بصریون - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Admin در ‏۳۰ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۱۱

2019-01-30T10:11:19Z

Admin در ‏۳۰ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۵۶

2019-01-30T09:56:56Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۵۸

2018-06-23T10:58:34Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۴۷

2018-06-23T10:47:49Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۴۶

2018-06-23T10:46:40Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۳۸

2018-06-23T10:38:33Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۳۶

2018-06-23T10:36:48Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۳۳

2018-06-23T10:33:33Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۳۱

2018-06-23T10:31:27Z

Admin در ‏۲۳ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۲۹

2018-06-23T10:29:55Z

@@ سطر ۴: / سطر ۴: @@
 همان [[بصریه]].
-[[محمد جواد مشکور]] می نویسد: « [[بصریون]] از [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، مکتبی کلامی بودند. » <ref> [[فرهنگ فِرَق اسلامی]]، [[محمد جواد مشکور]]، ص104</ref>
+[[محمد جواد مشکور]] می نویسد: « بصریون از معتزله، مکتبی کلامی بودند. » <ref> [[فرهنگ فِرَق اسلامی]]، [[محمد جواد مشکور]]، ص104</ref>
-[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] می نویسد: «مکتب [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] که خود گونه ای انشعاب از مکتب خوف گرای [[بصره]] با شاخص [[حسن بصری]] بوده است، در نیمه نخست سده 2 هجری قمری، توسط [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در [[بصره]] و با دست مایه هایی از سنت کلامی [[بصره]] بنیاد نهاده شد. در کتب [[تاریخ فرق]]، همواره از وجوه افتراق [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به عالمان عصر خود، به ویژه [[حسن بصری]] سخن رفته است. اما باید بر این نکته تأکید ورزید که زمینه های افکار [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] تا حدّ درخور توجهی در محفل [[حسن بصری]] و تا اندازه ای محافل پیرامونی متعلق به [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] فراهم آمده بود. آنچه نخستین آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیش از همه وامدار [[حسن بصری]] می سازد، سال ها تربیت در محافل او و فراگیری شیوه ای برای تفسیر نصوص بر پایه فهم درایی، و روشی برای جمع میان نصوص و استدلالات عقلی در حوزه فهم دین بوده است. باید افزود که [[ابوالهذیل علاف]]، از بزرگان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، مبانی عدل و توحید [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را برگرفته از [[واصل بن عطا]] از [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه]] از طریق پدرش از [[امام علی علیه السلام]] از منبع وحی دانسته است. برخی از مؤلفان غیر معتزلی نیز [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه|ابوهاشم]] را صاحب المعتزله لقب داده اند. تمایز مهم آموزه های بانیان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به تعالیم آموزگارشان حسن، تفکر منزلة بین المنزلتین برای مرتکبان کبیره بود که در صورت بندی، بی تردید نظریه ای نو محسوب می شد و [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را از تمامی مذاهب عصر خود، جدا می ساخت. با این حال، کوشش برای ارائه یک صورت بندی اعتدال گرا که مرتکب کبیره را نه خارج از دین شمارد و نه مؤمن انگارد، کوششی است که در محافل [[بصره]] پیشینه داشت و نظریه کفر نعمت نزد [[عبدالله بن اباض]] و منافق انگاشتن فاسق نزد [[حسن بصری]] حاصل چنین تأملاتی بود. تعالیم مکتب خوف گرای [[بصره]]، افزون بر باور یادشده در منزلت فاسق، زمینه ساز شکل گیری یکی دیگر از شعائر اعتقادی [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] یعنی نظریه وعید نیز بوده است. قول [[واصل بن عطا]] به اختیار، اگرچه در تعالیم [[حسن بصری]] ریشه داشته، اما احتمالاً بی تأثیر از تعالیم محافل پیرامون [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] نبوده است. همچنین در برخی منابع سعی شده است تا دیدگاه [[حسن بصری]]، [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در باب قدر، برگرفته از تعالیم [[امام علی علیه السلام]] دانسته شود. در باب توحید، باید آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیشتر مرهون محافل پیرامونی، به خصوص محفل [[جعد بن درهم]] و احتمالاً آشنایی دورادور با آموزه های [[جهم بن صفوان]] دانست. به هر تقدیر، توحید صفاتی، تنها به گونه ای ساده و ابتدایی، در کلام [[واصل بن عطا]] مورد بحث بوده است.
