه، مرداریه، [[هشامیه (از معتزله)|هشامیه]]، ثُمامیه، جاحظیه، خابطیه، حماریه، خیاطیه، شحّامیه، پیروان صالح قبه، [[مؤنسیه]]، کعبیه، جُبّائیه و بهشمیه به عنوان فرق معتزله یاد می کند و البته بی درنگ توضیح می دهد که از این مجموعه دو فرقه در شمار فرقه های اسلامی نیستند، این دو فرقه عبارتند از خابطیه و حماریه. <ref> [[التبصیر فی الدین]]، [[شهفور اسفراینی]]، ص63</ref> [[محمد شهرستانی]] برای معتزله تنها از دوازده فرقه یاد می کند. در گزارش او دوازده فرقه معتزله عبارتند از: واصلیه، هذیلیه، نظامیه، خابطیه و [[حَدَثیه]]، بشریه، معمریه، مرداریه، ثُمامیه، هشامیه، جاحظیه، خیاطیه و کعبیه، و سرانجام جُبّائیه و بهشمیه. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص49</ref> با مقایسه این فهرست با فهرست های پیشین، گواهی است بر این که فرقه های یادشده برای معتزلیان در آثار صاحبان کتب ملل و نحل بیش از آن که به معنای واقعی کلمه فرقه باشند، دسته بندی هایی هستند که از سوی دیگران انجام پذیرفته و در واقع این نویسندگان کتب ملل و نحل هستند که بر پیروان هر یک از شخصیت های فکری معتزله نامی نهاده اند. شاید نیز هدف از این کار تخریب چهره معتزله، به رخ کشاندن اختلاف های آنان و قلمداد کردن این اختلاف به عنوان نشانی از نادرستی اندیشه آن ها بوده است. این نکات روشنگر آن است که در مورد معتزله ـ به طور خاص ـ فرقه هایی که از آن ها نام برده شده بر اساس داوری افراد دیگر است و به انشعابی واقعی ـ تا آن پایه که زمینه تشکیل فرقه هایی جداگانه باشد ـ نظر ندارد. <ref>تلخیص از [[تاریخ فرق اسلامی]]، [[حسین صابری]]، ج1، ص119</ref>
 دکتر [[حسین صابری]] می نویسد: واصل بن عطاء غزّال پایه گذار اندیشه معتزلی معرفی شده است. او در سال 80 یا 81 هجری قمری در مدینه زاده شد. نام کامل او واصل بن عطاء و لقب وی غزّال است. او از موالی یا به دیگر سخن از کسانی بود که عرب تبار نبودند و در حمایت یکی از طوایف عرب به سر می بردند. برخی مستقیماً او را شاگرد ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه دانسته اند. این مقدار مسلم است که وی از آموزه های ابوهاشم اثر پذیرفته است. واصل پس از چندی به بصره رفت و حیات علمی خود را در آن شهر سپری کرد. او در بصره از شاگردان حسن بصری بود. غزّال در دوران حیات علمی خود به دفاع از آیین اسلام پرداخت و مبلّغانی را به همین هدف به نواحی مختلف اعزام کرد. [[بشر بن سعید]] و [[ابوعثمان زعفرانی]] از مهمترین شاگردان واصل در بصره هستند. گویند ابوالهذیل علاف و بشر بن معتمر اندیشه اعتزال را از این دو گرفته اند.

