Golestani: «خیوق» را محافظت کرد ([ویرایش=فقط مدیران] (بی‌پایان) [انتقال=فقط مدیران] (بی‌پایان))

2015-01-07T13:33:15Z

«خیوق» را محافظت کرد ([ویرایش=فقط مدیران] (بی‌پایان) [انتقال=فقط مدیران] (بی‌پایان))

Golestani: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|41|23|0|N|60|22|0|E|display=title}} {{Infobox settlement |official_name = خیوه |native_name = |image_skyline = KhivaWalls.jpg...» ایجاد کرد

2015-01-07T13:33:05Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|41|23|0|N|60|22|0|E|display=title}} {{Infobox settlement |official_name = خیوه |native_name = |image_skyline = KhivaWalls.jpg...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{coord|41|23|0|N|60|22|0|E|display=title}}
{{Infobox settlement
|official_name = خیوه
|native_name =
|image_skyline = KhivaWalls.jpg
|imagesize = 300px
|image_caption = دیوارهای ایچان‌قلعه
|image_flag =
|image_seal =
|image_map =
|map_caption =
|pushpin_map = Uzbekistan
|pushpin_label_position =bottom
|pushpin_mapsize = 300
|pushpin_map_caption =محل در ازبکستان
|coordinates_region = UZ
|subdivision_type = [[کشور]]
|subdivision_type1 = [[استان‌های ازبکستان|استان]]
|subdivision_name = [[پرونده:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] [[ازبکستان]]
|subdivision_name1 = [[استان خوارزم]]
|subdivision_type2 =
|subdivision_name2 =
|established_title =
|established_date =
|government_type =
|leader_title =
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_sq_mi =
|area_total_km2 =
|area_land_sq_mi =
|area_land_km2 =
|area_urban_sq_mi =
|area_urban_km2 =
|area_metro_km2 =
|area_metro_sq_mi =
|population_as_of=
|population_footnotes =
|population_total = ۵۰۰ هزار نفر
|population_urban =
|population_metro =
|population_density_sq_mi =
|population_density_km2 =
|timezone =
|utc_offset =
|timezone_DST =
|utc_offset_DST =
|latd=41|latm=23|lats=|latNS=N
|longd=60|longm=22|longs=|longEW=E
|elevation_footnotes=
|elevation_m =
|elevation_ft =
|postal_code_type =
|postal_code =
|area_code =
|website =
|footnotes =
}}
'''خیوه''' {{ازبکی|Xiva / Хива}}، {{به روسی|Хива}} نام شهری است با حدود نیم میلیون نفر جمعیت در استان [[خوارزم]] [[ازبکستان]]، واقع در ۲۵ کیلومتری جنوب [[گرگانج]].
شهر خیوه در حدود هزار کیلومتری شمال غرب تاشکند، پایتخت ازبکستان، و در ۶۰۰ کیلومتری شمال بخارا واقع شده‌است و اقتصاد آن برپایه کشاورزی است.<ref name=autogenerated1>[http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=1825&order_by=title&showdescription=1 Arch net: Digital Library]، بازدید: دسامبر ۲۰۱۱.</ref>

زمانی خیوه مرکز سرزمین خوارزم بود و امروز در کشور [[ازبکستان]] جای گرفته‌است و مرکز استان خوارزم در این کشور است. بازرگانان [[خاورمیانه]] در سده دهم میلادی از این شهر نام می‌برند هر چند که باستان‌شناسان پیشینه آنرا به سده شش میلادی می‌رسانند. تا پیش از چیرگی روس‌ها بر خوارزم خان‌هایی بر این سرزمین با مرکزیت خیوه فرمان می‌راندند.