+[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] می نویسد: «مکتب معتزله که خود گونه ای انشعاب از مکتب خوف گرای [[بصره]] با شاخص [[حسن بصری]] بوده است، در نیمه نخست سده 2 هجری قمری، توسط [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در بصره و با دست مایه هایی از سنت کلامی بصره بنیاد نهاده شد. در کتب [[تاریخ فرق]]، همواره از وجوه افتراق معتزله نسبت به عالمان عصر خود، به ویژه حسن بصری سخن رفته است. اما باید بر این نکته تأکید ورزید که زمینه های افکار معتزله تا حدّ درخور توجهی در محفل حسن بصری و تا اندازه ای محافل پیرامونی متعلق به [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] فراهم آمده بود. آنچه نخستین آموزگاران معتزله را بیش از همه وامدار حسن بصری می سازد، سال ها تربیت در محافل او و فراگیری شیوه ای برای تفسیر نصوص بر پایه فهم درایی، و روشی برای جمع میان نصوص و استدلالات عقلی در حوزه فهم دین بوده است. باید افزود که [[ابوالهذیل علاف]]، از بزرگان معتزله، مبانی عدل و توحید معتزله را برگرفته از واصل از [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه]] از طریق پدرش از [[امام علی علیه السلام]] از منبع وحی دانسته است. برخی از مؤلفان غیر معتزلی نیز ابوهاشم را صاحب المعتزله لقب داده اند. تمایز مهم آموزه های بانیان معتزله نسبت به تعالیم آموزگارشان حسن، تفکر منزلة بین المنزلتین برای مرتکبان کبیره بود که در صورت بندی، بی تردید نظریه ای نو محسوب می شد و معتزله را از تمامی مذاهب عصر خود، جدا می ساخت. با این حال، کوشش برای ارائه یک صورت بندی اعتدال گرا که مرتکب کبیره را نه خارج از دین شمارد و نه مؤمن انگارد، کوششی است که در محافل بصره پیشینه داشت و نظریه کفر نعمت نزد [[عبدالله بن اباض]] و منافق انگاشتن فاسق نزد حسن بصری حاصل چنین تأملاتی بود. تعالیم مکتب خوف گرای بصره، افزون بر باور یادشده در منزلت فاسق، زمینه ساز شکل گیری یکی دیگر از شعائر اعتقادی معتزله یعنی نظریه وعید نیز بوده است. قول واصل بن عطا به اختیار، اگرچه در تعالیم حسن بصری ریشه داشته، اما احتمالاً بی تأثیر از تعالیم محافل پیرامون معبد جهنی و جعد بن درهم نبوده است. همچنین در برخی منابع سعی شده است تا دیدگاه حسن بصری، واصل بن عطا و عمرو بن عبید در باب قدر، برگرفته از تعالیم امام علی (علیه السلام) دانسته شود. در باب توحید، باید آموزگاران معتزله را بیشتر مرهون محافل پیرامونی، به خصوص محفل جعد بن درهم و احتمالاً آشنایی دورادور با آموزه های [[جهم بن صفوان]] دانست. به هر تقدیر، توحید صفاتی، تنها به گونه ای ساده و ابتدایی، در کلام واصل بن عطا مورد بحث بوده است.
-میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بَهشَمیه (از معتزله)|بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بَهشَمیه (از معتزله)|بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
+میراث کلامی واصل بن عطا و عمرو بن عبید، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم معتزله به دو مکتب بصره و بغداد از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان معتزله در نسل یادشده، یعنی کسانی چون ابوالهذیل علاف و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب بصره و بغداد روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان ابوالهذیل و برجسته ترین متکلم بصره در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل امام علی (علیه السلام) بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان بغداد در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون ابوعلی جبایی در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب بصره از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب بغداد برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که بصره به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از بغداد تحت تأثیر فلسفه یونان قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت ابوعلی جبایی (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان بصره را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی بصره پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با ابوالهذیل علاف به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال بصره بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی بصره، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط ابوهاشم است که هرگز مورد پذیرش معتزله، جز پیروان ابوهاشم قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بَهشَمیه (از معتزله)|بهشمیه]] نام گرفتند. پس از ابوهاشم تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در بصره، بهشمیه بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب بصره در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب بصره، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب بصره و بغداد از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در بغداد رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در بصره یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
 == پانویس ==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۵۶
سطر ۱:		سطر ۱:

−	از [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی و مخالفین او خودداری کردند)]].	+	از [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی و مخالفین او خودداری کردند)\|معتزله ]].

	همان [[بصریه]].		همان [[بصریه]].

