اِباضیه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Admin در ‏۱۹ مارس ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۴۳

2019-03-19T10:43:34Z

Admin در ‏۱۹ مارس ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۴۲

2019-03-19T10:42:43Z

Admin در ‏۱۹ مارس ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۲۷

2019-03-19T08:27:10Z

Admin در ‏۲۷ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۵:۰۲

2019-01-27T15:02:20Z

نمایش تغییرات

Admin در ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۵۸

2019-01-19T12:58:16Z

Admin در ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۵۷

2019-01-19T12:57:06Z

نمایش تغییرات

Admin در ‏۱۶ آوریل ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۰۲

2018-04-16T10:02:15Z

Admin در ‏۱۶ آوریل ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۰۰

2018-04-16T10:00:40Z

Admin در ‏۱۶ آوریل ۲۰۱۸، ساعت ۰۹:۵۹

2018-04-16T09:59:09Z

Admin در ‏۱۶ آوریل ۲۰۱۸، ساعت ۰۹:۵۷

2018-04-16T09:57:12Z

@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 اباضیان که از همان آغاز با بعضی از تندرویهای خوارج سازگاری نداشتند، در سده های گذشته در پهنه ای بسیار گسترده ـ حتی در [[آندلس]] ـ می زیستند و گروههایی از آنان تا زمان ما باقی مانده اند و در [[عمان]]، [[زنگبار]] و شمال افریقا سکونت دارند. امروزه مذهب عموم قبایل و مردم عمان اباضی است و [[قابوس]]، سلطان این کشور نیز بر همین مذهب است، گرچه رهبر مذهبی ملت به شمار نمی آید. شاید چند گروه منزوی و دورافتاده دیگر هم از اباضیان در مناطقی چون [[مومباسا]] وجود داشته باشند. مذهب اِباضیه در میان قبایل بربر شمال افریقا هم نفوذ چشمگیری داشته است و هم اکنون در [[جبل نفوسه]] و [[زواره (لیبی)|زواره]] ( [[طرابلس]] )، [[جزیره جربه]] ( [[تونس]] )قبایل [[وادی میزاب]] ([[الجزایر]]) زندگی می کنند. در [[زنگبار]] مسلماً زمانی گروههایی بسیار اباضی مذهب بوده اند، لیکن امروزه ظاهراً [[شافعی]] مذهبند و فقط خانواده حاکم و نزدیکانشان اباضیند. در [[تانزانیا]] هم زمانی اباضیانی بوده اند و شاید امروز هم باشند.
-اِباضیه خود را [[اهل حق (اِباضیه)|اهل حق]]، [[اهل الدّعوه]]، [[اصحاب الدّعوه]]، [[اهل الوفاق]]، و مذهب یا فرقه خود را [[الدعوه]]، [[مذهب الحق]]، [[فرقة المحقّه]] و [[فرقة الناجیه]] می خوانند. اینان مذهب خود را کهن ترین مذهب اسلامی، نزدیک ترین مذهب به عصر نبوّت و در عین حال نزدیک ترین مذهب به روح اسلام می دانند و معتقدند که چون اهل حقند، سرانجام مذهبشان پیروز خواهد شد. چنین ادعاهایی مخصوص اِباضیه نیست، و در میان خوارج این قول از بدیهیات است و اینان آنچنان بر حقانیت خود تأکید داشته اند که جز خود را کافر انگاشته اند ـ اگرچه در نظر همگی ایشان کفر دارای یک معنی نیست.
+اِباضیه خود را [[اهل حق (اِباضیه)|اهل حق]]، [[اهل الدّعوه]]، [[اصحاب الدّعوه]]، [[اهل الوفاق]]، و مذهب یا فرقه خود را الدعوه، مذهب الحق، فرقة المحقّه و فرقة الناجیه می خوانند. اینان مذهب خود را کهن ترین مذهب اسلامی، نزدیک ترین مذهب به عصر نبوّت و در عین حال نزدیک ترین مذهب به روح اسلام می دانند و معتقدند که چون اهل حقند، سرانجام مذهبشان پیروز خواهد شد. چنین ادعاهایی مخصوص اِباضیه نیست، و در میان خوارج این قول از بدیهیات است و اینان آنچنان بر حقانیت خود تأکید داشته اند که جز خود را کافر انگاشته اند ـ اگرچه در نظر همگی ایشان کفر دارای یک معنی نیست.
