دایره المعارف فرق اسلامی - مشارکت‌های کاربر [fa]

لیورپول

2015-01-08T12:39:21Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{دیگر کاربردها|لیورپول}} {{Infobox settlement | name = لیورپول | native_name = Li...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها|لیورپول}}
{{Infobox settlement
| name = لیورپول
| native_name = Liverpool
| native_name_lang =
| settlement_type = [[فهرست شهرهای بریتانیا|کلانشهر]]
| image_skyline = Victoria Building Tower UoL.jpg
| image_alt =
| image_caption = برج [[ساختمان ویکتوریا(دانشگاه لیورپول)|ساختمان ویکتوریا]] [[دانشگاه لیورپول]]
| image_flag =
| flag_alt =
| image_seal = Liverpool City Council coat of arms.png
| seal_alt =
| image_shield =
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = EnglandLiverpool.png
| mapsize =
| map_alt =
| map_caption = شهر لیورپول بر نقشه انگلستان
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| pushpin_map = England
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| latd = 53 |latm = 24 |lats = |latNS = N
| longd = 2 |longm = 59 |longs = |longEW = W
| coor_pinpoint =
| coordinates_type =
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان|کشور]]
| subdivision_name = {{UK}}
| subdivision_type1 = قلمرو
| subdivision_name1 = {{ENG}}
| subdivision_type2 = [[ناحیه‌های انگلستان|ناحیه]]
| subdivision_name2 = [[شمال غربی انگلستان]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| established_title = بنیانگذاری{{سخ}}تاریخ شهر شدن
| established_date = [[۱۲۰۷ (میلادی)|۱۲۰۷]]{{سخ}}[[۱۸۸۰ (میلادی)|۱۸۸۰]]
| founder =
| seat_type =
| seat =
| government_footnotes =
| leader_party = [[حزب کارگر (بریتانیا)|حزب کارگر]]
| leader_title = رئیس شورای شهر
| leader_name = [[جو آندرسون]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 111.84
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_metro_km2 =
| area_urbun_km2 =
| area_water_percent =
| area_note =
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 230
| population_footnotes =
| population_total = 434,900
| population_metro = 1,103,089
| population_urbun = 816,900
| population_as_of = ۲۰۱۰
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Scouser/Liverpudlian
| population_note =
| timezone1 = GMT
| utc_offset1 = ۰+
| timezone1_DST = BST
| utc_offset1_DST = ۱+
| postal_code_type = کد پستی
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = ۰۱۵۱
| iso_code = GB-LIV
| blank_name_sec1 = زبان رسمی
| blank_info_sec1 =
| blank_name_sec2 =
| blank_info_sec2 =
| website = [http://www.liverpool.gov.uk/ www.liverpool.gov.uk]
| footnotes =
}}

لیورپول {{به انگلیسی|Liverpool}} شهری بندری در شمال غربی [[انگلستان]] است.
لیورپول نزدیک به نیم میلیون نفر جمعیت دارد و چهارمین شهر پرجمعیت بریتانیاست. این شهر در شمال غربی انگلستان قرار گرفته‌است و درآمد آن از راه حمل و نقل دریایی و صنایع تولیدی تامین می‌شده‌است.

این شهر یکی از سه شهر مهم منطقه انگلستان است و دارای قدمت تاریخی زیادی است و در سال ۲۰۰۷ جشن هشت صدمین سال قدمت خود را برپا کرد.

لیورپول به دلیل تیم فوتبال، موسیقی پاپ و همچنین گروه [[بیتل‌ها]] شهرت دارد. لیورپول در سال ۲۰۰۸ به عنوان پایتخت فرهنگی اروپا نام گرفت.

در پی بسته شدن اسکله‌های این شهر در اوایل دهه هفتاد میلادی، اقتصاد شهر رو به افول گذارد، هر چند بتازگی پروژه‌های شهرسازی سبب رونق دوباره آن شده‌است. با وجود چهره مدرن و با شکوه در مرکز شهر، لیورپول هنوز با مشکلات بزرگی مانند فقر، بی کاری و جرم و جنایت دست به گریبان است.

== مردمان شهر لیورپول ==

مردم لیورپول فوتبال دوست هستند. همچنین به شعر و شاعری و ادبیات اهمیت زیادی می‌دهند و اکثرشان اشعار زیادی را از شعرای بزرگ انگلستان حفظ هستند.

در مراکز تئاتر شهر، هر هفته تئاتری از نمایشنامه‌های شکسپیر برگزار می‌شود ساختمان [[یونیتی تئاتر]] این شهر قدمتی ۳۰۰ ساله دارد که همیشه مملو از تماشاچیان علاقه‌مند به تئاتر است.
یکی دیگر از علایق مردم شهر لیورپول این است که در تمامی مراسم مناسبتی، آتش‌بازی به راه می‌اندازند.

== گردشگری ==

لیورپول به عنوان [[پایتخت فرهنگی اروپا]] در سال ۲۰۰۸ انتخاب شد که البته برای به دست آوردن این عنوان میلیون‌ها [[پوند]] خرج اصلاحات و نوسازی شد. مقامات مسئول در لیورپول حدود ۳۵۰ برنامه را تدارک دیدند تا سبب جذب گردشگران زیادی شوند. مطمئننا یکی از بزرگترین پیامدهای یک چنین موفقیتی، جلب سرمایه گذاری و جذب توریست بیشتر و در نتیجه درآمد سرشار برای این شهر خواهد بود. به این ترتیب بود که اقتصاد لیورپول توانست ۱۰۰ میلیون پوند افزایش درآمد کسب کند.

[[پرونده:Liverpool skyline.jpg|بندانگشتی|راست|250px]]

نوسازی لیورپول برای به دست آوردن عنوان پایتخت فرهنگی اروپا، شامل احداث یک سالن ۱۰ هزار نفری با هزینه‌ای ۱۵۰ میلیون پوندی بوده است.

از سوی دیگر بر فراز این شهر روزانه صدها کبوتر پرواز می کنند. این کبوتران که پس‌مانده‌ها فست فودها را می‌خورند و با مدفوعشان شهر را کثیف می‌کنند، مایه خجالت مردمان این شهر فرهنگی اروپا شده‌اند، لذا شهردار شهر لیورپول برای خلاص شدن از مشکلات جمعیت روزافزون کبوتران این شهر دست به دامان فناوری روباتیک شد، از این رو شاهین‌های روباتیک را بر فراز شهر به پرواز درآوردند تا سبب ترس و فراری دادن کبوتران شوند، این شاهین‌های مکانیکی بالهایشان را به هم می‌زنند و جیغ می‌کشند و کبوتران را می‌ترسانند این طرح هم ۲۰ هزار پوند هزینه دربرداشت.

گروه [[بیتلز]] به عنوان یکی از بهترین نمونه‌های موفق شهر باعث شده است تا لیورپول، خود رو به عنوان مکانی دارای ذخایر و پتانسیل‌های هنری و همچنین در زمینه‌های سیاسی و ورزشی در انگلستان شناخته شود.

== مکان‌های دیدنی ==
لیورپول بیش از ۲۵۰۰ بنا و ساختمان قدیمی با معماری باستانی دارد. آب نمای شهر که در لیست مکان‌های باستانی [[یونسکو]] قرار گرفته است. [[موزه داک]] مملو از اشیای باستانی می‌باشد و این مستثنای ۲۵۰ اثر تاریخی است.
[[پرونده:Albert Dock Liverpool 7.jpg|بندانگشتی|240px|چپ|آلبرت داک یکی از بزرگترین مکان‌های جذب توریست در لیورپول است]]

مکان‌های عبادتی تاریخی ای همچون [[کلیسای سنت نیکلاس]] برای ارتدکس‌ها و [[کلیسای گوستاو آدولف]] برای کاتولیک‌ها در این شهر وجود دارد.

این شهر یک [[مسجد]] نیز دارد که برای [[مسلمانان]] این شهر به‌خاطر برگزاری مراسم آیینی مسلمانان از جمله نماز جمعه ساخته شده است، اکثر جمعیت مسلمان، [[پاکستانی]] و [[عرب]] هستند حتی در این شهر معابدی برای هندوها نیز وجود دارد که دارای قدمتی ۲۰۰ ساله است.
لیورپول صاحب پنجمین کلیسای بزرگ دنیا می باشد.