@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] می نویسد: «مکتب [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] که خود گونه ای انشعاب از مکتب خوف گرای [[بصره]] با شاخص [[حسن بصری]] بوده است، در نیمه نخست سده 2 هجری قمری، توسط [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در [[بصره]] و با دست مایه هایی از سنت کلامی [[بصره]] بنیاد نهاده شد. در کتب [[تاریخ فرق]]، همواره از وجوه افتراق [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به عالمان عصر خود، به ویژه [[حسن بصری]] سخن رفته است. اما باید بر این نکته تأکید ورزید که زمینه های افکار [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] تا حدّ درخور توجهی در محفل [[حسن بصری]] و تا اندازه ای محافل پیرامونی متعلق به [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] فراهم آمده بود. آنچه نخستین آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیش از همه وامدار [[حسن بصری]] می سازد، سال ها تربیت در محافل او و فراگیری شیوه ای برای تفسیر نصوص بر پایه فهم درایی، و روشی برای جمع میان نصوص و استدلالات عقلی در حوزه فهم دین بوده است. باید افزود که [[ابوالهذیل علاف]]، از بزرگان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، مبانی عدل و توحید [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را برگرفته از [[واصل بن عطا]] از [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه]] از طریق پدرش از [[امام علی علیه السلام]] از منبع وحی دانسته است. برخی از مؤلفان غیر معتزلی نیز [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه|ابوهاشم]] را صاحب المعتزله لقب داده اند. تمایز مهم آموزه های بانیان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به تعالیم آموزگارشان حسن، تفکر منزلة بین المنزلتین برای مرتکبان کبیره بود که در صورت بندی، بی تردید نظریه ای نو محسوب می شد و [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را از تمامی مذاهب عصر خود، جدا می ساخت. با این حال، کوشش برای ارائه یک صورت بندی اعتدال گرا که مرتکب کبیره را نه خارج از دین شمارد و نه مؤمن انگارد، کوششی است که در محافل [[بصره]] پیشینه داشت و نظریه کفر نعمت نزد [[عبدالله بن اباض]] و منافق انگاشتن فاسق نزد [[حسن بصری]] حاصل چنین تأملاتی بود. تعالیم مکتب خوف گرای [[بصره]]، افزون بر باور یادشده در منزلت فاسق، زمینه ساز شکل گیری یکی دیگر از شعائر اعتقادی [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] یعنی نظریه وعید نیز بوده است. قول [[واصل بن عطا]] به اختیار، اگرچه در تعالیم [[حسن بصری]] ریشه داشته، اما احتمالاً بی تأثیر از تعالیم محافل پیرامون [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] نبوده است. همچنین در برخی منابع سعی شده است تا دیدگاه [[حسن بصری]]، [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در باب قدر، برگرفته از تعالیم [[امام علی علیه السلام]] دانسته شود. در باب توحید، باید آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیشتر مرهون محافل پیرامونی، به خصوص محفل [[جعد بن درهم]] و احتمالاً آشنایی دورادور با آموزه های [[جهم بن صفوان]] دانست. به هر تقدیر، توحید صفاتی، تنها به گونه ای ساده و ابتدایی، در کلام [[واصل بن عطا]] مورد بحث بوده است.
-میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
+میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بَهشَمیه (از معتزله)|بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بَهشَمیه (از معتزله)|بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
 == پانویس ==