 وجود اعتدال نسبی و دوری از افراط در اباضیان موجب شده است که آنان نزدیک ترین فرقه خوارج به اهل سنت به شمار آیند. در طول زمان بعضی از گروههای اِباضیه به اهل سنت نزدیک تر هم شده اند، تا جایی که اکنون اباضیان لیبی و تونس تفاوت اندکی با [[اهل تسنن]] دارند، اما اباضیان الجزایر و عمان تا حدود قابل ملاحظه ای بر راه و رسم قدیم اباضی پابرجا مانده اند.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-از فرق بزرگ [[خوارج]]. [[احمد بن یحیی بن مرتضی]] می نویسد: «اصول فرقه [[خوارج]]، پنج فرقه اند: اِباضیه، [[ازارقه]]، [[صفریه]]، [[بیهسیه]]، [[نجدات]]. » <ref> [[المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل]]، [[احمد بن یحیی بن مرتضی]]، ص104</ref>
+از فرق بزرگ [[خوارج]].
-−
 [[ابن اثیر]] در [[اللباب فی تهذیب الانساب]] اباضی را به صورت اِبَاضی <ref>به کسر الف و فتح باء</ref> ضبط کرده است. <ref> [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، [[ابن اثیر]]، ج1، ص23</ref>
 ایشان منسوب به [[عبدالله بن اباض]] (متولد 18هـ. ق در [[نزوی]]، مرکز [[عمان]] و متوفی 93هـ. ق در [[بصره]] ). می باشند. علی رغم آن که نام این فرقه از اسم عبدالله بن اباض اقتباس شده است ولی گویا تمام مصادر اِباضیه، امام نخستین این فرقه را [[ابو شعثاء جابر بن زید عمّانی ازدی]] معرفی می کند.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ مارس ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۲۷
سطر ۱:		سطر ۱:
−	[[ابن اثیر]] در [[اللباب فی تهذیب الانساب]] اباضی را به صورت اِبَاضی <ref>به کسر الف و فتح باء</ref> ضبط کرده است. <ref> [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، [[ابن اثیر]]، ج1، ص23</ref>
−
	از فرق بزرگ [[خوارج]]. [[احمد بن یحیی بن مرتضی]] می نویسد: «اصول فرقه [[خوارج]]، پنج فرقه اند: اِباضیه، [[ازارقه]]، [[صفریه]]، [[بیهسیه]]، [[نجدات]]. » <ref> [[المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل]]، [[احمد بن یحیی بن مرتضی]]، ص104</ref>		از فرق بزرگ [[خوارج]]. [[احمد بن یحیی بن مرتضی]] می نویسد: «اصول فرقه [[خوارج]]، پنج فرقه اند: اِباضیه، [[ازارقه]]، [[صفریه]]، [[بیهسیه]]، [[نجدات]]. » <ref> [[المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل]]، [[احمد بن یحیی بن مرتضی]]، ص104</ref>
		+
		+	[[ابن اثیر]] در [[اللباب فی تهذیب الانساب]] اباضی را به صورت اِبَاضی <ref>به کسر الف و فتح باء</ref> ضبط کرده است. <ref> [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، [[ابن اثیر]]، ج1، ص23</ref>

	ایشان منسوب به [[عبدالله بن اباض]] (متولد 18هـ. ق در [[نزوی]]، مرکز [[عمان]] و متوفی 93هـ. ق در [[بصره]] ). می باشند. علی رغم آن که نام این فرقه از اسم عبدالله بن اباض اقتباس شده است ولی گویا تمام مصادر اِباضیه، امام نخستین این فرقه را [[ابو شعثاء جابر بن زید عمّانی ازدی]] معرفی می کند.		ایشان منسوب به [[عبدالله بن اباض]] (متولد 18هـ. ق در [[نزوی]]، مرکز [[عمان]] و متوفی 93هـ. ق در [[بصره]] ). می باشند. علی رغم آن که نام این فرقه از اسم عبدالله بن اباض اقتباس شده است ولی گویا تمام مصادر اِباضیه، امام نخستین این فرقه را [[ابو شعثاء جابر بن زید عمّانی ازدی]] معرفی می کند.