خیوه شهری است با مجموعه‌ای از بناهای تاریخی که در حصاری از [[خشت]] و گل به نام «ایشان‌قلعه» یا «ایچان‌قلعه» قرار گرفته‌اند. این بناها که به سبک معماری اسلامی و ایرانی ساخته شده، شامل دروازه‌ها، مسجدها، مدرسه‌ها، آرامگاه‌ها، گرمابه‌ها، کاخ‌ها و خانه‌های سنتی است و همواره مورد توجّه باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان بوده و جهانگردان بسیاری را به خود جذب کرده‌است.<ref name="کرمی، مجتبی "/>

آرامگاه [[پوریای ولی]] در میان این مجموعه فرهنگی - تاریخی قرار دارد. آرامگاه پوریای ولی خود یک مجموعه فرهنگی ـ تاریخی است و در فاصله سده‌های هشتم تا چهاردهم هجری (۱۴ تا ۲۰ میلادی)، برای بزرگداشت نام «پهلوان محمود» پسر [[پوستین‌دوزی]] که علاوه بر پهلوانی، شاعر و جوانمرد نیز بود، ساخته شده‌است.<ref name="کرمی، مجتبی "/>

خیوه دو بخش دارد، بخش بیرونی ''دیجان‌قلعه'' نام دارد. این بخش دارای باروی و دیواری بود که ۱۱ دروازه داشت. بخش درونی ''ایچان‌قلعه'' نام دارد. این بخش دیواری خشتی دارد که گرداگردش را فراگرفته‌است. برخی بر این باورند که پی این دیوار در سده ۱۰ میلادی ریخته شده‌است. دیوارهای [[کنگره (معماری)|کنگره‌دار]] آن به بلندای ۱۰ متر به سده هفدهم میلادی باز می‌گردد.

این شهر ۵۰ اثر تاریخی و ۲۵۰ خانه کهن - که بیشترشان به سده‌های هجدهم و نوزدهم بازمی گردند- دارد. برای نمونه مسجد آدینه این شهر در سده دهم میلادی راه‌اندازی شد و در سال‌های ۱۷۸۸-۸۹ میلادی بازسازی گردید. همچنین [[سرسرا|سرسرای]] ستوندار شناخته شده این شهر که دارای ۱۱۲ ستون از مصالح ساختمانی کهن هنوز سرپاست.

== نماهایی از خیوه ==

[[پرونده:Khiva Узбекистан panorama.JPG|بندانگشتی|700px|center]]

[[پرونده:Khiva Узбекистан panorama2.JPG|بندانگشتی|700px|center]]

== پیشینه ==
[[پرونده:KhivaWestGate.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|دروازه غربی خیوه.]]
[[پرونده:KhivaStreet.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|خیابانی در خیوه.]]
[[پرونده:KhivaSayidAlauddin.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|آرامگاه سید علاءالدین.]]

بسیاری از پژوهندگان، سرزمین خوارزم را همان مکانی می‌دانند که در [[اوستا]] از آن به عنوان [[ایران‌ویج]]، سرزمین اصلی آریاییان، یاد شده‌است.<ref name=autogenerated2>CHORASMIA i. Archeology and pre-Islamic history (Y. Rapaport): in: Encyclopaedia Iranica.</ref>
خیوه در روزگاران باستان بخشی از قلمرو [[سکاهای تیزخود]]، از اقوام ایرانی منطقه بود و در دوره‌های بعد جزئی از [[شاهنشاهی ایران]] گشت.<ref name=autogenerated2/>

دودمان ایرانی‌تبار [[آفریغیان]] که از والیان [[ساسانیان]] بودند در سرزمین خوارزم فرمان می‌راندند و پس از اسلام تا سال ۴۰۸/۱۰۱۷ پایدار ماندند اما در آن سال از محمود غزنوی شکست خوردند. این رویداد پایان فرمان‌روایی ایرانی‌تباران بر خوارزم را رقم زد و [[ترک‌سازی]] منطقه به مرور زمان عنصر ایرانی را در اقلیت و عنصر ترک را در خوارزم به اکثریت رساند.<ref>C.E. Bosworth: CHORASMIA ii. In Islamic times. in: Encyclopaedia Iranica.</ref>