@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] می نویسد: «مکتب [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] که خود گونه ای انشعاب از مکتب خوف گرای [[بصره]] با شاخص [[حسن بصری]] بوده است، در نیمه نخست سده 2 هجری قمری، توسط [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در [[بصره]] و با دست مایه هایی از سنت کلامی [[بصره]] بنیاد نهاده شد. در کتب [[تاریخ فرق]]، همواره از وجوه افتراق [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به عالمان عصر خود، به ویژه [[حسن بصری]] سخن رفته است. اما باید بر این نکته تأکید ورزید که زمینه های افکار [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] تا حدّ درخور توجهی در محفل [[حسن بصری]] و تا اندازه ای محافل پیرامونی متعلق به [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] فراهم آمده بود. آنچه نخستین آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیش از همه وامدار [[حسن بصری]] می سازد، سال ها تربیت در محافل او و فراگیری شیوه ای برای تفسیر نصوص بر پایه فهم درایی، و روشی برای جمع میان نصوص و استدلالات عقلی در حوزه فهم دین بوده است. باید افزود که [[ابوالهذیل علاف]]، از بزرگان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، مبانی عدل و توحید [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را برگرفته از [[واصل بن عطا]] از [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه]] از طریق پدرش از [[امام علی علیه السلام]] از منبع وحی دانسته است. برخی از مؤلفان غیر معتزلی نیز [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه|ابوهاشم]] را صاحب المعتزله لقب داده اند. تمایز مهم آموزه های بانیان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به تعالیم آموزگارشان حسن، تفکر منزلة بین المنزلتین برای مرتکبان کبیره بود که در صورت بندی، بی تردید نظریه ای نو محسوب می شد و [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را از تمامی مذاهب عصر خود، جدا می ساخت. با این حال، کوشش برای ارائه یک صورت بندی اعتدال گرا که مرتکب کبیره را نه خارج از دین شمارد و نه مؤمن انگارد، کوششی است که در محافل [[بصره]] پیشینه داشت و نظریه کفر نعمت نزد [[عبدالله بن اباض]] و منافق انگاشتن فاسق نزد [[حسن بصری]] حاصل چنین تأملاتی بود. تعالیم مکتب خوف گرای [[بصره]]، افزون بر باور یادشده در منزلت فاسق، زمینه ساز شکل گیری یکی دیگر از شعائر اعتقادی [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] یعنی نظریه وعید نیز بوده است. قول [[واصل بن عطا]] به اختیار، اگرچه در تعالیم [[حسن بصری]] ریشه داشته، اما احتمالاً بی تأثیر از تعالیم محافل پیرامون [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] نبوده است. همچنین در برخی منابع سعی شده است تا دیدگاه [[حسن بصری]]، [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در باب قدر، برگرفته از تعالیم [[امام علی علیه السلام]] دانسته شود. در باب توحید، باید آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیشتر مرهون محافل پیرامونی، به خصوص محفل [[جعد بن درهم]] و احتمالاً آشنایی دورادور با آموزه های [[جهم بن صفوان]] دانست. به هر تقدیر، توحید صفاتی، تنها به گونه ای ساده و ابتدایی، در کلام [[واصل بن عطا]] مورد بحث بوده است.
-میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی و مخالفین او خودداری کردند)]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
+میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
 == پانویس ==