@@ سطر ۹۷: / سطر ۹۷: @@
 جاحظ می گوید: «این کتاب من در ایجاب وعد و وعید نیست تا مُرجی (فردی از فرقه مرجئه) بر آن اعتراض کند و در تفضیل (علی علیه السلام) نیست تا عثمانی در مقابل آن بایستد و در تصویب حکمین نیست تا خارجی از آن خشمناک گردد و در تقدیم استطاعت نیست تا مخالف آن با او معارضه کند و در اثبات اعراض نیست تا قائلین به جسم با آن مخالفت کنند و در تفضیل بصره بر کوفه، و مکه بر [[مدینه]]، و [[شام]] بر [[جزیره]]، و عجم بر عرب، و عدنان بر قحطان، و عمرو بر واصل بن عطا نیست تا هذلی بر نظّامی ردّ کند و در تفضیل [[مالک بن انس|مالک]] بر [[ابوحنیفه]] نیست. . . ». <ref> [[کتاب الحیوان]]، [[جاحظ]]، ج2، ص576</ref>
-[[محمد ملطی شافعی]]، نام معتزله را بر فرقه چهارم از فرق [[زیدیه (از فرق شیعه)|زیدیه]] نهاده و می نویسد: «ایشان با قول [[جعفریه (از معتزله)|جعفریه]]<ref> [[جعفر بن مبشر]] ثقفی و [[جعفر بن حرب]] همدانی و [[محمد بن عبدالله اسکافی]] </ref> موافقند و ایشان تماماً از [[زیدیه]] اند. » <ref> [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص34</ref>
+[[محمد ملطی شافعی]]، نام معتزله را بر فرقه چهارم از فرق [[زیدیه (از فرق شیعه)|زیدیه]] نهاده و می نویسد: «ایشان با قول [[جعفریه (از معتزله)|جعفریه]]( [[جعفر بن مبشر]] ثقفی و [[جعفر بن حرب]] همدانی و [[محمد بن عبدالله اسکافی]] ) موافقند و ایشان تماماً از زیدیه اند. » <ref> [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص34</ref>
-قاضی [[عبدالجبار معتزلی]] در [[المنیة و الامل]] به فرع [[بصره]] [[معتزله]] اشاره کرده و آن ها را به دو شاخه [[واصل بن عطا]] (م:113هـ. ق) و شاخه [[عمرو بن عبید]] (م:143هـ. ق) تقسیم می کند. وی از شاخه دوم به خالد بن صفوان (م:133هـ. ق) و ابراهیم بن یحیی مدنی اشاره کرده و از شاخه اول طبقات ذیل را مورد اشاره قرار می دهد. طبقه اول بعد از [[واصل بن عطا]] : عثمان طویل، حفص بن سالم، حسن بن زکون؛ طبقه دوم: [[ابوالهذیل علاف]]، [[ابوبکر اصم]]، [[معمر بن عباد سُلمی]] ؛ طبقه سوم: [[نظام]]، [[شحّام]]، فوطی، [[بشر بن معتمر]] (مؤسس فرع [[بغداد]] ). کتاب مذکور پس از اسوار و عباد بن سلیمان به عنوان طبقه چهارم و از شاگردان فوطی و [[بشر بن معتمر]] نام می برد و از [[جاحظ]]، [[ابوعلی جبایی]] به عنوان شاگردان [[نظام]] در طبقه چهارم یاد می کند. طبقه پنجم در این کتاب با نام [[ابوهاشم جبایی]] معرفی می شود. این کتاب همچنین به فرع بغداد از معتزله اشاره کرده و مؤسس این فرع را [[بشر بن معتمر]] (م:210هـ. ق) دانسته و طبقه اول شاگردان وی را: ابوموسی مردار، احمد بن ابی دؤاد و [[ثمامة بن اشعر|ثمامة]] بن اشرس معرفی می کند. در طبقه دوم از [[جعفر بن حرب]] و [[جعفر بن مبشر]] یاد کرده، طبقه سوم را شامل اسکافی، عیسی بن هیثم صوفی و [[عبدالرحیم خیاط]] دانسته و در طبقه چهارم از ابوالقاسم کعبی ( [[ابوالقاسم بلخی]] ) نام می برد. <ref> [[المنیة و الامل]]، [[عبدالجبار معتزلی]]، ص107</ref> مکتب اعتزال کهن ترین یا دست کم یکی از کهن ترین مکتب ها یا فرقه ها با رویکردی عمدتاً کلامی است که اثری شگرف و ماندگار بر جای گذاشته است.