== مراکز آموزشی ==

لیورپول دانشگاه‌های معتبری از جمله [[دانشگاه جان مورز لیورپول]]، [[دانشگاه لیورپول]] و [[دانشگاه اقبال لاهوری|سنت ادوارد]] و [[دانشگاه هوپ لیورپول]] که در این شهر پذیرای دانشجویان انگلیسی و مهاجران زیادی از دیگر کشورهای دیگر می‌باشد.

== ترابری ==

[[پرونده:Liverpool John Lennon Airport.jpg|بندانگشتی|چپ|250px|[[فرودگاه جان لنون لیورپول]]]]
هواپیما، قطار، اتوبوس و کشتی جزو وسایل نقلیه مهم این شهر می‌باشند.

برای مثال از لندن تا لیورپول می‌توان با هواپیما یا قطار یا اتوبوس سفر کرد. اما قیمت‌ها بسیار متفاوت هستند. ارزان‌ترین وسیله سفر به لیورپول اتوبوس می‌باشد.

افرادی که از فرودگاه لیورپول می‌خواهند وارد شهر شوند می‌توانند با اتوبوس‌های ارزان‌قیمت و بزرگ که جا برای چمدان‌های بزرگ هم دارد، نقل مکان کنند. قطارهای برقی نیز یکی دیگر از وسایل نقلیه مهم در این شهر می‌باشد.

== ورزش ==

[[پرونده:View_of_inside_Anfield_Stadium_from_Anfield_Road_Stand.jpg|چپ|بندانگشتی|250px|آنفیلد، استادیوم خانگی باشگاه لیورپول]]

مردم لیورپول به دلیل علاقه و اهمیت زیادی که به فوتبال می‌دهند در جهان شهرت یافته‌اند.

[[باشگاه فوتبال لیورپول]] در [[ورزشگاه آنفیلد]] و [[باشگاه فوتبال اورتون]] در [[ورزشگاه گودیسون پارک]] جزو مشهورترین باشگاه‌های دنیا می‌باشد که فوتبالیست‌های مشهوری در ۱۰۰ سال اخیر در این دو باشگاه قرمزپوش و آبی پوش توپ زده‌اند.

مردم لیورپول برای ورزش، ارزش خاصی قائل هستند. آنان در [[بسکتبال]]، [[کریکت]]، [[اسبدوانی]] و [[موتورسواری]] نیز مهارت زیادی دارند.

== منابع ==
{{پانویس}}
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Liverpool}}
[[:w:en:Liverpool|وبکی پدیا انگلیسی]]

{{شهرهای بریتانیا}}
{{پایتخت فرهنگی اروپا}}
{{مرزیساید}}

{{انگلستان-خرد}}

[[رده:لیورپول]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۲۰۷ (میلادی)]]
[[رده:شمال غربی انگلستان]]
[[رده:شهرک‌ها در مرزیساید]]
[[رده:شهرها و شهرک‌های بندری دریای ایرلند]]
[[رده:شهرهای انگلستان]]
[[رده:شهرهای بندری در انگلستان]]
[[رده:شهرهای شمال غربی انگلستان]]
[[رده:مرزیساید]]
[[رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در سده ۱۳ (میلادی)]]
[[رده:مناطق مسکونی ساحلی در مرزیساید]]
[[رده:میراث جهانی یونسکو در انگلستان]]
[http://www.sarbazeakhar.ir/post/1350 دانلود مستند لیورپول]

لیبی

2015-01-08T12:38:40Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{به روز-نیاز}} {{Coord|۲۷٫۴|۱۷٫۶|dim:۲۰۰۰۰۰۰_type:country|display=title|display=title}} {{جعبه اطلاعات...» ایجاد کرد

{{به روز-نیاز}}
{{Coord|۲۷٫۴|۱۷٫۶|dim:۲۰۰۰۰۰۰_type:country|display=title|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = لیبیا|
نام فارسی رسمی = دولت لیبی |
نام عادی = لیبی |
تصویر پرچم = Flag of Libya.svg|
تصویر نشان ملی = |
شعار ملی = آزادی، عدالت، مردم‌سالاری|
سرود ملی = [[سرود ملی لیبی|لیبیا،لیبیا،لیبیا]]|
نقشه = Libya in its region.svg|center|200px |
پایتخت = [[طرابلس (لیبی)|طرابلس]]|
بزرگ‌ترین شهر = [[طرابلس (لیبی)|طرابلس]]|
زبان رسمی = [[عربی]] |
نوع حکومت = جمهوری |
نوع حاکمان = شورای ملی انتقالی|
نام حاکمان = رئیس شورای ملی انتقالی: [[مصطفی عبدالجلیل]]{{سخ}}رئیس دفتر اجرایی شورای ملی انتقالی: [[محمود جبرئیل]]{{سخ}}نایب رئیس شورای ملی انتقالی: [[عبدالحفیظ غوغا]]{{سخ}}نخست‌وزیر موقت: [[عبدالرحیم الکیب]]{{سخ}}|
نحوه تشکیل = |
موارد منجر به تشکیل = |
تاریخ تشکیل = ۲۷ فوریه ۲۰۱۱ <ref>{{cite news |title=Anti-Gaddafi Figures Say Form National Council |author= |url=http://www.forexyard.com/en/news/Anti-Gaddafi-figures-say-form-national-council-2011-02-27T145134Z | publisher = [[forexyard.com]] |date= 28 February ۲۰۱۱ |accessdate=5 March ۲۰۱۱}}</ref>|
مساحت = ۱٬۷۵۹٬۵۴۱ |
رتبه مساحت = ۱۷ام |
درصد آبها = ۰٫۱ |
سال براورد جمعیت = برآورد ۲۰۱۰|
جمعیت = ۶٬۴۲۰٬۰۰۰ |
رتبه جمعیت = ۹۸ام |
تراکم جمعیت = ۳٫۶ |
رتبه تراکم جمعیت = ۲۱۸ام |
سال تولید ناخالص داخلی = |
تولید ناخالص داخلی = |
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی = |
شاخص توسعه انسانی = |
رتبه شاخص توسعه انسانی = |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = [[دینار لیبی]] = ۱۰۰۰ درهم |
کد واحد پول = XOF |
منطقه زمانی = GMT |
منطقه زمانی تابستانی = |
utc = +۲ |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی = |[[:.ly|ly]] |
پیش‌شماره تلفنی = ۲۱۸ |
}}

'''لیبی''' با نام رسمی '''دولت لیبی'''، کشوری عربی در [[آفریقای شمالی]] است. لیبی با کشورهای [[مصر]]، [[سودان]]، [[چاد]]، [[نیجر]]، [[الجزایر]] و [[تونس]] هم‌مرز است. پایتخت لیبی، شهر [[طرابلس (لیبی)|طِرابلُس]] است.

کشور لیبی با مساحتی در حدود ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع چهارمین کشور پهناور قارهٔ آفریقا و هفددهمین کشور پهناور جهان است.<ref> U.N. Demographic Yearbook, (۲۰۰۳), «Demographic Yearbook (۳) Pop. , Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density», United Nations Statistics Division. Retrieved July 15, 2006.</ref> ۱٫۷ میلیون نفر از جمعیت ۶٫۴ میلیون نفری لیبی در پایتخت این کشور، طرابلس، زندگی می‌کنند.

پیرامون ۹۰ درصد از سرزمین لیبی را بیابان و صحراهای بی آب و علف پوشانده‌است. مناطق نسبتاًَ سرسبز لیبی در کناره‌های دریای [[مدیترانه]] قرار گرفته‌است. هیچ رودخانه دائمی در خاک لیبی وجود ندارد و تنها ۲ درصد خاک آن کاربرد کشاورزی دارد. بخش عمدهٔ مواد غذایی مورد نیاز مردم لیبی از خارج وارد می‌شود.<ref name="A">[http://www.dw-world.de/dw/article/0,, 6450444, 00.html لیبی، کشوری تقریباًَ استثنایی در آفریقا]، دویچه‌وله فارسی</ref> لیبی از دید [[تراکم جمعیت]] یکی از کمتراکمترین کشورهای دنیاست. مساحت لیبی اندکی بزرگتر از ایران است، ولی جمعیت آن کمتر از یک دهم ایران است. ۹۰ درصد از جمیعت ۶٫۵ میلیون نفری این کشور در باریکه‌ای از کناره‌های مدیترانه‌ای این کشور زندگی میکنند و در مناطق دیگرتنها قبیله‌های بیابانگرد (بدوی) روزگار می‌گذرانند.<ref name="A"></ref>

لیبی به طور سنّتی به سه منطقه اصلی به نام‌های «اقلیم طرابلس»، «فزّان» و «بَرقه» بخش می‌شود که این سه منطقه در زبان‌های غربی به ترتیب Tripolitania و Fezzan و Cyrenaica نامیده می‌شوند.

