مرجئه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Admin در ‏۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۲۱

2019-07-28T10:21:30Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۰۶

2019-07-20T10:06:02Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۰۳

2019-07-20T10:03:17Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۰۲

2019-07-20T10:02:23Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۰۱

2019-07-20T10:01:33Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۰۰

2019-07-20T10:00:29Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۵۹

2019-07-20T09:59:20Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۵۷

2019-07-20T08:57:00Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۵۶

2019-07-20T08:56:00Z

Admin در ‏۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۴۸

2019-07-20T08:48:22Z

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-[[ابن اثیر]] در [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، مُرْجئ را به ضم میم و سکون راء ضبط کرده است. <ref> [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، [[ابن اثیر]]، ج3، ص194</ref>
+یا: [[مرجئیه]]، یا: [[اهل ارجاء]]
-(یا: [[مرجئیه]]، یا: [[اهل ارجاء]] )
+[[ابن اثیر]] در [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، مُرْجئ را به ضم میم و سکون راء ضبط کرده است. <ref> [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، [[ابن اثیر]]، ج3، ص194</ref>
 از فرقه های اصلی اسلامی. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93 / [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144 / [[بیان الادیان]]، [[ابوالقاسم بلخی]]، ص88 / [[تبصرة العوام]]، [[مرتضی رازی]]، ص59 / [[تلبیس ابلیس]]، [[ابن جوزی]]، ص41 / [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص43 / [[الحور العین]]، [[نشوان حمیری]]، ص203 / [[ضحی الاسلام]]، [[احمد امین]]، ج1، ص125 / [[ظهر الاسلام]]، [[احمد امین]]، ج4، ص227 / [[فجرالاسلام]]، [[احمد امین]]، ص265 / [[الفرق الاسلامیة]]، [[محمود بشبیشی]]، ص26 / [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211 / [[الفصل فی الملل و الاهواء و النحل]]، [[ابن حزم]]، ج1، ص368 / [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213 / [[المقالات و الفرق]]، [[سعد اشعری]]، ص6 / [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125 / [[المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل]]، [[احمد بن یحیی بن مرتضی]]، ص113 / [[المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار]]، [[احمد بن علی مقریزی]]، ج2، ص349 / [[نفائس الفنون فی عرایس العیون]]، [[شمس الدین محمد آملی]]، ج2، ص275 / [[هفتاد و سه ملت]]، ص27</ref>

@@ سطر ۷۳: / سطر ۷۳: @@
 در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
-انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از مرجئه خوارج هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، کرامیه و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
+انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه (از مرجئه)|یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از مرجئه خوارج هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، کرامیه و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
 یونسیه : این نام را بر پیروان [[یونس بن عون نمیری]] نهاده اند. او عقیده داشت ایمان تنها شناخت خداوند و فروتنی و فرمانبری در برابر او، محبت قلبی نسبت به او و خودداری از گردن فرازی در مقابل وی است؛

@@ سطر ۷۳: / سطر ۷۳: @@
 در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
-انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از [[مرجئه خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، کرامیه و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
+انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از مرجئه خوارج هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، کرامیه و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
 یونسیه : این نام را بر پیروان [[یونس بن عون نمیری]] نهاده اند. او عقیده داشت ایمان تنها شناخت خداوند و فروتنی و فرمانبری در برابر او، محبت قلبی نسبت به او و خودداری از گردن فرازی در مقابل وی است؛

@@ سطر ۷۳: / سطر ۷۳: @@
 در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
-انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از [[مرجئه خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
+انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از [[مرجئه خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، کرامیه و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
 یونسیه : این نام را بر پیروان [[یونس بن عون نمیری]] نهاده اند. او عقیده داشت ایمان تنها شناخت خداوند و فروتنی و فرمانبری در برابر او، محبت قلبی نسبت به او و خودداری از گردن فرازی در مقابل وی است؛