+قاضی [[عبدالجبار معتزلی]] در [[المنیة و الامل]] به فرع بصره معتزله اشاره کرده و آن ها را به دو شاخه واصل بن عطا (م:113هـ. ق) و شاخه عمرو بن عبید (م:143هـ. ق) تقسیم می کند. وی از شاخه دوم به خالد بن صفوان (م:133هـ. ق) و [[ابراهیم بن یحیی مدنی]] اشاره کرده و از شاخه اول طبقات ذیل را مورد اشاره قرار می دهد. طبقه اول بعد از واصل بن عطا : [[عثمان طویل]]، [[حفص بن سالم]]، [[حسن بن زکون]]؛ طبقه دوم: ابوالهذیل علاف، ابوبکر اصم، معمر بن عباد سُلمی ؛ طبقه سوم: نظام، [[شحّام]]، [[فوطی]]، بشر بن معتمر (مؤسس فرع بغداد ). کتاب مذکور پس از [[اسوار]] و [[عباد بن سلیمان]] به عنوان طبقه چهارم و از شاگردان فوطی و بشر بن معتمر نام می برد و از جاحظ، ابوعلی جبایی به عنوان شاگردان نظام در طبقه چهارم یاد می کند. طبقه پنجم در این کتاب با نام ابوهاشم جبایی معرفی می شود. این کتاب همچنین به فرع بغداد از معتزله اشاره کرده و مؤسس این فرع را بشر بن معتمر (م:210هـ. ق) دانسته و طبقه اول شاگردان وی را: [[ابوموسی مردار]]، [[احمد بن ابی دؤاد]] و [[ثمامة بن اشعر|ثمامة]] بن اشرس معرفی می کند. در طبقه دوم از جعفر بن حرب و جعفر بن مبشر یاد کرده، طبقه سوم را شامل اسکافی، [[عیسی بن هیثم صوفی]] و عبدالرحیم خیاط دانسته و در طبقه چهارم از ابوالقاسم کعبی ( [[ابوالقاسم بلخی]] ) نام می برد. <ref> [[المنیة و الامل]]، [[ابن مرتضی]]، ص107</ref> مکتب اعتزال کهن ترین یا دست کم یکی از کهن ترین مکتب ها یا فرقه ها با رویکردی عمدتاً کلامی است که اثری شگرف و ماندگار بر جای گذاشته است.
-نام هایی که طرفداران بر این گرایش نهاده اند: طرفداران مکتب خِرَدگرایی اسلامی نام هایی را بر گروه خود نهاده اند که عبارتند از: یکم: [[معتزله]] (به معنای نفی کنندگان و اهل پرهیز، دوری و دامن در کشیدن) قاضی [[عبدالجبار معتزلی]] (م:416هـ. ق) می گوید: «هرجا در [[قرآن]] واژه اعتزال آمده مقصود از آن دوری گزیدن از باطل است و بدین سان دانسته می شود که نام اعتزال یک ستایش است؛ دوم: اهل التوحید (موحده)؛ سوم: اهل العدل ( [[عدلیه]] ) ؛ چهارم: قَدَریه ؛ پنجم: [[منازلیه]] ؛ ششم: [[وعدیه]] و [[وعیدیه]] ؛ هفتم: [[اهل التنزیه]] ( [[منزّهه]] ) ؛ ب، نام هایی که مخالفان اندیشه اعتزال بر این مکتب نهاده اند: یکم: [[معتزله]] به معنای جداشدگان؛ دوم: [[نفاة]] یا نفی کنندگان؛ سوم: [[معطّله]] ؛ چهارم: [[جَهمیه]] ؛ پنجم: [[مخانیث الخوارج]] ؛ ششم: [[مبتدعه]]، بدعت گزاران.
+نام هایی که طرفداران بر این گرایش نهاده اند: طرفداران مکتب خِرَدگرایی اسلامی نام هایی را بر گروه خود نهاده اند که عبارتند از: یکم: معتزله (به معنای نفی کنندگان و اهل پرهیز، دوری و دامن در کشیدن) قاضی عبدالجبار (م:416هـ. ق) می گوید: «هرجا در قرآن واژه اعتزال آمده مقصود از آن دوری گزیدن از باطل است و بدین سان دانسته می شود که نام اعتزال یک ستایش است؛ دوم: اهل التوحید (موحده)؛ سوم: اهل العدل (عدلیه ) ؛ چهارم: قَدَریه ؛ پنجم: [[منازلیه]] ؛ ششم: [[وعدیه]] و [[وعیدیه]] ؛ هفتم: [[اهل التنزیه]] ( [[منزهه]] ) ؛ ب، نام هایی که مخالفان اندیشه اعتزال بر این مکتب نهاده اند: یکم: معتزله به معنای جداشدگان؛ دوم: [[نفاة]] یا نفی کنندگان؛ سوم: معطّله ؛ چهارم:[جَهمیه ؛ پنجم: [[مخانیث الخوارج]] ؛ ششم: [[مبتدعه]]، بدعت گزاران.