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
 ایشان منسوب به [[عبدالله بن اباض]] (متولد 18هـ. ق در [[نزوی]]، مرکز [[عمان]] و متوفی 93هـ. ق در [[بصره]] ). می باشند. علی رغم آن که نام این فرقه از اسم [[عبدالله بن اباض]] اقتباس شده است ولی گویا تمام مصادر اِباضیه، امام نخستین این فرقه را [[ابو شعثاء جابر بن زید عمّانی ازدی]] معرفی می کند.
-[[جابر]] قواعد اولیه این فرقه را وضع کرده ولی از این که آن را به خود نسبت دهد به علت تقیه و یا علل دیگر، ابا داشته است. [[اهل سنت]] [[جابر]] را از ائمه اهل سنت به حساب می آورند ولی اِباضیه به شدت این مطلب را نفی کرده و او را نخستین امام خود می خوانند. <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج2، ص312 / [[معجم اعلام الاِباضیه]]، ص267</ref> [[اِباضیه]] تاکنون باقی بوده و فقه، کلام، ملوک و علمای مخصوص به خود دارند.
+[[جابر]] قواعد اولیه این فرقه را وضع کرده ولی از این که آن را به خود نسبت دهد به علت تقیه و یا علل دیگر، ابا داشته است. [[اهل سنت]] [[جابر]] را از ائمه اهل سنت به حساب می آورند ولی اِباضیه به شدت این مطلب را نفی کرده و او را نخستین امام خود می خوانند. <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج2، ص312 / [[معجم اعلام الاِباضیه]]، ص267</ref> اِباضیه تاکنون باقی بوده و فقه، کلام، ملوک و علمای مخصوص به خود دارند.
 [[ابن اثیر]] نام این فرقه را اِباضیه <ref>به کسر همزه</ref> ضبط کرده است و نام دیگر ایشان را [[حارثیه (از اِباضیه خوارج)|حارثیه]] می داند؛ <ref> [[اللباب فی تهذیب الانساب]]، [[ابن اثیر]]،ج1، ص23</ref> در حالی که نام ایشان در [[دائرة المعارف الاسلامیة]] اَباضیه <ref>به فتح همزه</ref> آمده است. <ref> [[دائرة المعارف الاسلامیة]]، ج1، ص11 / [[البدء و التاریخ]]، [[مطهر مقدسی]]، ج5، ص134 / [[بیان الادیان]]، [[ابوالقاسم بلخی]]، ص83 / [[تبصرة العوام]]، [[مرتضی رازی]]، ص38 و 42 /[[التبصیر فی الدین]]، [[شهفور اسفراینی]]، ص58 / [[تعریفات العلوم و تحدیدات الرسوم]]، [[سیدعلی جرجانی]]، ص7 / [[تلبیس ابلیس]]، [[ابن جوزی]]، ص39 / [[التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع]]، [[محمد ملطی شافعی]]، ص52 / [[الحور العین]]، [[نشوان حمیری]]، ص173 / [[الفرق الاسلامیة]]، [[محمود بشبیشی]]، ص47 / [[مفاتیح العلوم]]، [[محمد بن احمد خوارزمی]]، ص46 / [[مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین]]، [[ابوالحسن اشعری]]، ج1، ص183 / [[المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل]]، [[احمد بن یحیی بن مرتضی]]، ص104 / [[المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار]]، [[احمد بن علی مقریزی]]، ج2، ص355 / [[هفتاد و سه ملت]]، ص49</ref>
@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۱: @@
 [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] درباره این فرقه می نویسد: «جوامع اباضی تاکنون در انزوای نسبی به سر برده و آن چنانکه باید، شناخته نشده اند، ظاهراً اباضیان تنها گروه باقیمانده از خوارج ند، اما چنانکه از منابع بر می آید، صُفریان (گروهی دیگر از [[خوارج]] )نیز تا نیمه سده 5 هجری قمری در سرزمینهای اسلامی می زیستند که سرانجام در اِباضیه مستحیل شدند.