@@ سطر ۷۳: / سطر ۷۳: @@
 در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
-انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از [[مرجئه خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
+انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از [[مرجئه خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه (از کرامیه یا مرجئه)|معیه]] و [[ذمیه (از مرجئه)|ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
 یونسیه : این نام را بر پیروان [[یونس بن عون نمیری]] نهاده اند. او عقیده داشت ایمان تنها شناخت خداوند و فروتنی و فرمانبری در برابر او، محبت قلبی نسبت به او و خودداری از گردن فرازی در مقابل وی است؛

@@ سطر ۷۳: / سطر ۷۳: @@
 در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
-انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار [[مرجئه]] خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. اشعری در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به [[جهم بن صفوان]]، ابوالحسین صالحی، یونس سمری، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، حسین بن محمد [[حسین نجار|نجار]]، غیلان دمشقی، [[ابوحنیفه]]، ابومعاذ تومنی، بشر مریسی و ابن کرام نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما [[عبدالقاهر بغدادی]] در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] [[معتزله]] در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی [[عبدالقاهر بغدادی]] یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر [[مرجئه]] [[قَدَریه]]، [[مرجئه]] [[جبریه]] و [[مرجئه]] [[خالصه]]، از [[مرجئه]] [[خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای [[مرجئه]] یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[یومیه]]، [[ثوبانیه]] و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، [[زیادیه]]، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از [[مرجئه]] نام می برد و یادآور می شود که [[کرامیه]] خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه]] و [[ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های [[مرجئه]] که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
+انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار مرجئه خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. [[اشعری]] در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به جهم بن صفوان، [[ابوالحسین صالحی]]، [[یونس سمری]]، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، [[حسین بن محمد نجار]]، [[غیلان دمشقی]]، ابوحنیفه، [[ابومعاذ تومنی]]، [[بشر مریسی]] و [[ابن کرام]] نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما بغدادی در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] معتزله در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی بغدادی یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر مرجئه قَدَریه، مرجئه جبریه و مرجئه خالصه، از [[مرجئه خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای مرجئه یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های یونسیه، غسانیه، [[یومیه]]، ثوبانیه و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، زیادیه، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از مرجئه نام می برد و یادآور می شود که کرامیه خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه]] و [[ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های مرجئه که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:
-[[یونسیه]] : این نام را بر پیروان یونس بن عون نمیری نهاده اند. او عقیده داشت ایمان تنها شناخت خداوند و فروتنی و فرمانبری در برابر او، محبت قلبی نسبت به او و خودداری از گردن فرازی در مقابل وی است؛
+یونسیه : این نام را بر پیروان [[یونس بن عون نمیری]] نهاده اند. او عقیده داشت ایمان تنها شناخت خداوند و فروتنی و فرمانبری در برابر او، محبت قلبی نسبت به او و خودداری از گردن فرازی در مقابل وی است؛
-غسّانیه: این نام را بر پیروان غسّان کوفی نهاده اند. از او در شمار پیروان [[ابوحنیفه]] و اندیشه هایش یاد شده و نقل کرده اند که عقیده داشته است ایمان همان شناخت خدا و پیامبران و اقرار به آن هاست و ایمان کاستی و فزونی نمی یابد. آنچه وی را از [[یونسیه]] جدا می کند این عقیده است که هر یک از فقره های ایمان یا متعلق های آن، خود بخشی از ایمان را تشکیل می دهد؛
+غسّانیه: این نام را بر پیروان [[غسّان کوفی]] نهاده اند. از او در شمار پیروان ابوحنیفه و اندیشه هایش یاد شده و نقل کرده اند که عقیده داشته است ایمان همان شناخت خدا و پیامبران و اقرار به آن هاست و ایمان کاستی و فزونی نمی یابد. آنچه وی را از یونسیه جدا می کند این عقیده است که هر یک از فقره های ایمان یا متعلق های آن، خود بخشی از ایمان را تشکیل می دهد؛
-[[تومنیه]] ( [[معاذیه]] ) : این نام را بر پیروان ابومعاذ تومنی نهاده اند. ابومعاذ عقیده داشت ایمان نامی برای مجموعه ای از چند نکته است و هر کس همه آن ها را یا یکی از آن ها را واگذارد، [[کافر]] شده است. نکته ها یا اجزایی که ابومعاذ مجموعه آن ها را تشکیل دهنده ایمان دانسته عبارتند از: معرفت، تصدیق و باور، محبت و اخلاص، و اقرار به آنچه [[پیامبر صلی الله علیه و آله]] آورده است. [[ابن راوندی]] و بشر مریسی را در این عقاید همرأی ابومعاذ دانسته اند؛
+تومنیه (معاذیه) : این نام را بر پیروان [[ابومعاذ تومنی]] نهاده اند. ابومعاذ عقیده داشت ایمان نامی برای مجموعه ای از چند نکته است و هر کس همه آن ها را یا یکی از آن ها را واگذارد، کافر شده است. نکته ها یا اجزایی که ابومعاذ مجموعه آن ها را تشکیل دهنده ایمان دانسته عبارتند از: معرفت، تصدیق و باور، محبت و اخلاص، و اقرار به آنچه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورده است. [[ابن راوندی]] و [[بشر مریسی]] را در این عقاید همرأی ابومعاذ دانسته اند؛
-[[ثوبانیه]] : این نام را بر پیروان [[ابوثوبان مُرجی]] نهاده اند. آنچه [[ثوبانیه]] را از دیگر فرقه های [[مرجئه]] جدا می کند حکم به ایجاب چیزهایی به حکم عقل و قبل از رسیدن شرع است. <ref>تلخیص از [[تاریخ فرق اسلامی]]، [[حسین صابری]]، ج1، ص95</ref>
+ثوبانیه : این نام را بر پیروان [[ابوثوبان مُرجی]] نهاده اند. آنچه ثوبانیه را از دیگر فرقه های مرجئه جدا می کند حکم به ایجاب چیزهایی به حکم عقل و قبل از رسیدن شرع است. <ref>[[تلخیص از تاریخ فرق اسلامی]]، [[حسین صابری]]، ج1، ص95</ref>
 == پانویس ==