 پیدایی و دگرگونی:

@@ سطر ۹۱: / سطر ۹۱: @@
 نکته ای که لازم است مورد توجه قرار گیرد آن است که در زمانی که معتزله ظهور می کنند، در میان عامّه مردم، هنوز امتیازی بین امامت در اصول عقاید و امامت در فروع، وجود نداشت و هرکس مقام امامت را در اصول عقاید عهده دار بود در امر دیگر نیز، امام دانسته می شد. چنان که حسن بصری، هر دو مقام را دارا بوده است. مسعودی می گوید: « [[معتصم عباسی]] در فقه به مذهب بصریین بود و این طریقه حسن بصری، [[عبیدالله بن حسن عنبری]]، [[عثمان بتّی]]، [[ابوبکر اصم]] و غیر آنان است». <ref> [[التنبیه و الاشراف]]، [[علی بن حسین مسعودی]]، ص308</ref> و این درحالی است که شیخ مفید، قول به توقف درباره [[اصحاب جمل]] و رجحان [[طلحه]] و [[زبیر]] بر امام علی (علیه السلام) را به ابوبکر اصم نسبت می دهد و در عین حال او را به عنوان شیخ معتزله و متکلم در فقه و احکام شریعت بر اصول معتزله معرفی می نماید. <ref> [[الجمل]]، [[شیخ مفید]]، ص63</ref>
-فِرَق [[معتزله]] : [[ابن حزم]] در [[الفصل فی الملل و الاهواء و النحل]]، اقوال بزرگان [[معتزله]] را مطرح می کند ولی ایشان را به صورت فرقه های متعدد مورد اشاره قرار نداده است. <ref> [[الفصل فی الملل و الاهواء و النحل]]، [[ابن حزم]]، ج3، ص128</ref>. در کتب ملل و نحل <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص142 / [[بیان الادیان]]، [[ابوالقاسم بلخی]]، ص64 / [[التبصیر فی الدین]]، [[شهفور اسفراینی]]، ص61 / [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص131 / [[مفاتیح العلوم]]، [[محمد بن احمد خوارزمی]]، ص45 / [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص49</ref> مرسوم است که بابی را با عنوان [[معتزله]] گشوده [[مطهر مقدسی]] در [[البدء و التاریخ]] فِرَق [[معتزله]] را چنین برشمرده است: «عبّادیه، [[ذمیه]]، [[مکاسبه]]، [[بصریون]] و [[بغدادیون]]. » <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص142</ref> و فرقه های بسیاری را با این عنوان مورد اشاره قرار می دهند، درحالی که در کتاب هایی که خود [[معتزله]]، نگاشته اند، چنین تفرقی مشاهده نمی شود. به عنوان مثال کتاب های ملل و نحل از فرقه [[جاحظیه]] یاد کرده و آن را فرقه ای منسوب به [[جاحظ]] دانسته اند و چند جمله ای که [[جاحظ]] در مسائل کلامی (در آن وقت، علم کلام شامل همه مسائل غیر نقلی، اعم از اصولی و فلسفی و امور مربوط به عقاید می شده است). بیان داشته را، از زمره متفرّدات او گرفته و فرقه ای را به او منسوب کرده اند. درحالی که در تمام کتاب های [[جاحظ]]، نمی توان کلمه ای یافت که او با آن، داعیه امامت و تشکیل فرقه ای مستقل از فرقه [[معتزله]]، داشته باشد. و باز به عنوان مثال، بسیاری از کتاب های ملل و نحل از فرقه [[خیاطیه]] منسوب به ابوالحسین [[عبدالرحیم خیاط]] (که کتاب [[الانتصار و الرد علی ابن الراوندی الملحد]] او در دست است) نام برده اند. درحالی که چنین امری در کتاب های او یافت نمی شود. البته باید از این فرقه سازی، [[ابوالحسن