-اباضیان که از همان آغاز با بعضی از تندرویهای خوارج سازگاری نداشتند، در سده های گذشته در پهنه ای بسیار گسترده ـ حتی در [[آندلس]] ـ می زیستند و گروههایی از آنان تا زمان ما باقی مانده اند و در [[عمان]]، [[زنگبار]] و شمال افریقا سکونت دارند. امروزه مذهب عموم قبایل و مردم [[عمان]] اباضی است و [[قابوس]]، سلطان این کشور نیز بر همین مذهب است، گرچه رهبر مذهبی ملت به شمار نمی آید. شاید چند گروه منزوی و دورافتاده دیگر هم از اباضیان در مناطقی چون [[مومباسا]] وجود داشته باشند. مذهب [[اِباضیه]] در میان قبایل بربر شمال افریقا هم نفوذ چشمگیری داشته است و هم اکنون در [[جبل نفوسه]] و [[زواره (لیبی)|زواره]] ( [[طرابلس]] )، [[جزیره جربه]] ( [[تونس]] )قبایل [[وادی میزاب]] ([[الجزایر]]) زندگی می کنند. در [[زنگبار]] مسلماً زمانی گروههایی بسیار اباضی مذهب بوده اند، لیکن امروزه ظاهراً [[شافعی]] مذهبند و فقط خانواده حاکم و نزدیکانشان اباضیند. در [[تانزانیا]] هم زمانی اباضیانی بوده اند و شاید امروز هم باشند.
+اباضیان که از همان آغاز با بعضی از تندرویهای خوارج سازگاری نداشتند، در سده های گذشته در پهنه ای بسیار گسترده ـ حتی در [[آندلس]] ـ می زیستند و گروههایی از آنان تا زمان ما باقی مانده اند و در [[عمان]]، [[زنگبار]] و شمال افریقا سکونت دارند. امروزه مذهب عموم قبایل و مردم [[عمان]] اباضی است و [[قابوس]]، سلطان این کشور نیز بر همین مذهب است، گرچه رهبر مذهبی ملت به شمار نمی آید. شاید چند گروه منزوی و دورافتاده دیگر هم از اباضیان در مناطقی چون [[مومباسا]] وجود داشته باشند. مذهب اِباضیه در میان قبایل بربر شمال افریقا هم نفوذ چشمگیری داشته است و هم اکنون در [[جبل نفوسه]] و [[زواره (لیبی)|زواره]] ( [[طرابلس]] )، [[جزیره جربه]] ( [[تونس]] )قبایل [[وادی میزاب]] ([[الجزایر]]) زندگی می کنند. در [[زنگبار]] مسلماً زمانی گروههایی بسیار اباضی مذهب بوده اند، لیکن امروزه ظاهراً [[شافعی]] مذهبند و فقط خانواده حاکم و نزدیکانشان اباضیند. در [[تانزانیا]] هم زمانی اباضیانی بوده اند و شاید امروز هم باشند.
-اِباضیه خود را [[اهل حق (اِباضیه)|اهل حق]]، [[اهل الدّعوه]]، [[اصحاب الدّعوه]]، [[اهل الوفاق]]، و مذهب یا فرقه خود را [[الدعوه]]، [[مذهب الحق]]، [[فرقة المحقّه]] و [[فرقة الناجیه]] می خوانند. اینان مذهب خود را کهن ترین مذهب اسلامی، نزدیک ترین مذهب به عصر نبوّت و در عین حال نزدیک ترین مذهب به روح اسلام می دانند و معتقدند که چون [[اهل حق (اِباضیه)|اهل حق]] ند، سرانجام مذهبشان پیروز خواهد شد. چنین ادعاهایی مخصوص [[اِباضیه]] نیست، و در میان [[خوارج]] این قول از بدیهیات است و اینان آنچنان بر حقانیت خود تأکید داشته اند که جز خود را کافر انگاشته اند ـ اگرچه در نظر همگی ایشان کفر دارای یک معنی نیست.
+اِباضیه خود را [[اهل حق (اِباضیه)|اهل حق]]، [[اهل الدّعوه]]، [[اصحاب الدّعوه]]، [[اهل الوفاق]]، و مذهب یا فرقه خود را [[الدعوه]]، [[مذهب الحق]]، [[فرقة المحقّه]] و [[فرقة الناجیه]] می خوانند. اینان مذهب خود را کهن ترین مذهب اسلامی، نزدیک ترین مذهب به عصر نبوّت و در عین حال نزدیک ترین مذهب به روح اسلام می دانند و معتقدند که چون [[اهل حق (اِباضیه)|اهل حق]] ند، سرانجام مذهبشان پیروز خواهد شد. چنین ادعاهایی مخصوص اِباضیه نیست، و در میان [[خوارج]] این قول از بدیهیات است و اینان آنچنان بر حقانیت خود تأکید داشته اند که جز خود را کافر انگاشته اند ـ اگرچه در نظر همگی ایشان کفر دارای یک معنی نیست.
 وجود اعتدال نسبی و دوری از افراط در اباضیان موجب شده است که آنان نزدیک ترین فرقه خوارج به اهل سنت به شمار آیند. در طول زمان بعضی از گروههای اِباضیه به [[اهل سنت]] نزدیک تر هم شده اند، تا جایی که اکنون اباضیان لیبی و تونس تفاوت اندکی با [[اهل تسنن]] دارند، اما اباضیان الجزایر و عمان تا حدود قابل ملاحظه ای بر راه و رسم قدیم اباضی پابرجا مانده اند.