خیوه در سده دهم میلادی به عنوان منزلگاهی در راه کاروانی میان [[گرگانج]]، مرکز خوارزم، به [[مرو]] در ایران آن‌زمان، اهمیت یافت.<ref name=autogenerated1/>

از اواخر سده دهم هجری (سده شانزدهم میلادی) به بعد خیوه مرکز [[خانات]] منطقه بود. در اوایل سده سیزدهم (بیستم میلادی) در تهاجم روس‌ها به فرارود، این شهر نیز مورد حمله قرار گرفت و آسیب بسیار دید، اما بعدها ازنو بازسازی شد و به شهری در حکم موزه تبدیل گردید.<ref name="کرمی، مجتبی">کرمی، مجتبی، نگین خیوه. در: مجله «نامه انجمن» بهار ۱۳۸۱ - شماره ۵. (از ۱۲۴صفحه تا ۱۳۷).</ref>

خیوه در سال ۱۲۲۶ میلادی با حمله لشکر چنگیزخان مغول تقریباً با خاک یکسان شد. در خلال سده‌های پانزدهم و شانزدهم و با نابودی شهر گرگانج به‌دست تیمور لنگ، خیوه به‌تدریج گرگانج را تحت‌الشعاع قرار داد و کرسی خوارزم گردید و نام خود را به‌عنوان خانات خیوه به همه آن سرزمین داد.<ref name="مصاحب، غلام‌حسین">مصاحب، غلام‌حسین، [[دائرةالمعارف فارسی]]، تهران: مؤسسه انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵ تا ۱۳۷۴ (۱۹۶۶-۱۹۹۵). در: لغتنامه دهخدا: مدخل: خیوه.</ref>

دودمان اول خان‌های خیوه معروف به سلسله [[عربشاهیه]] است که به‌وسیله [[ایلبارس]] از [[خاندان شیبانی]] از نوادگان [[جوجی‌خان]] بنیاد شد. پس از او فرزندان او حکومت کردند تا آنکه این حکومت برافتاد و فرمانروایی خوارزم به‌دست [[ایناق]]، بزرگ خاندان [[قنقرات]] افتاد و اگر چه در ظاهر کسانی را از خاندان چنگیزخان به تخت خانی می‌نشانیدند ولی فرمانروایی آن‌ها جز در موارد استثنائی اسمی بیش نبود.<ref name="مصاحب، غلام‌حسین "/>

در سده ۱۷ م. [[پتر بزرگ]] با خانات خیوه روابطی برقرار کرد ولی با حمله [[نادرشاه افشار]] در سال۱۷۴۰ و از بین بردن ایلبارس دوم مدتی این حکومت به‌دست گماشته نادر اداره می‌شد اما این تحت‌الحمایگی نادر طولی نکشید و باز خانی از خانات خیوه حاکم آنجا شد.<ref name="مصاحب، غلام‌حسین "/>

پس از چندی در نتیجه تازش‌ها و دستبردهای ترکمن‌های [[یموت]]، خیوه ویران شد ولی در سال ۱۷۷۰ م. محمدامین بزرگ خاندان قنقرات بر ترکمان‌ها چیره شد و رونق شهر و خانات خیوه را تجدید نمود. در سال ۱۲۱۹ قمری ایناق وقت بنام ایلتوزر که از نوادگان محمدامین بود خود را عنوان خان داد و دودمان ایناق را بنیاد کرد و آن دومین سلسله از [[خان‌های خیوه]] است که تا سال ۱۸۷۳ م. که حکومت آنها تحت الحمایه روسیه شد دوام داشت و آن‌ها بدین‌قرار است: ایلتوزر (۱۲۱۹ - ۱۲۲۱ هَ. ق.)، محمدرحیم خان (۱۲۲۱ - ۱۲۴۹ هَ. ق.)، اﷲ قلی خان (۱۲۴۹ - ۱۲۵۸ هَ. ق.)، رحیم قلیخان (۱۲۵۸ - ۱۲۶۱ هَ. ق.)، ابوالغازی محمدامین خان (۱۲۶۱ - ۱۲۷۱ هَ. ق.)، عبداﷲخان (۱۲۷۱ - ۱۲۷۲ هَ. ق.)، قتلغ محمدخان (۱۲۷۲ - ؟)، سیدمحمدخان (۱۲۷۲؟ - ۱۲۸۲ هَ. ق.)، سید محمدرحیم خان (۱۲۸۲ - ۱۲۹۰ هَ. ق.).<ref name="مصاحب، غلام‌حسین "/>