اشعری]] را استثنا کرد، چرا که وی در [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص235</ref> [[معتزله]] را یک فرقه دانسته و اختلافات آن ها را با یکدیگر ذکر کرده است. از همین نقل [[ابوالحسن اشعری]] می توان فهمید که این اختلافات در مسائل دقیقه و به تعبیر و اصطلاح [[معتزله]] در الدقیق من القول و اللطیف من الکلام بوده و اختلافاتی نیست که بتوان بر اساس آن فرقه ای را بنیان نهاد و عجیب این جاست که علیرغم این که [[ابوالحسن اشعری]]، [[معتزله]] را یک فرقه به شمار آورده، رویه فرقه فرقه کردن [[معتزله]]، در کتاب های دیگر هم چنان به چشم می خورد، در حالی که کتاب او ـ [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]] ـ مدرک اصلی تمام کتاب های ملل و نحل بعدی است و [[عبدالقاهر بغدادی]] کتاب خود [[الفرق بین الفرق]] ـ را از او گرفته، [[شهفور اسفراینی]] صاحب [[التبصیر فی الدین]] نیز کتاب [[عبدالقاهر بغدادی]] را تلخیص کرده و حتی [[محمد شهرستانی]] نیز (بنابه نقلی) کتاب خویش ـ الملل و النحل ـ را، با اضافات و تعدیلاتی از [[عبدالقاهر بغدادی]] گرفته است.
+فِرَق معتزله: [[ابن حزم]] در [[الفصل فی الملل و الاهواء و النحل]]، اقوال بزرگان معتزله را مطرح می کند ولی ایشان را به صورت فرقه های متعدد مورد اشاره قرار نداده است. <ref> [[الفصل فی الملل و الاهواء و النحل]]، [[ابن حزم]]، ج3، ص128</ref>. در کتب ملل و نحل <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص142 / [[بیان الادیان]]، [[ابوالقاسم بلخی]]، ص64 / [[التبصیر فی الدین]]، [[شهفور اسفراینی]]، ص61 / [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص131 / [[مفاتیح العلوم]]، [[محمد بن احمد خوارزمی]]، ص45 / [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص49</ref> مرسوم است که بابی را با عنوان معتزله گشوده [[مطهر مقدسی]] در [[البدء و التاریخ]] فِرَق [[معتزله]] را چنین برشمرده است: «عبّادیه، [[ذمیه]]، [[مکاسبه]]، [[بصریون]] و [[بغدادیون]]. » <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص142</ref> و فرقه های بسیاری را با این عنوان مورد اشاره قرار می دهند، درحالی که در کتاب هایی که خود [[معتزله]]، نگاشته اند، چنین تفرقی مشاهده نمی شود. به عنوان مثال کتاب های ملل و نحل از فرقه [[جاحظیه]] یاد کرده و آن را فرقه ای منسوب به [[جاحظ]] دانسته اند و چند جمله ای که [[جاحظ]] در مسائل کلامی (در آن وقت، علم کلام شامل همه مسائل غیر نقلی، اعم از اصولی و فلسفی و امور مربوط به عقاید می شده است). بیان داشته را، از زمره متفرّدات او گرفته و فرقه ای را به او منسوب کرده اند. درحالی که در تمام کتاب های [[جاحظ]]، نمی توان کلمه ای یافت که او با آن، داعیه امامت و تشکیل فرقه ای مستقل از فرقه [[معتزله]]، داشته باشد. و باز به عنوان مثال، بسیاری از کتاب های ملل و نحل از فرقه [[خیاطیه]] منسوب به ابوالحسین [[عبدالرحیم خیاط]] (که کتاب [[الانتصار و الرد علی ابن الراوندی الملحد]] او در دست