@@ سطر ۴۵: / سطر ۴۵: @@
 [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]] سپس به سقوط حکومت اباضیان عمان به دست حکومت عباسی در سال 280 هجری قمری اشاره کرده و می نویسد: «سلطه عباسیان بر [[عمان]] یک چند ادامه یافت ولی اباضیان دست از مبارزه برنداشتند، چنانکه بعد از 320ق قیام کردند، ولی شکست خوردند. با تسلط آل بویه بر [[بغداد]]، [[عمان]] هم به قدرت آنان تسلیم شد. در این دوره اباضیان در کوهها پناه گرفته بودند و از خود دفاع می کردند و مترصد فرصتی برای کسب استقلال خود بودند و هرگاه که می توانستند شورشی برپا می کردند. اباضیان ـ پس از سال ها ـ از آشوب و خلأ قدرت دوره دست اندازی [[پرتغال]]ی ها بر مناطق [[خلیج فارس]] (913هـ. ق) استفاده کرده مجتمع شدند و با [[ناصربن مرشدبن مالک بن ابی العرب]] از خاندان یعربی <ref>آل یعْرُب از قبیله ازد</ref> بیعت کردند (1034هـ. ق) که اولین امام یعربی [[عمان]] بود؛ امامانی که تا (1154ق) بر [[عمان]] حکومت کردند. ناصر مردی بود با شخصیت قوی. وی در طی بیش از 20 سال حکومتش توانست تمامی بخشهای داخلی و نیز شرقیه را زیر نفوذ خود درآورد و نظام ملوک الطوایفی را براندازد <ref>در آن زمان نواحی ساحلی در اختیار [[پرتغال]] و نواحی داخلی بین پنج حاکم تقسیم شده بود</ref>. او نخست شهر [[مقری]] را به پایتختی برگزید، اما پس از فتح [[نزوی]] بدان جا منتقل شد. وی با پرتغالیان نیز جنگید و بر آنان پیروز شد و از [[عمان]] نه [[مسقط]] ـ بیرونشان راند. پرتغالیان ناچار به مصالحه شدند و قبول کردند که سالانه مبالغی به او بپردازند. ناصر قسمتی از [[عمان]] را نیز که در دست ایرانیان بود، متصرف شد و لقب [[المعتصم باللـه]]، [[المتوکل علی اللـه]]، امام المسلمین گرفت و با قدرت تمام حکومت کرد. منابع اباضی می کوشند تا ثابت کنند که او موافق کتاب و سنت و سیرت صحابه عمل می کرد، ولی شاید بتوان گفت که او بیش تر یک فاتح مقتدر و سیاستمدار هشیار بود تا یک اباضی مؤمن». <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج2، ص314</ref>