@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] می نویسد: «مکتب [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] که خود گونه ای انشعاب از مکتب خوف گرای [[بصره]] با شاخص [[حسن بصری]] بوده است، در نیمه نخست سده 2 هجری قمری، توسط [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در [[بصره]] و با دست مایه هایی از سنت کلامی [[بصره]] بنیاد نهاده شد. در کتب [[تاریخ فرق]]، همواره از وجوه افتراق [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به عالمان عصر خود، به ویژه [[حسن بصری]] سخن رفته است. اما باید بر این نکته تأکید ورزید که زمینه های افکار [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] تا حدّ درخور توجهی در محفل [[حسن بصری]] و تا اندازه ای محافل پیرامونی متعلق به [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] فراهم آمده بود. آنچه نخستین آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیش از همه وامدار [[حسن بصری]] می سازد، سال ها تربیت در محافل او و فراگیری شیوه ای برای تفسیر نصوص بر پایه فهم درایی، و روشی برای جمع میان نصوص و استدلالات عقلی در حوزه فهم دین بوده است. باید افزود که [[ابوالهذیل علاف]]، از بزرگان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]]، مبانی عدل و توحید [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را برگرفته از [[واصل بن عطا]] از [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه]] از طریق پدرش از [[امام علی علیه السلام]] از منبع وحی دانسته است. برخی از مؤلفان غیر معتزلی نیز [[ابوهاشم بن محمد بن حنفیه|ابوهاشم]] را صاحب المعتزله لقب داده اند. تمایز مهم آموزه های بانیان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] نسبت به تعالیم آموزگارشان حسن، تفکر منزلة بین المنزلتین برای مرتکبان کبیره بود که در صورت بندی، بی تردید نظریه ای نو محسوب می شد و [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را از تمامی مذاهب عصر خود، جدا می ساخت. با این حال، کوشش برای ارائه یک صورت بندی اعتدال گرا که مرتکب کبیره را نه خارج از دین شمارد و نه مؤمن انگارد، کوششی است که در محافل [[بصره]] پیشینه داشت و نظریه کفر نعمت نزد [[عبدالله بن اباض]] و منافق انگاشتن فاسق نزد [[حسن بصری]] حاصل چنین تأملاتی بود. تعالیم مکتب خوف گرای [[بصره]]، افزون بر باور یادشده در منزلت فاسق، زمینه ساز شکل گیری یکی دیگر از شعائر اعتقادی [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] یعنی نظریه وعید نیز بوده است. قول [[واصل بن عطا]] به اختیار، اگرچه در تعالیم [[حسن بصری]] ریشه داشته، اما احتمالاً بی تأثیر از تعالیم محافل پیرامون [[معبد جهنی]] و [[جعد بن درهم]] نبوده است. همچنین در برخی منابع سعی شده است تا دیدگاه [[حسن بصری]]، [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]] در باب قدر، برگرفته از تعالیم [[امام علی علیه السلام]] دانسته شود. در باب توحید، باید آموزگاران [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] را بیشتر مرهون محافل پیرامونی، به خصوص محفل [[جعد بن درهم]] و احتمالاً آشنایی دورادور با آموزه های [[جهم بن صفوان]] دانست. به هر تقدیر، توحید صفاتی، تنها به گونه ای ساده و ابتدایی، در کلام [[واصل بن عطا]] مورد بحث بوده است.
-میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و ابوعبدالله بصری با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون ابوعلی ابن خَلآد بصری، ابوعبدالله بصری و ابواسحاق ابن عیاش بصری و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبار معتزلی]] همدانی، ابومحمد ابن مَتَّوَیه، ابورشید نیشابوری، ابوالحسین بن علی نیشابوری، ابوالقاسم سیرافی و ابوعمران سیرافی را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل [[بصره]] گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
+میراث کلامی [[واصل بن عطا]] و [[عمرو بن عبید]]، از طریق شاگردان بصریشان چون [[عثمان بن خالد طویل]] و [[عمر بن ابی عثمان سمری]]، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده 3 هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] به دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از همین دوره آغاز شد، اما برجسته ترین متکلمان [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی علیه السلام و مخالفین او خودداری کردند)|معتزله]] در نسل یادشده، یعنی کسانی چون [[ابوالهذیل علاف]] و [[ابراهیم بن سیار نظام]] بصری بوده اند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] روی به تعادل گذارده است. از این نسل ها نیز می توان بصریانی چون [[ثمامة بن اشرس]]، [[عمرو بن بحر جاحظ]]، [[جعفر بن حرب]] و [[یوسف بن عبدالله شحّام]] را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان [[ابوالهذیل علاف|ابوالهذیل]] و برجسته ترین متکلم [[بصره]] در اواخر قرن 3 هجری قمری، [[ابوعلی جبایی]] بود. در مباحث این دوره، روش های فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آن ها، در رویارویی با آموزه های فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی می توان بر ویژگی های اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه داشت. حتی قول به تفضیل [[امام علی علیه السلام]] بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان [[بغداد]] در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیه ای برخوردار نیست. به هر رو، می دانیم که در میان بصریان برخی چون [[ابوعلی جبایی]] در قول اخیر و [[ابوعبدالله بصری]] با بغدادیان هم عقیده بوده اند، و در میان باقی بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن کردن تمایزها میان دو مکتب، نظریاتی ارائه کرده اند، از جمله این که مکتب [[بصره]] از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب [[بغداد]] برخوردار بوده است. نیز گفته می شود که [[بصره]] به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از [[بغداد]] تحت تأثیر فلسفه [[یونان]] قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ، باید گفت [[ابوعلی جبایی]] (م: 303ق) که در اواخر سده 3 هجری قمری ریاست معتزلان [[بصره]] را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گسترده ای در باورهای سنتی [[بصره]] پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با [[ابوالهذیل علاف]] به مخالفت برخاست که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال [[بصره]] بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی [[بصره]]، بیش از این بود و فرزند وی، [[ابوهاشم جبایی]] (م: 321ق) در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت ورزید. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] است که هرگز مورد پذیرش [[معتزله (کسانی که از جنگ با امام علی و مخالفین او خودداری کردند)]]، جز پیروان [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس [[بهشمیه]] نام گرفتند. پس از [[ابوهاشم جبایی|ابوهاشم]] تا پیش از اضمحلال حلقه های اعتزالی در [[بصره]]، [[بهشمیه]] بر محافل غلبه داشتند، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون [[ابوالحسین بصری]] نیز وجود داشته اند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب [[بصره]] در نسل های بعد، می توان بزرگانی چون [[ابوعلی ابن خَلآد بصری]]، [[ابوعبدالله بصری]] و [[ابواسحاق ابن عیاش بصری]] و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب [[بصره]]، چون قاضی [[عبدالجبارهمدانی]]، [[ابومحمد ابن مَتَّوَیه]]، [[ابورشید نیشابوری]]، [[ابوالحسین بن علی نیشابوری]]، [[ابوالقاسم سیرافی]] و [[ابوعمران سیرافی]] را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب [[بصره]] و [[بغداد]] از میان رفته بود و نه تنها محافل بصره گرا در [[بغداد]] رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در [[بصره]] یافت می شدند. » <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج12، ص202</ref>
 == پانویس ==