کشور لیبی یکی از ۱۰ کشور اصلی صادرکننده نفت در جهان است و تولید ناخالص ملی سرانه آن جزو بالاترین‌ها در آفریقا است.<ref> Annual Statistical Bulletin, (۲۰۰۴), «World proven crude oil reserves by country, ۱۹۸۰–۲۰۰۴», O.P.E.C.. Retrieved July 20, 2006.</ref>

لیبی به صورت «پادشاهی لیبی» در سال ۱۹۵۱ به استقلال رسید و از سال ۱۹۶۹ تا سال ۲۰۱۱ توسط [[معمر قذافی]] که با انجام یک کودتای نظامی بر سر کار آمد رهبری شد. با بروز جنگ داخلی در سال ۲۰۱۱ و پیروزی نسبی مخالفین قذافی، بخش اعظمی از لیبی در حال حاضر در کنترل [[شورای ملی انتقالی]] اداره می‌شود. کرسی لیبی در سازمان ملل از تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۱ به نماینده [[شورای ملی انتقالی]] سپرده شده‌است.<ref name="BBCPersian1">[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2011/09/110916_l32_libya_fighting_sirte_walid.shtml سازمان ملل کرسی لیبی را به دولت موقت این کشور داد] </ref><ref name="BBCPersian2">[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2011/09/110916_l72_libya_negin.shtml کرسی لیبی در سازمان ملل به دولت موقت سپرده شد]</ref>

در بهمن ماه ۱۳۸۹ [[اعتراضات سراسری در لیبی (۲۰۱۱)|اعتراضات گسترده‌ای در لیبی]] علیه حکومت معمر قذافی آغاز شد که باعث شد به مرور بخش‌های مختلفی از این کشور از کنترل نیروهای حکومت خارج شود. سرانجام در ۲۸ مهرماه ۱۳۹۰ با قتل معمر قذافی حکومت وی بر آن کشور کاملاً تمام شد.

== تاریخ ==
[[پرونده: Omar_Mukhtar_13.jpg|بندانگشتی|چپ|250px | [[عمر مختار]] ، رهبر جنبش مقاومت مردم لیبی علیه اشغالگری نظامی ایتالیا بود.]]
بخش خاوری لیبی ([[برقه]] یا سیرنائیکا) در نیمه نخست سده یکم پیش از میلاد زیر فرمانروایی یونانی‌ها درآمد. باختر لیبی یا بخش طرابس تا ۲۰۰ سال پیش از زایش مسیح بخشی از کشور [[کارتاژ|کارتاژها]] بود. در سده یکم میلادی هر دو بخش لیبی زیر فرمانروایی [[امپراتوری روم]] قرار گرفتند و پس از آن نیز [[امپراتوری بیزانس]] ([[روم شرقی]]) بر آن‌ها حاکم شد. از نیمه دوم سده هفتم میلادی، کشورگشایی عرب‌ها به لیبی هم رسید و پای اسلام به این کشور هم کشیده شد. دوران حکومت چندین خلافت عربی بر لیبی سرانجام در قرن شانزدهم و با چیرگی [[عثمانی]] بر این کشور پایان یافت.<ref name="A"></ref>

=== تاریخ معاصر ===
تاریخ معاصر لیبی بیشتر از جهت جنگ مردم لیبی با اشغالگران ایتالیایی اهمیّت دارد.

در سال‌های ۱۹۱۱ و ۱۹۱۲ ایتالیا سیرنایکا و طرابلس را از چنگ امپراتوری عثمانی به درآورد و در سال ۱۹۳۴ از این دو بخش مستعمره لیبی ساخته شد. در جریان جنگ جهانی دوم، لیبی یکی از میدان‌های اصلی نبرد متفقین از یک سو و ایتالیا و آلمان از سوی دیگر بود. در سال ۱۹۴۷ ایتالیا از فرمانروایی بر لیبی دست کشید و چهار سال بعد با برپایی حکومت پادشاهی [[محمد ادریس سنوسی]] استقلال آن اعلام شد.<ref name="A"></ref> در سال ۱۹۶۹ شماری از افسران ارتش لیبی به فرماندهی معمر قذافی که در آن زمان ۲۷ سال داشت، پادشاهی ادریس را برانداختند و سپس «جماهیر مردمی سوسیالیستی» در لیبی برپا ساختند.<ref name="A"></ref> حکومت قذافی صنایع این کشور را دولتی کرد و در عرصه سیاست خارجی رویکردی ضدغربی و در عین حال دائماًَ متغیر در پیش گرفت. این تغییر و چرخش‌ها مناسبات لیبی را حتی با شماری از کشورهای عربی نیز تنش‌آلود کرد.<ref name="A"></ref>

طرابلس پایتخت کشور لیبی‌است. طرابلس را که در شمال غربی لیبی بر کرانه دریای مدیترانه واقع شده در سده هفتم پیش از میلاد [[فینیقی‌ها]] ساخته‌اند. نام طرابلس گونه عربی‌شده واژه یونانی تریپولیس به معنی «سه‌شهر» است.

=== قیام و شورش سراسری ===
{{اصلی|جنگ داخلی لیبی (۲۰۱۱)}}

مجموعه‌ای از راهپیمایی‌های خیابانی، اعتراضات و [[نافرمانی مدنی|نافرمانی‌های مدنی]] علیه حکومت لیبی و رهبر آن، [[معمر قذافی]] است که از [[۱۳ ژانویه]] [[۲۰۱۱ (میلادی)|۲۰۱۱]] میلادی، در کشور لیبی آغاز شد و از روز [[۱۷ فوریه]] [[۲۰۱۱ (میلادی)|۲۰۱۱]] میلادی، به شکلی گسترده‌تر درآمد و با برخوردهای خونین و خشونت‌آمیز حاکمیت با مردم معترض روبه‌رو شد. شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب دو قطعنامه، منطقه‌ی پرواز ممنوع در لیبی ایجاد کرد و مجوز حمله‌ی هوایی نیروهای ناتو به خاک لیبی علیه دولت قذافی داده شد. سحرگاه [[۳۱ مرداد]] ۱۳۹۰ (۲۲ اوت ۲۰۱۱) مخالفان توانستند وارد طرابلس شوند و در همان روز یکی از دو تلویزیون ملی کشور را تحت کنترل خود بگیرند و تعدادی از نزدیکان معمر قذافی را دستگیر کنند. ساعاتی بعد یکی از پسران قذافی در خیابان‌های طرابلس ظاهر شد و خبر دستگیری خود را تکذیب کرد. سرانجام در ۲۸ مهرماه ۹۰ سرت آخرین پایگاه معمرقذافی سقوط کرد و معمر قذافی کشته شد. دولت انتقالی اعلام پایان جنگ کرد اما از نیروهای ناتو خواست تا یک ماه دیگر نیز به ماموریت خود ادامه دهند.<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.alarabiya.net/articles/2011/08/23/163608.html
| عنوان = سیف الاسلام فرزند قذافی درخیابان‌های طرابلس ظاهرشد.
| تاریخ بازدید = ۲۳ اوت ۲۰۱۱
| نویسنده =
| نشانی نویسنده =
| نویسندگان دیگر =
| تاریخ =
| سال = ۱۴۳۲
| ماه = رمضان
| قالب =
| اثر = وبگاه
| ناشر = العربیة
| صفحه =
| زبان = فارسی
| نشانی بایگانی =
| تاریخ بایگانی =
| نقل قول =
}}</ref><ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.time.com/time/world/article/0, 8599, 2090033, 00.html
| عنوان = A Free Saif al-Islam Shatters the Sense that Rebels Are Close to Victory
| تاریخ بازدید = ۲۳ اوت ۲۰۱۱
| نویسنده =
| نشانی نویسنده =
| نویسندگان دیگر =
| تاریخ =
| سال = ۲۰۱۱
| ماه = اوت
| قالب =
| اثر = وبگاه
| ناشر = Time
| صفحه =
| زبان = انگلیسی
| نشانی بایگانی =
| تاریخ بایگانی =
| نقل قول =
}}</ref><ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14610722
| عنوان = Battle for Tripoli
| تاریخ بازدید = ۲۳ اوت ۲۰۱۱
| نویسنده =
| نشانی نویسنده =
| نویسندگان دیگر =
| تاریخ =
| سال = ۲۰۱۱
| ماه = اوت
| قالب =
| اثر = وبگاه
| ناشر = The BBC
| صفحه =
| زبان = انگلیسی
| نشانی بایگانی =
| تاریخ بایگانی =
| نقل قول =
}}</ref><ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.voanews.com/persian/news/LIBYA-08-22-2011-128223623.html
| عنوان = ادامه درگیری در طرابلس، دو پسر رهبر لیبی آزاد هستند
| تاریخ بازدید = ۲۳ اوت ۲۰۱۱
| نویسنده =
| نشانی نویسنده =
| نویسندگان دیگر =
| تاریخ =
| سال = ۲۰۱۱
| ماه = اوت
| قالب =
| اثر = وبگاه
| ناشر = صدای آمریکا
| صفحه =
| زبان = فارسی
| نشانی بایگانی =
| تاریخ بایگانی =
| نقل قول =
}}</ref>