است) نام برده اند. درحالی که چنین امری در کتاب های او یافت نمی شود. البته باید از این فرقه سازی، [[ابوالحسن اشعری]] را استثنا کرد، چرا که وی در [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص235</ref> [[معتزله]] را یک فرقه دانسته و اختلافات آن ها را با یکدیگر ذکر کرده است. از همین نقل [[ابوالحسن اشعری]] می توان فهمید که این اختلافات در مسائل دقیقه و به تعبیر و اصطلاح [[معتزله]] در الدقیق من القول و اللطیف من الکلام بوده و اختلافاتی نیست که بتوان بر اساس آن فرقه ای را بنیان نهاد و عجیب این جاست که علیرغم این که [[ابوالحسن اشعری]]، [[معتزله]] را یک فرقه به شمار آورده، رویه فرقه فرقه کردن [[معتزله]]، در کتاب های دیگر هم چنان به چشم می خورد، در حالی که کتاب او ـ [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]] ـ مدرک اصلی تمام کتاب های ملل و نحل بعدی است و [[عبدالقاهر بغدادی]] کتاب خود [[الفرق بین الفرق]] ـ را از او گرفته، [[شهفور اسفراینی]] صاحب [[التبصیر فی الدین]] نیز کتاب [[عبدالقاهر بغدادی]] را تلخیص کرده و حتی [[محمد شهرستانی]] نیز (بنابه نقلی) کتاب خویش ـ الملل و النحل ـ را، با اضافات و تعدیلاتی از [[عبدالقاهر بغدادی]] گرفته است.
-در این میان تنها چیزی که می توان از کلمات [[جاحظ]] و [[عبدالرحیم خیاط]] استفاده کرد آن است که [[معتزله]] [[بصره]]، دو شعبه بوده اند: یک دسته، [[واصل بن عطا]] را پیروی می کرده اند که بعدها [[نظام]] و [[نظّامیه]] از آن ها پیروی می کنند و شعبه دیگر پیروان [[عمرو بن عبید]] بوده و سلف [[ابوالهذیل علاف]] و [[هذلیه]] ( [[هذیلیه]] ) می باشند. <ref> [[الانتصار و الرد علی ابن الراوندی الملحد]]، [[عبدالرحیم خیاط]]، ص148</ref>
+در این میان تنها چیزی که می توان از کلمات جاحظ و عبدالرحیم خیاط استفاده کرد آن است که معتزله بصره، دو شعبه بوده اند: یک دسته، واصل بن عطا را پیروی می کرده اند که بعدها [[نظام]] و [[نظّامیه]] از آن ها پیروی می کنند و شعبه دیگر پیروان [[عمرو بن عبید]] بوده و سلف [[ابوالهذیل علاف]] و [[هذلیه]] ( [[هذیلیه]] ) می باشند. <ref> [[الانتصار و الرد علی ابن الراوندی الملحد]]، [[عبدالرحیم خیاط]]، ص148</ref>
-[[جاحظ]] می گوید: «این کتاب من در ایجاب وعد و وعید نیست تا مُرجی (فردی از فرقه [[مرجئه]] ) بر آن اعتراض کند و در تفضیل [[علی علیه السلام]] نیست تا عثمانی در مقابل آن بایستد و در تصویب حکمین نیست تا خارجی از آن خشمناک گردد و در تقدیم استطاعت نیست تا مخالف آن با او معارضه کند و در اثبات اعراض نیست تا قائلین به جسم با آن مخالفت کنند و در تفضیل [[بصره]] بر [[کوفه]]، و [[مکه]] بر [[مدینه]]، و [[شام]] بر جزیره، و [[عجم]] بر عرب، و عدنان بر قحطان، و عمرو بر [[واصل بن عطا]] نیست تا هذلی بر نظّامی ردّ کند و در تفضیل [[مالک بن انس|مالک]] بر [[ابوحنیفه]] نیست. . . ». <ref> [[کتاب الحیوان]]، [[جاحظ]]، ج2، ص576</ref>