@@ سطر ۷۱: / سطر ۷۱: @@
 مسأله ایمان خود فروعی چند را دربر می گیرد که عبارتند از: یکم، پیوند ایمان و عمل: در حالی که اهل سنت عقیده داشتند که انجام اعمال و تکالیف دینی خود بخشی از ماهیت ایمان را تشکیل می دهد. طرفداران ارجاء چنین دخالتی را نمی پذیرند؛ دوم، کاهش و افزایش ایمان: در حالی که برخی معتقد بودند که اعمال نیک ایمان را افزایش می دهد، مرجئه عقیده داشتند اعمال دینی بر آن نمی افزاید و از آن نمی کاهد؛ سوم، مسأله استثنا در ایمان بدان معنا که آیا رواست کسی به طور مطلق بگوید من مؤمنم یا این که باید این سخن را که من مؤمنم با قید انشاءالله مقید سازد. در حالی که موضع عمومی اهل سنت لزوم استثنا گفتن است، مرجئه چنین قیدی را لازم نمی شمرند؛ چهارم، مسأله عدم خلود در آتش برای گناهکاران: مرجئه از آن روی که گناهکاران را نه کافر بلکه مسلمانی می دانستند که مرتکب خطا شده است، معتقد بودند چنین کسی در آتش مخلّد نمی شود. مرجئه افزون بر این در مباحثات سیاسی اجتماعی نیز خلیفگان را تکفیر نمی کردند.
-در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: [[طلق بن حبیب عنزی]] (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
+در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
 انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار [[مرجئه]] خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. اشعری در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به [[جهم بن صفوان]]، ابوالحسین صالحی، یونس سمری، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، حسین بن محمد [[حسین نجار|نجار]]، غیلان دمشقی، [[ابوحنیفه]]، ابومعاذ تومنی، بشر مریسی و ابن کرام نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما [[عبدالقاهر بغدادی]] در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] [[معتزله]] در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی [[عبدالقاهر بغدادی]] یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر [[مرجئه]] [[قَدَریه]]، [[مرجئه]] [[جبریه]] و [[مرجئه]] [[خالصه]]، از [[مرجئه]] [[خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای [[مرجئه]] یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[یومیه]]، [[ثوبانیه]] و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، [[زیادیه]]، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از [[مرجئه]] نام می برد و یادآور می شود که [[کرامیه]] خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه]] و [[ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های [[مرجئه]] که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:

@@ سطر ۶۹: / سطر ۶۹: @@
 مهمترین مسأله در اندیشه ارجاء، تعریف ماهیت ایمان و در واقع ملاک و میزان صدق نام مسلمان بر افراد است. اهمیت مسأله ایمان و تعریف آن به اندازه ای است که برخی منابع آن را ملاک مرجئ دانستن یا ندانستن اشخاص معرفی کرده اند. چونان که گفته اند: «هرکس بگوید ایمان قول و عمل است و کاستی و فزونی می یابد از ارجاء خارج شده است. » <ref>ابن ابی یعلی [[حنبلی]]، طبقات الحنابلة، ج2، ص40</ref>
-مسأله ایمان خود فروعی چند را دربر می گیرد که عبارتند از: یکم، پیوند ایمان و عمل: در حالی که [[اهل سنت]] عقیده داشتند که انجام اعمال و تکالیف دینی خود بخشی از ماهیت ایمان را تشکیل می دهد. طرفداران ارجاء چنین دخالتی را نمی پذیرند؛ دوم، کاهش و افزایش ایمان: در حالی که برخی معتقد بودند که اعمال نیک ایمان را افزایش می دهد، [[مرجئه]] عقیده داشتند اعمال دینی بر آن نمی افزاید و از آن نمی کاهد؛ سوم، مسأله استثنا در ایمان بدان معنا که آیا رواست کسی به طور مطلق بگوید من مؤمنم یا این که باید این سخن را که من مؤمنم با قید انشاءالله مقید سازد. در حالی که موضع عمومی [[اهل سنت]] لزوم استثنا گفتن است، [[مرجئه]] چنین قیدی را لازم نمی شمرند؛ چهارم، مسأله عدم خلود در آتش برای گناهکاران: [[مرجئه]] از آن روی که گناهکاران را نه [[کافر]] بلکه مسلمانی می دانستند که مرتکب خطا شده است، معتقد بودند چنین کسی در آتش مخلّد نمی شود. [[مرجئه]] افزون بر این در مباحثات سیاسی اجتماعی نیز خلیفگان را تکفیر نمی کردند.
+مسأله ایمان خود فروعی چند را دربر می گیرد که عبارتند از: یکم، پیوند ایمان و عمل: در حالی که اهل سنت عقیده داشتند که انجام اعمال و تکالیف دینی خود بخشی از ماهیت ایمان را تشکیل می دهد. طرفداران ارجاء چنین دخالتی را نمی پذیرند؛ دوم، کاهش و افزایش ایمان: در حالی که برخی معتقد بودند که اعمال نیک ایمان را افزایش می دهد، مرجئه عقیده داشتند اعمال دینی بر آن نمی افزاید و از آن نمی کاهد؛ سوم، مسأله استثنا در ایمان بدان معنا که آیا رواست کسی به طور مطلق بگوید من مؤمنم یا این که باید این سخن را که من مؤمنم با قید انشاءالله مقید سازد. در حالی که موضع عمومی اهل سنت لزوم استثنا گفتن است، مرجئه چنین قیدی را لازم نمی شمرند؛ چهارم، مسأله عدم خلود در آتش برای گناهکاران: مرجئه از آن روی که گناهکاران را نه کافر بلکه مسلمانی می دانستند که مرتکب خطا شده است، معتقد بودند چنین کسی در آتش مخلّد نمی شود. مرجئه افزون بر این در مباحثات سیاسی اجتماعی نیز خلیفگان را تکفیر نمی کردند.
-در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: طلق بن حبیب عنزی (م: پیش از 100هـ. ق)، عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی (م:116هـ. ق) که از مشایخ [[ابوحنیفه]] بود، حماد بن ابی سلیمان (م:120هـ. ق)، عمر بن ذرّ (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. موسی بن بکیر که طرفدار ارجاء یا از سران [[مرجئه]] بود. عبدالعزیز بن ابی دؤاد (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان [[مرجئه]] سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن [[محمد حنفیه]]، حارث بن سریج و ثابت بن قطنه یاد کرد.