=== پس از جنگ ===
سه سال پس از [[مداخله نظامی در لیبی (۲۰۱۱)|مداخله نظامی غرب در لیبی]] که به سرنگونی معمر قذافی کمک کرد بسیاری بر این باورند که لیبی به سرعت در حال تبدیل به کشوری شکست‌خورده است. از آن زمان کشور شاهد ویرانی، محاصره دائمی مجلس، اشغال وزارتخانه‌ها و حتی در یک مورد ربودن نخست‌وزیر بوده است.

بعضی از شبه‌نظامی‌ها تا حد زیادی به دلیل علاقه به شهر و منطقه خودشان می‌جنگند؛ بعضی به گروه‌های اسلامی سیاسی مثل اخوان‌ المسلمین وابسته‌اند.

اکنون دو دولت رقیب در لیبی وجود دارد. یکی اعضای مجلسی که در انتخابات ژوئن ۲۰۱۴ برگزیده شدند. آنها نماد آینده دموکراتیک کشوری بوده و از سوی جامعه جهانی به رسمیت شناخته می شوند اما کنترل هیچ‌یک از سه شهر کلیدی کشور را در دست ندارند. آنها برای فرار از دست شبه‌نظامیان به شهر طُبـرُق در نزدیکی مرز مصر گریخته‌اند. دیگری مجلس پیشین موسوم به کنگره ملی عمومی در طرابلس هنوز بر سر کار است. این مجلس حتی دولت خود را در رقابت با آن مجلس بر سر کار آورده است.

بحران کنونی در ماه ژوئن ۲۰۱۴ با باختن اسلام‌گراها در انتخابات آغاز شد. شبه‌نظامی‌هایی از مصراته و سایر شهرها پایتخت را محاصره کردند. مجلس پیشین گفت مجلس جدید را به رسمیت نمی‌شناسد چرا که قدرت در مراسمی رسمی منتقل نشده است. اما در شرایطی که طرابلس و بنغازی را شبه نظامی‌ها کنترل می‌کردند انتقال قدرت به سختی ممکن بود.

نزدیک به ۱۷۰۰ گروه شبه نظامی از جمله [[اخوان‌المسلمین]]، [[القاعده]] و [[دولت اسلامی عراق و شام |دولت اسلامی]] در حال جنگ با یکدیگر بر سر قدرت هستند.<ref name="B">[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/10/141016_u14_libya_government| لیبی و پارلمانی مخفی‌شده در یک هتل چهل‌ساله ] بی بی سی فارسی، ۲۵ مهر ۱۳۹۳</ref>

== سیاست ==
=== شورای ملی انتقالی ===
[[شورای ملی انتقالی]]، لیبیِ مخالفِ قذافی را طی [[جنگ داخلی لیبی (۲۰۱۱)|جنگ داخلی سال ۲۰۱۱]] نمایندگی می‌کند. در تاریخ ۵ مارس ۲۰۱۱ شورا خود را به عنوان ''نمایندهٔ همه لیبی'' معرفی کرد. تا تاریخ ۲۶ اوت ۲۰۱۱، ۶۵ کشور این شورا را به عنوان دولت موقت لیبی به رسمیت شناخته‌اند. این کشورها شامل فرانسه، <ref>[https://www.nytimes.com/2011/03/11/world/europe/11france.html?_r=1 France Becomes First Country to Recognize Libyan Rebels], New York Times, March ۱۱, ۲۰۱۱</ref><ref>{{cite web|author=Kim Ghattas |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14164517 |title=US recognises Libyan rebel TNC as legitimate authority |publisher=Bbc.co.uk |date=2011-07-15 |accessdate=2011-08-20}}</ref><ref>[http://www.smh.com.au/world/france-appoints-envoy-to-rebel-libyan-city-20110310-1bpt9.html France appoints envoy to rebel Libyan city], Sydney Morning Herald</ref> قطر، <ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132814450241767.html|agency=Al Jazeera English|date=28 March ۲۰۱۱|accessdate=25 April ۲۰۱۱|title=Qatar recognises Libyan rebels after oil deal}}</ref> ایتالیا، <ref>{{cite news|url=http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2011/04/20110404_FocusLibia_frattini_Cnt.htm |title=Libya: Frattini, the NTC is Italy’s only interlocutor |publisher=Italian Ministry of Foreign Affairs |date= 4 April ۲۰۱۱|accessdate=2011-04-04}}</ref> آلمان، <ref>{{cite web|title=Germany recognises Libya rebel council -rebel says|url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFWEA561320110613|publisher=Reuters|accessdate=13 June ۲۰۱۱}}</ref> کانادا، <ref>{{cite news|title=Canada recognizes anti-gadhafi rebels as libyas new government|url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/canada-recognizes-anti-gadhafi-rebels-as-libyas-new-government/article2060025/|publisher=Theglobeandmail|accessdate=14 June ۲۰۱۱}}</ref> و ترکیه <ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14009206 | work=BBC News | title=Libya: Turkey recognises Transitional National Council | date=3 July ۲۰۱۱}}</ref> می‌شوند. این شورا از طرف چندین کشور عربی <ref>{{cite news| url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/libyan-rebels-get-arab-league-boost-20110313-1bsgx.html | work=The Sydney Morning Herald | first=Karim | last=Talbi | title=Libyan rebels get Arab League boost | date=13 March ۲۰۱۱}}</ref> و اروپایی <ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12711162 | work=BBC News | title=Libya: US and EU say Muammar Gaddafi must go | date=11 March ۲۰۱۱}}</ref> نیز حمایت می‌شود. شورای ملی انتقالی در تاریخ ۲۳ مارس ۲۰۱۱،یک هیئت اجرایی، به ریاست [[محمود جبرئیل]] تشکیل داد.<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/2011322193944862310.html# |title=Libyan rebels form 'interim government' - Africa |publisher=Al Jazeera English |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-20}}</ref> [[وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا]] شورای انتقالی را در تاریخ ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۱ به رسمیت شناخت.<ref>{{cite news
|url = http://news.yahoo.com/us-recognizes-libyan-rebels-libyan-government-124658625.html
|first = Matthew
|last = Lee
|title = US recognizes Libyan rebels as Libyan government
|date = 2011-07-15
|accessdate = 2011-07-15
|newspaper = Associated Press
}}</ref> پس از آن دولت [[بریتانیا]] در تاریخ ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۱ تمامی دیپلمات‌های رژیم قذافی را قبل از استقرار دیپلمات‌های دولت انتقالی در لندن اخراج کرد.<ref name="UK Recognises NTC">{{cite web
|url = http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=635937682
|title = Libyan Charge d’Affaires to be expelled from UK
|date = 2011-07-27
|accessdate = 2011-08-18
}}</ref>

در تاریخ ۱۷ سپتامبر سال ۲۰۱۱ سازمان ملل متحد با ۱۱۴ رای موافقت خود با نشستن نماینده دولت انتقالی بر کرسی لیبی در این سازمان موافقت کرد.<ref name="BBCPersian1"/><ref name="BBCPersian2"/>

=== خلاصه تاریخ پنجاه سال گذشته ===
نوع حکومت لیبی '''''جماهیری عربی سوسیالیستی مردمی عظیم''''' بود. حاکم اصلی این کشور [[معمر قذافی]] بود که هیچ مقام رسمی نداشت و معمولاً برادر رهبر و پیشوای انقلاب نامیده می‌شد. او از طریق کودتای نظامی و برکناری رژیم سلطنتی بر سر کار آمده‌بود.
در لیبی حکومت به دو بخش تقسیم می‌شد: یکی بخش انقلابی که از سال ۱۹۶۹ بر سر کار آمده‌بود. معمّر قذّافی رهبر تاریخی انقلاب در این کشور بود. او با رأی مردم انتخاب نشده بود و به همین دلیل با رأی مردم هم نمی شد او را از کار برکنار کرد.