در سال ۱۲۴۶ ق/۱۸۳۰ م. نزدیک به پانصد نفر در [[سرخس]] بودند که ایرانیان شیعه‌مذهب را که از سوی [[ترکمن‌ها]] به اسارت درمی‌آمدند به بازارهای خیوه و بخارا برده و در آنجا این اسیران را خرید و فروش می‌کردند. در ۱۲۴۷ ق/۱۸۳۱ [[عباس میرزای ملک‌آرا]]، برادر ناصرالدین‌شاه، به سرخس رفته و اسیران را آزاد کرد و بساط برده‌داران را برچید.<ref name="کیان‌فر، جمشید">کیان‌فر، جمشید: ماوراءالنهر در منابع ایرانی: ۲- تاریخ سیاسی نظامی. در: «فصلنامه کتاب» بهار ۱۳۷۹ - شماره ۴۱. (از صفحه ۸۶ تا ۹۵).</ref>

در سال ۱۸۷۳ و در دوره سیدمحمدرحیم خان روسیه لشکر بزرگی به همراه ژنرال [[روس]] ''فون کاوفمن'' به خیوه فرستاد و بدون جنگ خان خیوه تسلیم شد و سید محمدرحیم خان تا سال ۱۹۱۰ م. حکومت کرد ولی دست‌نشانده روس‌ها بود.<ref name="مصاحب، غلام‌حسین "/>

=== فتح توسط روس‌ها ===
روس‌ها از ۱۲۵۶ ق/۱۸۴۰ م تا ۱۲۹۲ ق/۱۸۷۵ م در آغاز به تدریج اما از ۱۲۸۰ ق/۱۸۶۳ م با سرعت هرچه بیشتر به پیشروی خود در فرارود ادامه دادند و در ۱۲۹۲ ق/۱۸۷۵ م به‌طور کامل بر [[فرارود]] چیره شدند و آن را جزئی از قلمرو خود به شمار آوردند.<ref name="کیان‌فر، جمشید "/>

روس‌ها در آغاز بیشترین فشار را به خان [[خوارزم]] آوردند و در ۱۲۷۰ ق/۱۸۵۵ م با توسعه و گسترش قلمرو خود در فرارود به خیوه حمله کردند و پس از فتح خیوه، خان خوارزم به [[بخارا]] گریخت، اما پس از چندی بازگشت و ظاهرا روس‌ها خیوه را تخلیه کرده بودند.<ref name="کیان‌فر، جمشید "/>
[[پرونده:У крепостной стены.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|[[واسیلی ورشچاگین]]، نقاش روس، در حمله لشکریان روس به خیوه حضور داشت.]]
سال بعد یعنی در ۱۲۷۱ ق/۱۸۵۴ م خان خیوه به طرف خراسان لشکرکشی کرد و ضمن جنگ و ستیز با دولت ایران، [[محمد امین خان]]، خان خیوه کشته شد. سر او را به‌عنوان پیروزی به تهران فرستادند. [[ناصرالدین شاه]] دستور داد که با احترام، سر او را غسل داده و به کفن‌ودفن آن پردازند. عامل اصلی دستور خود را بزرگزادگی خان و پاس مراوده و خدمات اجداد او نسبت به دولت ایران اعلام کرد.<ref name="کیان‌فر، جمشید "/>