+در منابع ملل و نحل و نیز تاریخ و تراجم از شماری از کسان به عنوان طرفداران یا رهبران اندیشه ارجاء یاد می شود که از آن جمله اند: [[طلق بن حبیب عنزی]] (م: پیش از 100هـ. ق)، [[عمرو بن مرة بن عبدالله بن طارق جملی مرادی]] (م:116هـ. ق) که از مشایخ ابوحنیفه بود، [[حماد بن ابی سلیمان]] (م:120هـ. ق)، [[عمر بن ذرّ]] (م:153هـ. ق) که خود از سران ارجاء بود. [[موسی بن بکیر]] که طرفدار ارجاء یا از سران مرجئه بود. [[عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:159هـ. ق) که چون به ارجاء عقیده داشت [[سفیان ثوری]] بر او نماز نگزارد و [[عبدالحمید بن عبدالعزیز بن ابی دؤاد]] (م:206هـ. ق) که به سختی از ارجاء طرفداری می کرد. افزون بر این گروه، از طایفه دیگری نیز در ردیف مشاهیر اندیشه ارجاء یاد شده که عمدتاً در شمار مبلغان مرجئه سیاسی هستند و از آن جمله، می توان از سعید بن جبیر، حسن بن محمد حنفیه، [[حارث بن سریج]] و ثابت بن قطنه یاد کرد.
 انشعاب های درونی در مکتب ارجاء: از آن روی که اندیشه ارجاء فراتر از یک فرقه است و در میان طرفداران نحله ها و فرقه هایی دیگر نیز رخنه کرد، عمدتاً در کنار [[مرجئه]] خالص از گروه هایی سخن به میان آمده که در کنار عقیده به ارجاء در باب ایمان یا در باب مرتکب کبیره، در ابواب و مباحثی دیگر نظریه های خاص خود را داشته و برای نمونه ترکیبی از ارجاء و قدر یا ارجاء و اعتزال را برگزیده اند. اشعری در باب ایمان از دوازده گرایش یا فرقه یاد کرده و این گرایش ها را به [[جهم بن صفوان]]، ابوالحسین صالحی، یونس سمری، ابوشمر، [[ابوثوبان مُرجی|ابوثوبان]]، حسین بن محمد [[حسین نجار|نجار]]، غیلان دمشقی، [[ابوحنیفه]]، ابومعاذ تومنی، بشر مریسی و ابن کرام نسبت داده <ref> [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص213</ref> و این در حالی است که برخی از این کسان در شمار نام آوران فرقه هایی دیگر نیز هستند. اما [[عبدالقاهر بغدادی]] در یک دسته بندی کلی طرفداران نظریه ارجاء را در سه دسته جای داده است: الف، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء گراییده و همراه با آن به مسلک [[قَدَریه]] [[معتزله]] در باب اختیار انسان در مورد افعال معتقد شده اند؛ ب، دسته ای که در باب ایمان به ارجاء و در باب اعمال به جبر گراییده اند؛ ج، دسته ای که از شمار معتقدان به قدر و نیز جبر بیرونند. این دسته پنج فرقه [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[تومنیه]]، [[ثوبانیه]] و [[مریسیه]] را دربر می گیرد. <ref> [[الفرق بین الفرق]]، [[عبدالقاهر بغدادی]]، ص211</ref> اما [[محمد شهرستانی]] به دسته بندی کلی [[عبدالقاهر بغدادی]] یک دسته یا صنف دیگر نیز افزوده و افزون بر [[مرجئه]] [[قَدَریه]]، [[مرجئه]] [[جبریه]] و [[مرجئه]] [[خالصه]]، از [[مرجئه]] [[خوارج]] هم سخن به میان آورده است. <ref> [[الملل و النحل]]، [[محمد شهرستانی]]، ج1، ص125</ref> [[فخر رازی]] هم گرچه از پنج فرقه برای [[مرجئه]] یاد کرده، اما فهرست او با قدری تفاوت دربردارنده فرقه های [[یونسیه]]، [[غسانیه]]، [[یومیه]]، [[ثوبانیه]] و [[خالدیه]] است. <ref> [[اعتقادات فِرَق المسلمین و المشرکین]]، [[فخر رازی]]، ص93</ref> اما گزارش [[مطهر مقدسی]] با مجموعه گزارش های پیشین تفاوت دارد و از گروه های [[رقاشیه]]، [[زیادیه]]، [[کرامیه]] و [[معاذیه]] به عنوان فرقه هایی از [[مرجئه]] نام می برد و یادآور می شود که [[کرامیه]] خود بر سه فرقه کوچکتر [[صواکیه]]، [[معیه]] و [[ذمیه]] شده اند. <ref> [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص144</ref> عمده ترین فرقه های [[مرجئه]] که در منابع مختلف درباره آنها به نوعی وحدت نظر می توان دست یافت، عبارتند از:

@@ سطر ۶۵: / سطر ۶۵: @@
 [[ضحی الاسلام]] می نویسد: «نتیجه این اندیشه آن بود که مرجئان به معاویه و طرفدارانش همان گونه می نگریستند که به علی (علیه السلام) و یاران وی. آنان آشتی با بنی امیه و کنار آمدن با ایشان را درست می دانستند و معتقد بودند خلیفگان اموی مسلمان هستند، قیام بر ضد آنان جایز نیست، نماز پشت سر آن ها درست است و حداکثر بدیی که ممکن است کسی از این خلیفگان انجام دهد این است که کبیره ای انجام دهد، و این در حالی است که مرتکب کبیره از شمول نام مؤمن و مسلمان خارج نشود. از همین روی است که ندیده ایم کسی از حکمرانان اموی به کسی از طرفداران اندیشه ارجاء بدان سبب که طرفدار چنین اندیشه ای است ستم کرده باشد. بلکه درست برعکس، شاهد آن هستیم که امویان برخی از مشهورشدگان به نظریه ارجاء را در حکومت خود به کار گماردند، چونان که یزید بن مهلب، ثابت بن قطنه را که شاعر مرجئان است به ولایت یکی از نواحی مرزی گمارد. »
-البته در برابر این دیدگاه، دیدگاه دیگری هم مطرح است که به ناسازگاری مرجئان با حکومت اموی می گراید. در این دیدگاه بر این تکیه می زند که مکتب مرجئه اهل سنت به دست یکی از مردان خاندان نبوت یعنی حسن بن محمد حنفیه شکل گرفته و هدف او از طرح اندیشه ارجاء، دفاع از مسلمانان ـ اعم از شیعه و سنی در برابر ستم و تندروی خوارج بوده است. نکته دیگر آن که ابوحنیفه بیش از هرکس دیگر از عالمان روزگار اموی و از آن پس روزگاران عباسی از همکاری و همراهی با حکومت سرباز زده و این در حالی است که او یکی از بزرگترین نظریه پردازان ارجاء در دوره متأخر است. سرانجام سومین نکته آن که میان حکمرانان اموی با شماری از طرفداران ارجاء مخالفت و حتی جنگ روی داده و امویان از مرجئه ناخرسند بوده اند، چرا که حکومت اموی حکومتی مبتنی بر عنصر عربی و مایل به تمایز میان اعراب و موالی بوده، در حالی که مرجئه مُبلّغ اندیشه مساوات در برخورداری از حقوق شهروندی برای همه مسلمانان بوده اند. برای نمونه [[سعید بن جبیر]] (م:حدود95هـ. ق) که از مرجئه جبریه است، منادی قیام برضد بنی امیه بود. او در سال 81 هجری قمری همراه با [[عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی]] بر ضد حجاج بن یوسف ثقفی قیام کرد. یا ثابت بن قطنه ازدی خراسانی، یزید بن مهلب را به نافرمانی بر ضد [[یزید بن عبدالملک]] واداشت. سرانجام جهم بن صفوان که او نیز طرفدار اندیشه ارجاء بود از کسانی است که سلاح جنگ بر ضد حکومت برگرفت. آنچه در این میان می تواند دو نظریه پیشگفته را به هم نزدیک سازد طرح این فرضیه است که هرچند نظریه ارجاء در دامان امویان زاده نشده و حتی میان شماری از طرفداران این نظریه و حکومت اموی مخالفت ها و درگیری هایی بوده است، اما همین نظریه از آن روی که صلح و مسالمت را پیشنهاد می کرده، در عمل به سود دستگاه حاکم بوده است. بدین ترتیب شگفت آور نیست که ببینیم مرجئه در دوره امویان همپای معتزله، خوارج و شیعه از طرفدار برخوردار شوند چونان که شگفت آور نیست که با افول بنی امیه، ارجاء نیز گرفتار افول گردد.