بخش دوم حکومت شامل بخش ''جماهیری'' (جمع جمهوری) که از کمیته‌های مردمی تشکیل می‌شد.

در ۲۱ دسامبر ۱۹۸۸ هواپیمای خطوط مسافری پان آمریکن بر فراز دهکدۀ [[لاکربی]] در اسکاتلند منفجر شد و تمام ۲۷۰ مسافر و خدمه آن جان باختند.

فاجعۀ هوایی لاکربی در آن سالها به بزرگترین جریان تحقیق و بازجویی تاریخ انگلستان تبدیل شد. این حادثۀ تروریستی را عموماً حمله‌ای به ایالات متحده تلقّی کردند چون ۱۸۹ نفر از قربانیان آمریکایی بودند. ماجرای لاکربی تا پیش از حوادث تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ مرگبارترین حمله به شهروندان آمریکایی تلقّی می‌شد.

دولتهای آمریکا و انگلیس، لیبی را مسئول بمبگذاری در این هواپیما معرفی کردند که به وضع تحریم‌های بین‌المللی علیه لیبی منجر شد. در سال ۲۰۰۳ دولت لیبی رسماً مسئولیّت بمبگذاری در یک هواپیمای مسافربری شرکت پان آمریکن در سال ۱۹۸۸ را پذیرفت.

[[عبدالباسط مقراحی]] تنها فردی‌است که در ارتباط با این بمبگذاری محکوم شده‌است، البته او همواره گفته که بیگناه است.

[[پرونده:Districts of Libya Controlled by Gaddafi and the NTC.png|بندانگشتی|300پیکسل|وضعیت کنونی خاک لیبی]]

== تقسیمات کشوری ==
=== تقسیمات کشوری پیشین ===
کشور لیبی به ۳۲ استان (به عربی: شعبیة) و ۴ ناحیه اداری تقسیم شده‌است. هر استان نیز از چندین بخش (به عربی: مؤتمرات شعبیة) تشکیل شده‌است.

استان‌های لیبی بدین شرح‌اند:
[[پرونده: Libya New Municipalities.png|چپ|بندانگشتی|250px]]

{|
||
* ۰۱ [[استان اجدابیا|اجدابیا]]
* ۰۲ [[استان بطنان|بطنان]]
* ۰۳ [[استان حزام الاخضر|حزام الاخضر]]
* ۰۴ [[استان جبل‌الاخضر]]
* ۰۵ [[استان جفره|جفره]]
* ۰۶ [[استان جفاره|جفاره]]
* ۰۷ [[استان کفره|کفره]]
* ۰۸ [[استان مرج|مرج]]
* ۰۹ [[استان مرقب|مرقب]]
* ۱۰ [[استان النقاط الخمس|النقاط الخمس]]
* ۱۱ [[استان قبه|قبه]]
* ۱۲ [[استان واحات|واحات]]
* ۱۳ [[استان زاویه|زاویه]]
* ۱۴ [[استان بنغازی|بنغازی]]
* ۱۵ [[استان بنی ولید|بنی ولید]]
* ۱۶ [[استان درنه|درنه]]
||
* ۱۷ [[استان غات|غات]]
* ۱۸ [[استان غدامس|غدامس]]
* ۱۹ [[استان غریان|غریان]]
* ۲۰ [[استان مرزق|مرزق]]
* ۲۱ [[استان مزده|مزده]]
* ۲۲ [[استان مصراته|مصراته]]
* ۲۳ [[استان نالوت|نالوت]]
* ۲۴ [[استان تاجوراء و نواحی چهارگانه|تاجوراء و نواحی چهارگانه]]
* ۲۵ [[استان ترهونه و مسلاته]]
* ۲۶ [[استان طرابلس|طرابلس]]
* ۲۷ [[استان سبها|سبها]]
* ۲۸ [[استان سرت|سرت]]
* ۲۹ [[استان صبراته و صرمان|صبراته و صرمان]]
* ۳۰ [[استان وادی الحیاه]]
* ۳۱ [[استان وادی الشاطی]]
* ۳۲ [[استان یفرن|یفرن]]
||
|}

=== تقسیمات کشوری جدید ===
[[پرونده:Lybian Shabiat 2007 with numbers.png|چپ|250px|بندانگشتی|استان‌های لیبی از سال ۲۰۰۷]]

{|
||
* ۱ [[استان بطنان|بطنان]]
* ۲ [[استان درنه|درنه]]
* ۳ [[استان جبل‌الاخضر|جبل‌الاخضر]]
* ۴ [[استان مرج|مرج]]
* ۵ [[استان بنغازی|بنغازی]]
* ۶ [[استان واحات|واحات]]
* ۷ [[استان کفره|کفره]]
* ۸ [[استان سرت|سرت]]
* ۹ [[استان مصراته|مصراته]]
* ۱۰ [[استان مرقب|مرقب]]
* ۱۱ [[استان طرابلس|طرابلس]]
||
* ۱۲ [[استان جفره|جفره]]
* ۱۳ [[استان زاویه|زاویه]]
* ۱۴ [[استان النقاط الخمس|پنج‌نقطه]]
* ۱۵ [[استان جبل غربی|جبل غربی]]
* ۱۶ [[استان نالوت|نالوت]]
* ۱۷ [[استان جفاره|جفاره]]
* ۱۸ [[استان وادی الشاطی|وادی الشاطی]]
* ۱۹ [[استان سبها|سبها]]
* ۲۰ [[استان وادی الحیاه|وادی الحیاه]]
* ۲۱ [[استان غات|غات]]
* ۲۲ [[استان مرزق|مرزق]]
||
|}

== جغرافیا ==
* [[فهرست شهرهای لیبی]]

دیگر شهرهای مهم این کشور (در سال ۲۰۰۳) به قرار زیرند:
* [[بنغازی]]
* [[البیضاء]]
* [[مصراته]]
* [[سبها]]
* [[سرت]]
* [[طبرق]]

=== مساحت ===
مساحت لیبی حدود ۱۸۰ ۷۵۹ ۱ کیلومتر مربّع می‌باشد.

== اقتصاد ==
[[پرونده: Secretary Rice met with Libyan Foreign Minister Abd al-Rahman Shalgam.jpg|بندانگشتی|چپ|250px | وزیر امور خارجه سابق لیبی [[عبدالرحمن شلقم]] با وزیر امور خارجه وقت ایالات متحده آمریکا، [[کاندالیزا رایس]] در [[طرابلس]].]]

لیبی صاحب بزرگترین ذخایر نفت آفریقا است.<ref name="B"></ref> [[تولید ناخالص داخلی]] این کشور ۷۸٫۷۹ میلیارد دلار است و یک میلیون و ۸۲ هزار نفر نیروی کار آن را تشکیل می‌دهند.

[[نرخ بیکاری]] در لیبی ۳۰ درصد است و ۷٫۴ درصد از مردم آن زیر [[خط فقر]] زندگی می‌کنند. در سال ۲۰۰۷ میلادی [[نرخ تورم]] در این کشور ۳٫۳ درصد برآورد شد.

محصولات صادراتی این کشور شامل [[نفت خام]]، محصولات فراوری شده پتروشیمی، [[گاز طبیعی]] و [[مواد شیمیایی]] است که به کشورهای [[ایتالیا]] (۳۶٫۷ درصد)، [[آلمان]] (۱۴٫۳ درصد)، [[اسپانیا]] (۸٫۷ درصد)، [[آمریکا]] (۶٫۱ درصد)، [[فرانسه]] (۵٫۶ درصد) و [[ترکیه]] (۵٫۳ درصد) صادر می‌شود.