پس از آنکه از شوکت و ابهت خان بخارا کاسته شد، روس‌ها درپی فرصتی برای تصرف کامل فرارود بودند، هنگامی در ۱۲۹۰ ق/۱۸۷۳ م جمعی از سرشناسان [[قرقیز]] به [[سن‌پترزبورگ]] رفته و از ستم‌های خان خیوه دادخواهی کردند، بلافاصله [[ژنرال کفمان]] با ۱۲۰۰۰ سپاهی به تنبیه خان خیوه مأمور شد در تابستان همان سال از دو نقطه وارد خیوه شدند و پس از تصرف مقر حکومت خان خوارزم، مصالحه‌نامه‌ای با وی منعقد کردند که اولا یک قسمت از سرزمین او به تصرف روس‌ها و قسمت دیگری هم به تصرف امیر بخارا درآید و ثانیا خود او مانند دیگر خان‌های فرارود در تحت سلطه روس‌ها باشد. انعقاد مصالحه‌نامه سبب شورش طایفهٔ [[یموت]] ساکن در خیوه شد و خان برای سرکوبی آنان ناگزیر از یاری گرفتن از سرداران روس شد.<ref name="کیان‌فر، جمشید "/>

پیشروی روس‌ها و تسلط بر خیوه، سبب اعتراض گروهی از سیاستمداران انگلیسی شد و دولت روسیه ناگزیر شد که ژنرال شوالف آجودان ویژه امپراتور را جهت اطمینان دولت انگلیس به لندن بفرستد و [[لرد گرانویل]] وزیر امور خارجه انگلیس در گشایش مجلس انگلیس به وکلای ملت اطمینان داد که دولت روس به‌هیچ‌وجه در خیال نگاه داشتن خیوه نیست.<ref name="کیان‌فر، جمشید "/>

شدت جنگ خیوه بازتاب جهانی داشت و خبرنگاران از اقصی نقاط دنیا به خیوه آمده بودند و برخی از آنان یادداشت‌های مفصلی دربارهٔ فتح خیوه توسط روس‌ها نگاشتند.<ref name="کیان‌فر، جمشید "/>

پس از انقلاب روسیه در ۲۶ آوریل ۱۹۲۰ م. جمهوری خلق خوارزم تشکیل شد و خیوه جزء آن درآمد. پس از واژگونی تزارها سرانجام خیوه در تقسیم‌بندی تازه کشور در سال ۱۹۲۴ به [[ازبکستان]] پیوست.<ref name="مصاحب، غلام‌حسین "/>

== سراسرنما ==
{{wide image|Panorama-view_Khiva-%28Uzbekistan%29_.jpg|2800px|alt=سراسرنمایی از بخش کهن شهر خیوه}}

== جستارهای وابسته ==
* [[خانات خیوه]]

== منابع ==
{{چپ‌چین}}
* Wikipedia contributors, "Khiva," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=458192424 (accessed December ۱۶, ۲۰۱۱).
{{پایان چپ‌چین}}
{{پانویس}}
{{جغرافیا-خرد}}
{{ازبکستان}}
{{شهر نیشابور}}

[[رده:آثار تاریخی ازبکستان]]
[[رده:استان خوارزم]]
[[رده:شهرهای خوارزم]]
[[رده:شهرهای راه ابریشم]]
[[رده:مناطق مسکونی در ازبکستان]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۷ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۳:۳۳
(بدون تفاوت)

خیوق - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Golestani: «خیوق» را محافظت کرد ([ویرایش=فقط مدیران] (بی‌پایان) [انتقال=فقط مدیران] (بی‌پایان))

Golestani: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|41|23|0|N|60|22|0|E|display=title}} {{Infobox settlement |official_name = خیوه |native_name = |image_skyline = KhivaWalls.jpg...» ایجاد کرد