+جاحظ می گوید: «این کتاب من در ایجاب وعد و وعید نیست تا مُرجی (فردی از فرقه [[مرجئه]] ) بر آن اعتراض کند و در تفضیل [[علی علیه السلام]] نیست تا عثمانی در مقابل آن بایستد و در تصویب حکمین نیست تا خارجی از آن خشمناک گردد و در تقدیم استطاعت نیست تا مخالف آن با او معارضه کند و در اثبات اعراض نیست تا قائلین به جسم با آن مخالفت کنند و در تفضیل [[بصره]] بر [[کوفه]]، و [[مکه]] بر [[مدینه]]، و [[شام]] بر جزیره، و [[عجم]] بر عرب، و عدنان بر قحطان، و عمرو بر [[واصل بن عطا]] نیست تا هذلی بر نظّامی ردّ کند و در تفضیل [[مالک بن انس|مالک]] بر [[ابوحنیفه]] نیست. . . ». <ref> [[کتاب الحیوان]]، [[جاحظ]]، ج2، ص576</ref>
-[[محمد ملطی شافعی]]، نام [[معتزله]] را بر فرقه چهارم از فرق [[زیدیه]] نهاده و می نویسد: «ایشان با قول [[جعفریه]] <ref> [[جعفر بن مبشر]] ثقفی و [[جعفر بن حرب]] همدانی و [[محمد بن عبدالله اسکافی]] </ref> موافقند و ایشان تماماً از [[زیدیه]] اند. » <ref> [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص34</ref>
+[[محمد ملطی شافعی]]، نام معتزله را بر فرقه چهارم از فرق [[زیدیه]] نهاده و می نویسد: «ایشان با قول [[جعفریه]] <ref> [[جعفر بن مبشر]] ثقفی و [[جعفر بن حرب]] همدانی و [[محمد بن عبدالله اسکافی]] </ref> موافقند و ایشان تماماً از [[زیدیه]] اند. » <ref> [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص34</ref>
 قاضی [[عبدالجبار معتزلی]] در [[المنیة و الامل]] به فرع [[بصره]] [[معتزله]] اشاره کرده و آن ها را به دو شاخه [[واصل بن عطا]] (م:113هـ. ق) و شاخه [[عمرو بن عبید]] (م:143هـ. ق) تقسیم می کند. وی از شاخه دوم به خالد بن صفوان (م:133هـ. ق) و ابراهیم بن یحیی مدنی اشاره کرده و از شاخه اول طبقات ذیل را مورد اشاره قرار می دهد. طبقه اول بعد از [[واصل بن عطا]] : عثمان طویل، حفص بن سالم، حسن بن زکون؛ طبقه دوم: [[ابوالهذیل علاف]]، [[ابوبکر اصم]]، [[معمر بن عباد سُلمی]] ؛ طبقه سوم: [[نظام]]، [[شحّام]]، فوطی، [[بشر بن معتمر]] (مؤسس فرع [[بغداد]] ). کتاب مذکور پس از اسوار و عباد بن سلیمان به عنوان طبقه چهارم و از شاگردان فوطی و [[بشر بن معتمر]] نام می برد و از [[جاحظ]]، [[ابوعلی جبایی]] به عنوان شاگردان [[نظام]] در طبقه چهارم یاد می کند. طبقه پنجم در این کتاب با نام [[ابوهاشم جبایی]] معرفی می شود. این کتاب همچنین به فرع [[بغداد]] از [[معتزله]] اشاره کرده و مؤسس این فرع را [[بشر بن معتمر]] (م:210هـ. ق) دانسته و طبقه اول شاگردان وی را: ابوموسی مردار، احمد بن ابی دؤاد و [[ثمامة بن اشعر|ثمامة]] بن اشرس معرفی می کند. در طبقه دوم از [[جعفر بن حرب]] و [[جعفر بن مبشر]] یاد کرده، طبقه سوم را شامل اسکافی، عیسی بن هیثم صوفی و [[عبدالرحیم خیاط]] دانسته و در طبقه چهارم از ابوالقاسم کعبی ( [[ابوالقاسم بلخی]] ) نام می برد. <ref> [[المنیة و الامل]]، [[عبدالجبار معتزلی]]، ص107</ref> مکتب اعتزال کهن ترین یا دست کم یکی از کهن ترین مکتب ها یا فرقه ها با رویکردی عمدتاً کلامی است که اثری شگرف و ماندگار بر جای گذاشته است.