محصولات وارداتی لیبی شامل [[ماشین‌آلات]]، [[کالاهای مصرفی]]، و [[تجهیزات حمل و نقل]] است که از کشورهای [[ایتالیا]] (۱۸٫۹ درصد)، [[آلمان]] (۷٫۹ درصد)، [[چین]] (۷٫۵ درصد)، [[تونس]] (۶٫۳ درصد)، [[فرانسه]] (۵٫۸ درصد)، [[ترکیه]] (۵٫۲ درصد)، [[آمریکا]] (۴٫۷ درصد)، [[کره جنوبی]] (۴٫۳ درصد) و [[انگلیس]] (۴ درصد) وارد می‌شود.

== مردم ==
جمعیت این کشور ۶٬۱۷۳٬۵۷۹ نفر با میانگین سنی ۲۳٫۶ سال است. امید به زندگی برای زنان در لیبی ۷۹٫۴۴ سال و برای مردان ۷۴٫۸۱ سال است.

نژاد مردم لیبی به این ترتیب است: [[عرب]] (۸۷٪) [[بربر]](۷٪) بقیه (۹/۳٪).

سی درصد جمعیت لیبی زیر ۱۵ سال و دو سوم آن زیر سی سال دارند. ۹۷ درصد مردم لیبی مسلمان سنی هستند و نزدیک به ۱۲۰ قبیله در این کشور وجود دارد. در چند سال گذشته گرایش‌های آشکاری از اسلام‌گرایی سنتی در لیبی دیده شده‌است.<ref name="A"></ref>

بر اساس آمارهای سال ۲۰۰۱ میلادی حدود ۱٫۳ درصد از مردم این کشور به [[ایدز|بیماری ایدز]] مبتلا هستند.

۹۷ درصد از مردم این کشور از نژاد بربر و عرب هستند و مذهب ۹۷ درصد از لیبیایی‌ها سنی‌است. زبان‌های رایج در این کشور شامل [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و [[زبان ایتالیایی|ایتالیایی]] است.

=== زبان و فرهنگ ===
زبان رسمی لیبی [[زبان عربی|عربی]] است، ولی [[زبان بربری|بربری]] هم در میان اقلیتی از مردم این کشور رواج دارد.<ref name="A"></ref>

=== مذهب ===
اکثر مردم در این کشور پیرو دین اسلام می‌باشند. ۹۷ درصد مردم لیبی از پیروان اهل تسنن هستند.

== ارتباطات در لیبی ==
در این کشور ۴۸۳ هزار خط تلفن ثابت و سه میلیون و ۹۲۸ هزار خط تلفن همراه وجود دارد.

در لیبی ۲۴ میزبان اینترنتی و ۲۳۲ هزار کاربر اینترنت وجود دارد.

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

= منابع =
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Libya}}
* اطلس جامع گیتاشناسی، ویکی‌پدیای انگلیسی
* ویکی‌پدیای انگلیسی.

{{اتحادیه آفریقا}}
{{اتحادیه عرب}}
{{کشورهای خاورمیانه}}
{{واحد پول کشورهای عربی}}
{{معمر قذافی}}
{{سازمان‌های اطلاعاتی جهان}}
{{موضوعات قوم سامی}}
[[رده:لیبی|لیبی]]
[[رده:اتحادیه عرب]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۵۱ (میلادی)]]
[[رده:کشورها و مناطق عربی‌زبان]]
[[رده:کشورهای آفریقا]]
[[رده:کشورهای اسلامی]]
[[رده:کشورهای ساحلی مدیترانه]]
[[رده:کشورهای سوسیالیستی]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه آفریقا]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه عرب]]
[[رده:کشورهای عضو اوپک]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی]]
[[رده:مناطق تقسیم‌شده]]
[[رده:مهندسی سیاسی بر پایه کودتا]]

لواسانات

2015-01-08T12:37:56Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «'''بخش لواسانات''' یکی از بخش‌های شهرستان شمیرانات در استان تهران ایران ا...» ایجاد کرد

'''بخش لواسانات''' یکی از بخش‌های [[شهرستان شمیرانات]] در [[استان تهران]] ایران است <ref>اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.</ref> که به سه قسمت [[شهر لواسان]] ، [[دهستان لواسان بزرگ]] و [[دهستان لواسان کوچک]] تقسیم شده و محله ها و روستاهای زیادی را در بر میگیرد. وسعت بخش لواسانات در حدود ۶۰۰ کیلومتر مربع است که از این مساحت هفتاد کیلومتر مربع مساحت شهر لواسان و مابقی مساحت دهستان های لواسان کوچک ، لواسان بزرگ ، [[دشت لار]] و دیگر نقاط کوهستانی و ییلاقی بخش لواسانات است. مناطق زیادی در گذشته جرو لواسانات بوده‌اند که در دوره معاصر به بخشها و شهرستانهای مجاور الحاق شده‌اند اما همچنان در عرف مردم جزئی از لواسانات به حساب می آیند.

== تقسیمات کشوری ==
نام لواسان بر یک شهر ، دو دهستان وسیع و یک روستا نهاده شده که به مجموع این مناطق بخش لواسانات می گویند.
* '''بخش لواسانات''' از یک شهر و دو دهستان تشکیل شده است که احتمال تشکیل یک شهر دیگر بنام نیکنامشهر نیز در آن وجود دارد.

شهرها :
* [[لواسان|شهر لواسان]] (این شهر مرکز لواسانات است)
دهستان ها
* [[دهستان لواسان بزرگ]] ( مرکز : روستای [[لواسان بزرگ|لواسان [بزرگ]]] )
* [[دهستان لواسان کوچک]] ( مرکز : روستای [[افجه]] ) شامل [[دشت لار]] یا همان [[پارک ملی لار]]

== پیشینه ==
پیش از تاسیس شهرستان شمیرانات ، این بخش (لواسانات) که در دوره ای بهمراه بخشهای رودبارقصران و سیاهرود و بومهن بنام بخش افجه شهرستان تهران خوانده میشد جزو شهرستان تهران بود و [[نجارکلا (لواسان)|نجارکلا]] مرکز آنها بحساب می آمد که در سال ۱۳۳۶ با تاسیس شهرستان شمیرانات در آن ادغام شد . در سال ۱۳۵۵ بنا به تصمیم دولت وقت استان مرکزی به مرکزیت تهران منحل و ری و شمیرانات در تهران ادغام گردیدند. مجدداً همزمان با تشکیل استان تهران در سال ۱۳۶۶ بار دیگر شهرستان شمیرانات با مصوبه هیأت وزیران به عنوان شهرستان مستقل رسمیت یافته و لواسانات ، تجریش و رودبارقصران در آن ادغام شدند.
امروزه در لواسانات؛ وسعت و مساحت ِ منطقه لواسان بزرگ از منطقه لواسان کوچک کمتر است و این به دلیل آن است که در گذشته مناطقی چون جاجرود ، رودهن ، بومهن و چندین روستا و منطقه دیگر جزئی از لواسان بزرگ بشمار می آمده‌اند که در تقسیمات کشوری معاصر از این منطقه جدا و مستقل شده یا به شهرستان های تهران و دماوند الصاق گردیده‌اند . لازم به ذکر است که شهر [[لواسان]] جزو دهستان لواسان کوچک یا دهستان لواسان بزرگ نمی‌باشد بنابراین نوشتن و نامیدن آن به صورت «شهر لواسان کوچک» یا شهر «گلندوئک» که در پاره ای از موارد دیده میشود وجهی ندارد و اشتباه است.

== جمعیت ==
بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش لواسانات شهرستان شمیرانات در سال ۱۳۸۵ برابر با ۲۲۶۲۶ نفر بوده است <ref name="آمار">{{یادکرد درگاه ملی آمار|۱۳۸۵}}</ref>.

== مردم ==
مردم بخش لواسانات به زبان فارسی با لهجه معیار(تهرانی) یا فارسی با گویش لواسانی که همان [[لهجه قدیم تهرانی]] است صحبت میکنند.