+البته در برابر این دیدگاه، دیدگاه دیگری هم مطرح است که به ناسازگاری مرجئان با حکومت اموی می گراید. در این دیدگاه بر این تکیه می زند که مکتب مرجئه اهل سنت به دست یکی از مردان خاندان نبوت یعنی حسن بن محمد حنفیه شکل گرفته و هدف او از طرح اندیشه ارجاء، دفاع از مسلمانان ـ اعم از شیعه و سنی در برابر ستم و تندروی خوارج بوده است. نکته دیگر آن که ابوحنیفه بیش از هرکس دیگر از عالمان روزگار اموی و از آن پس روزگاران عباسی از همکاری و همراهی با حکومت سرباز زده و این در حالی است که او یکی از بزرگترین نظریه پردازان ارجاء در دوره متأخر است. سرانجام سومین نکته آن که میان حکمرانان اموی با شماری از طرفداران ارجاء مخالفت و حتی جنگ روی داده و امویان از مرجئه ناخرسند بوده اند، چرا که حکومت اموی حکومتی مبتنی بر عنصر عربی و مایل به تمایز میان اعراب و موالی بوده، در حالی که مرجئه مُبلّغ اندیشه مساوات در برخورداری از حقوق شهروندی برای همه مسلمانان بوده اند. برای نمونه [[سعید بن جبیر]] (م:حدود95هـ. ق) که از مرجئه جبریه است، منادی قیام برضد بنی امیه بود. او در سال 81 هجری قمری همراه با عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی بر ضد حجاج بن یوسف ثقفی قیام کرد. یا ثابت بن قطنه ازدی خراسانی، یزید بن مهلب را به نافرمانی بر ضد [[یزید بن عبدالملک]] واداشت. سرانجام جهم بن صفوان که او نیز طرفدار اندیشه ارجاء بود از کسانی است که سلاح جنگ بر ضد حکومت برگرفت. آنچه در این میان می تواند دو نظریه پیشگفته را به هم نزدیک سازد طرح این فرضیه است که هرچند نظریه ارجاء در دامان امویان زاده نشده و حتی میان شماری از طرفداران این نظریه و حکومت اموی مخالفت ها و درگیری هایی بوده است، اما همین نظریه از آن روی که صلح و مسالمت را پیشنهاد می کرده، در عمل به سود دستگاه حاکم بوده است. بدین ترتیب شگفت آور نیست که ببینیم مرجئه در دوره امویان همپای معتزله، خوارج و شیعه از طرفدار برخوردار شوند چونان که شگفت آور نیست که با افول بنی امیه، ارجاء نیز گرفتار افول گردد.
 مهمترین مسأله در اندیشه ارجاء، تعریف ماهیت ایمان و در واقع ملاک و میزان صدق نام مسلمان بر افراد است. اهمیت مسأله ایمان و تعریف آن به اندازه ای است که برخی منابع آن را ملاک مرجئ دانستن یا ندانستن اشخاص معرفی کرده اند. چونان که گفته اند: «هرکس بگوید ایمان قول و عمل است و کاستی و فزونی می یابد از ارجاء خارج شده است. » <ref>ابن ابی یعلی [[حنبلی]]، طبقات الحنابلة، ج2، ص40</ref>