-این کتاب همچنین به فرقه هایی که از زمره فرق [[اِباضیه]] به حساب می آیند اشاره می کند که عبارتند از: [[ابراهیمیه]] ([[ابراهیمیه (اِباضیه خوارج)]])، [[اصحاب طاعةلایراد بها الله]] ، [[حارثیه (از اِباضیه خوارج)|حارثیه]] (پیروان حارث بن زید یا حارث بن مزید)، [[حسنیه (از اِباضیه)|حسنیه]]، [[حسینیه (از اباضیه)|حسینیه]] (پیروان ابوزیاد احمد بن حسین طرابلسی)، [[حفصیه (از خوارج اِباضیه)|حفصیه]] (پیروان حفص بن ابی المقدام) [[خَلَفیه (از خوارج اِباضیه)|خَلَفیه]] (پیروان خلف بن سمح بن ابی الخطاب)، [[سکّاکیه (از اِباضیه)|سکّاکیه]] (پیروان عبدالله سکاک لواتی)، [[شغبیه]]، [[ضحّاکیه]]، [[طریفیه (از خوارج اباضیه)|طریفیه]]، [[عمریه (از اباضیه)|عمریه]]، [[فرثیه]] (پیروان ابوسلیمان بن یعقوب بن افلح)، [[مستاوه]]، [[میمونیه (از خوارج اِباضیه)|میمونیه]]، [[نجویه]]، [[نفاثیه]] (پیروان فرج بن نصر)، [[نکاث]]، [[نکار]]، [[واقفه (از خوارج اِباضیه)|واقفه]]، [[وهابیه (از خوارج اِباضیه)|وهابیه]]، [[وهبیه (اِباضیه)|وهبیه]] و [[یزیدیه]]. <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج2، ص329</ref>
+این کتاب همچنین به فرقه هایی که از زمره فرق [[اِباضیه]] به حساب می آیند اشاره می کند که عبارتند از: [[ابراهیمیه]] ([[ابراهیمیه (اِباضیه خوارج)]])، [[اصحاب طاعةلایراد بها الله]] ، [[حارثیه (از اِباضیه خوارج)|حارثیه]] (پیروان حارث بن زید یا حارث بن مزید)، [[حسنیه (از اِباضیه)|حسنیه]]، [[حسینیه (از اباضیه)|حسینیه]] (پیروان ابوزیاد احمد بن حسین طرابلسی)، [[حفصیه (از خوارج اِباضیه)|حفصیه]] (پیروان حفص بن ابی المقدام) [[خَلَفیه (از خوارج اِباضیه)|خَلَفیه]] (پیروان خلف بن سمح بن ابی الخطاب)، [[سکّاکیه (از اِباضیه)|سکّاکیه]] (پیروان عبدالله سکاک لواتی)، [[شغبیه]]، [[ضحّاکیه]]، [[طریفیه (از خوارج اباضیه)|طریفیه]]، [[عمریه (از اباضیه)|عمریه]]، [[فرثیه]] (پیروان ابوسلیمان بن یعقوب بن افلح)، [[مستاوه]]، [[میمونیه (از خوارج اِباضیه)|میمونیه]]، [[نجویه]]، [[نفاثیه]] (پیروان فرج بن نصر)، [[نکاث]]، [[نکار]]، [[واقفه (از خوارج اِباضیه)|واقفه]]، [[وهابیه (از خوارج اِباضیه)|وهابیه]]، [[وهبیه (اِباضیه)|وهبیه]] و [[یزیدیه (از خوارج اِباضیه)|یزیدیه]]. <ref> [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]، ج2، ص329</ref>
 == پانویس ==