== برخی از بزرگان و مشاهیر لواسانات ==
* ملک سلطان حسین لواسانی : وی از بزرگان قصران داخل (لواسانات) به عهد شاه عباس بزرگ صفوی بوده است. شاه عباس زمانیکه لواسانات را از تصرف خاندان بادوسپان بیرون آورد ، حکومت آنجا را به ملک حسین لواسانی بخشید.ملک بهمن والی لاریجان که قبلا برادر ملک حسین را در قلعه لواسان کشته بود به دست ملک حسین لواسانی مقتول شد و پسرش کیخسرو نیز تسلیم گردید و ولایت لاریجان نیز به وی رسید.
* ملک شاه غازی لواسانی : از حاکمان و رجال سیاسی در تنکابن و رستمدار و کلاره رستاق و کلاردشت مازندران در سالهای ۸۹۰ - ۹۰۰ هجری قمری در زمان آق قویونلوها بوده است. پاره ای از احوال او در تاریخ خانی درج شده است که در این کتاب به لواسانی بودن وی تصریح شده است برای مثال آمده است : (( ... بر موجب اشارت میرزا علی ، به طلب ملکشاه غازی لواسانی فرستاده آوردند.)). حوزه حکومت ملکشاه غازی لواسانی کلاردشت و توابع آن بوده است. ملک شاه غازی لواسانی را در تعظیم شعائر دینی مذهب تشیع آثاری است و نامش بر صندوق متبرکه امامزاده یحی تهران که از سال ۸۹۵ بجا مانده بدین قرار است : (( قد امر هذا القبر خلاصه الملوک و السلاطین عضد الدوله ملکشاه غازی ایدالله دولته، ابن المرحوم المغفور شاهرخ نور قبره تقربا الی الله )). بدین موجب پدر وی ملک شاهرخ نام داشته است.
* ملک مظفر غازی لواسانی : یکی از برادران ملکشاه غازی لواسانی که در نواحی تبرستان حکومت داشته است.
* ملک کیخسرو غازی لواسانی : یکی از دیگر برادران ملکشاه غازی لواسانی که از رجال سیاسی عهد خویش در مازندران و قصران بوده است.
* آیت الله میرزا حسن لواسانی : در زمان آقای سید ابوالحسن اصفهانی و از طرف ایشان برای تبلیغ و وعظ از ایران به لبنان رفت و حدود ۲۵ تا ۳۰ سال در شهر غازیه لبنان ساکن بود. شهر غازیه در کنار شهر صیدا، یعنی در حد فاصل مناطق مرکزی و جنوبی لبنان واقع است. ایشان تا سال ۱۹۵۰ میلادی در لبنان بود و پس از آن به ایران بازگشت.
* آیت الله محمد صادق لواسانی : دوست نزدیک آیت الله روح الله موسوی خمینی رهبر انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ ایران و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران.
* قصرانی : از دانشمندان قرن سوم و چهارم هجری قمری است. نام وی در فهرست ابن ندیم دکرگردیده است. زکریای قزوینی در آثار البلاد در ذکر قصرانی چنین نوشته است : (( قصرانی مهندس منسوب بدانجاست ، در هندسه دانشمند بود و در زمان خویش نظیر نداشت. وی در هندسه کتبی تصنیف کرده که مشهور است. ))
* حاج ملا شکرالله بن مولی لطف الله لواسانی : از اهالی لواسان که جهت تحصیل علوم به اصفهان رفت و از مجلس درس میرزا محمدعلی قاینی و دیگران استفاده جست و به فراگرفتن ریاضیات پرداخت و در محضر آقا میرسید حسن مدرس کسب فقه و اصول کرد ، سپس به تهران باز آمد و رخت سفر به نجف اشرف کشید و به فیض مدرسه شیخ مرتضی اعلم الله مقامه فایض آمد و از آنجا به تهران بازگشت و در این شهر اقامت گزید و مرجع خواص و عوام شد. در سال تالیف کتاب المآثر و الآثار که احوالش در آن آمده بیش از سی سال در تهران مقیم بود. صاحب طرایق به سال ۱۳۱۵ هجری قمری به اتفاق وی سفری به لواسان کرد و در اشارت احوال او در تاریخ نوشته است که سنش چنانکه خودش گفته از هفتاد متجاوز است لذا باید ولادتش را در حدود سال ۱۲۴۵ هجری قمری پنداشت. از آثار او فضائل السادات در اخبار و منتخب الختوم در ادعیه است.
* میرزا جعفر مشهور به حکیم الهی لواسانی : وی فرزند میرزا حسنعلی لواسانی فاضلی کامل و خوش سخن و عارفی واصل و نیک اندیش و بدیع المحاضره بود ؛ در تاریخ و حدیث و رشته های معقول با استادان فن سخن می داشت ، وی را در انشا نیز دستی بود ، تعلیقاتی به دعای صباح دارد و نزدیک هشتاد سال با عزت بزیست و در سال ۱۲۹۸ هجری قمری در تهران دیده از جهان فروبست و بر حسب وصیت او پیکرش را به وادی السلام نجف اشرف حمل کردند.
* میرزا شمس الدین حکیم الهی ثانی لواسانی : وی فرزند میرزا جعفر حکیم الهی لواسانی اول است . میرزا جعفر از اجله افاضل زمان خویش بحساب می آمد و ناصرالدین شاه قاجار به وی لقب حکیم الهی بخشید. در مجلس علما و امرا اعتباری داشت. وی پس از کسب مراتب منقول و معقول ، جهت تکمیل حکمت به سبزوار رفت و از محضر فیلسوف بزرگ حاج ملا هادی سبزواری استفاده جست و در سال ۱۳۱۵ هجری قمری در دارالخلافه تهران مجلس افاده و استفاده داشت.
* ملک الکلام بندار رازی : کمال‌الدین ابوالفتح بُندارِ رازی (درگذشتهٔ ۴۰۱ هجری قمری) شاعر ایرانی نیمه دوم سده چهارم هجری و معاصر آل بویه است..نامش هم به ضم بای عربى و هم به كسر پا فارسى هر دو ديده شده است.در پاره‌اى منابع چون تذكرهء دولتشاه و هفت‌اقليم«پندار»،و در مجمل فصيحى و برخى منابع ديگر«بندار»آمده است، به صورت‌اخير بزرگان ديگرى نيز موسومند،مانند بندار بن احمد بن عبد اللّه رازى بزاز،و بندار اصفهانى و بندار لره و غير اينها. از چگونگی احوال بندار آگاهی چندانی در دست نیست. دولتشاه سمرقندی در ذكر بندار رازى نوشته «...به سه زبان سخنورى مىكند:عربی ، فارسی و دیلمی،و از کوهستان ری (قصران داخل = لواسانات) است...» وی از شعرا، مجلسيان و مخصوصان دربار مجدالدوله دیلمی بود و صاحب عباد درتربيت او اهتمامى داشت.سخنش متين و طبعش وقاد بود . صاحب مجمل فصيحى سال فوتش را ۴٣٣ هجرىنوشته است.اين دو رباعى به زبان محلی قدیم تهران ، شمیران و لواسانات از وى است:
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|تا تاج ولايت على بر سرمه|هر روج مرا خوشتر و نيكوترمه}}
{{ب|شكرانه ی اين كه ميردين حيدرمه|از فضل خدا و منت مادرمه}}
{{پایان شعر}}
، و نیز :
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|در ايلخى شاه اسب كركوك دبو|در قافله نيز اشترلوك دبو}}
{{ب|اين اشتر لوك و اسب كركوك منم|اين در به اميد مىزنم بوك دبو}}
{{پایان شعر}}
* آقا میرزا صدرالدین لواسانی : وی فرزند میزرا شمس الدین حکیم الهی ثانی لواسانی است . وی صاحب کمالات بود و از استادان خط نستعلیق به شمار می رفت.
* حاج ملا علی اصغر لواسانی : وی لواسانی الاصل و ساکن تهران بود. علم را به زیور عمل زینت می بخشید و چنانکه در المآثر و الآثار آمده است در محله سرچشمه تهران در مسجدی که حاج میرزا عباسقلی از وزرای دربار ناصرالدین شاه پی افکند سمت امامت جماعت داشت.
* میرزا علی خان امین الدوله سینکی لواسانی : وی از رجال عهد قاجاریان است. در طرایق الحقایق در ذکر [[سینک]] لواسان درج آمده است : ولادت با سعادت جناب میرزا علی خان امین الدوله در این دهکده والا بوده است و نیاکان معظم له از مازندران به آنجا مهاجرت نموده توقف نمودند.
* [[میرزا علی‌محمد لواسانی|میرزا علی محمد صفای لواسانی]] : از خوشنویسان سده سیزدهم در ایران است. وی فرزند میرزا حسنعلی لواسانی است . ذکرش در مجمع الفصحا و المآثر و الآثار و طرایق الحقایق آمده است . خاندان وی به فضل و کمال و جاه جلال شهرتی داشتند. از پدرش در مجمع الفصحا به صورت (( زبده الفضلا میرزا حسنعلی مغفور)) یاد گردیده است. صفا به موجب روایت مجمع الفصحا و المآثر و الآثار ، قطع نظر از فضائل بلند و خصائص ارجمند در حسن خط و خوشنویسی نیز وحید عصر و فرید دهر بود. فوتش به سال ۱۲۹۹ هجری قمری اتفاق افتاد و ۷۸ سال زندگانی یافت و در عتبات عالیات در جوار حر بن یزید ریاحی مدفون گردید. ایت ابیات از سروده های وی است :
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ای دل نفسی با خود همره شو و همدم باش|بر راز نهان خویش آگه شو و محرم باش}}
{{ب|با رایت چرمینه بر خیز و فریدون شو|ضحاک طبیعت گو افراشته پرچم باش}}
{{ب|این دیو هیولایی گر لاشه بجنباند|با حکم سلیمانی با نیروی رستم باش}}
{{ب|هین دامن استغنا بر کون و مکان افشان|در ذلت درویشی با همت حاتم(طائی) باشی}}
{{ب|این دارفنا بگذار بر چرخ بقا بگذر|زین سامریان بگریز عیسی معظم باش}}
{{پایان شعر}}
* [[انیس الدوله]] : همسر سوگلی و حرم ناصرالدین شاه قاجار که از اهالی امامه لواسان کوچک بوده است . این زن در تصمیم گیری های شاه موثر بوده است و این شخصیت زن همان است که با شکستن قلیانهای حرم سرای ناصرالدین شاه وی را وادار به پذیرش فتوای میرزای شیرازی در قضیه تحریم تنباکو نمود. بنجامین اولین وزیرمختار آمریکا در ایران در کتاب ایران و ایرانیان در ذکر زنان ناصرالدین شاه چنین نوشته است : (( انیس الدوله زن بالفعل مورد توجه ناصرالدین شاه است. گویا وی از زیبائی بهره ای ندارد ولی جذاب ، هوشمند و زیرک است و نفوذ در شاه دارد. هنگامیکه نزدیکی حرکت ما به سوی آمریکا رسید این ملکه همسر و دختر مرا افتخار دعوت به میهمانی که محض خاطر آن دو ترتیب داده بود ارزانی فرمود)).
* میرزا فضل الله بن میرزا شمس الدین لواسانی : وی جامع کمالات صوری و معنوی بود و در کتاب اعیان الشیعه نام وی و نام پدر و جدش درج شده است و عبارت (( عین الغزال فی الرجال)) به وی نسبت داده شده است.
* آقا سید ابراهیم لواسانی : وی اهل لواسان بود و احوالش در المآثر و الآثار چنین است : (( آقا سید ابراهیم لواسانی از معمرین علما و عظما ائمه جماعت دارالخلافه طهران است ، در مسجد سرپلک طهران نماز میگزارد و مردم به عدالت و جلالت وی اعتقاد راسخ دارند. از فقه و حدیث و برخی دیگر از علوم شریعه نیز بهره مند است.
* سید محمد باقر لواسانی : فرزند آقا سید ابراهیم لواسانی و از بزرگان علم فقه و حدیث زمان خویش بود.
* محمد بن ابراهیم لواسانی : از فقهای اصولی مذهب شیعه اثنی عشریه که در دوازدهم رجب ۱۲۶۷ هجری قمری در لواسان ولادت یافت . در تهران بنزد علی آشتیانی و میرزا رحیم نهاوندی و در نجف اشرف بنزد حبیب الله رشتی تحصیل علم نمود و در ربیع الاول ۱۳۱۷ هجری قمری در نجف اشرف درگذشت. وی را در فقه و اصول مولفات ارزنده ای است همچون متاجر در فقه در سه مجلد بزرگ و یک مجلد در اصول فقه.
* میرزا محمد تقی خان مجدالدوله ثانی لواسانی : وی از بزرگان عهد قاجاریان است و در طرائق الحقایق از وی بدینسان یاد شده است : (( جناب میرزا تقی خان مجد الدوله ثانی المتخلص عبقری ترقیات صوری از این سرزمین (سینک) یافته....))
* [[مجدالملک سینکی|میرزامحمدخان مجدالملک سینکی]] : وی نیای بزرگ خاندان امینی از رجال عصر قاجار بود.
* شیخ محمد تقی معصوم الائمه : وی نیز در دوره قاجاریه از سینک لواسان برخاست . در طرایق الحقایق درج آمده است : (( جناب شیخ محمد تقی معصوم الائمه نیز مسقط الراس سینک است))
* نبات خانم دختر مصطفی بیگ لواسانی : وی در دربار ناصرالدین شاه بود و سمت للگی داشت.
* میرزا محمد لواسانی : وزیر و پیشکار دولتشاه حاکم ولایت فارس در دوره قاجاریه بود. میرزا محمدخان مالک ششدانگ قریه چاهک یا همان حکیمیه امروزی در تهران بود.
* [[ماشاالله شمس‌الواعظین]](نام دیگر : محمود شمس) : (زادهٔ ۲۸ خرداد ۱۳۳۶ در [[ناصرآباد (لواسان)|ناصرآباد لواسان]]) مشاور مرکز مطالعات راهبردی خاورمیانه در تهران و از روزنامه‌نگاران ایرانی است.وی کارشناس ارشد علوم سیاسی از دانشگاه لبنان است و به زبان‌های عربی و ایتالیایی نیز تسلط دارد.
* حسن آدم قصرانی : از یاران [[کیا بزرگ‌امید]] جانشین [[حسن صباح]]
* ابو یوسف یعقوب بن علی قصرانی : از ستاره شناسان دربار خلیفه [[منصور عباسی]]
* حسین نجار لواسانی : در سده نهم هجری قمری در شهر لواسان زندگی می‌کرد. وی طراح ترسیمات هندسی بر روی چوب‌ها بود و از نجاران معروف دوران خود به‌شمار می‌رفت. از آثار به‌جای مانده از این استاد ، در چوبی بقعه سیداسماعیل در محلهء چاله میدان تهران است که به هنرمندی فرجام پذیرفته ، با رقم: "عمل استاد حسین‌بن حسن نجار لباسانی ۸۸۶ هجری"
* [[سید جمال‌الدین افجه‌ای]] : سید جمال‌الدین افجه‌ای تهرانی از علمای دین ومشروطه خواهان زمان قاجار بود. جد وی میرقوام الدین حسینی است که در افجه لواسان دفن است.
* سید رضا لواسانی پدر [[سید نصرالله اخوی]]
* آیت الله [[سید محمد رضا افجه ای]] لواسانی
* آیت الله سید [[محمد عصار لواسانی]]
* آیت الله سید [[محمدکاظم عصار]]
* علامه [[سید مرتضی لواسانی]] عموی سید محمد عصار و از شاگردان [[صاحب جواهر]]
* [[سید علی لواسانی]]
* [[شمسی عصار]]
* [[عماد عصار]]

== جاذبه های طبیعی و گردشگری ==
* [[پارک ملی لار]]
* [[دشت لار]]
* [[منطقه حفاظت شده ورجین]]
* [[دشت هویج]]
* [[سد لتیان]]
* [[رودخانه لار]]
* [[رودخانه جاجرود]]
* [[کوه های هزاردره]]
* آبشار ناران
* باغ نظام السلطان
* امامزاده عبدا... محله جائیج
* [[امامزاده فضلعلی]] محله ناران
* حمام تاریخی محله ناران
* حمام تاریخی محله سبو کوچک
* چنار کهنسال سربسته محله ناران
* چنار کهنسال سقاخانه افجه
* چنار کهنسال انباج
* ویلای ییلاقی (سلطنتی) سد لتیان
* آبشار چرند افجه
* آبشار دم اسبی برگ چهان
* آبشار دوقلو برگ جهان
* آبشار اشکسته کند
* قله ساکا
* قله آتش کوه
* قله پرسون
* قله اراکو
* تپه باستانی شهروا (شهرآباد یا سرک)
* تپه باستانی در محله شورکاب
* تپه باستانی سیدپیاز
* قلعه باستانی کلاک
* قنات احمدخان محله (گلندوک)
* قنات محمدخان (شهروا)
* قنات دکتر معتمد محله (نجارکلا)
* اردوگاه امام خمینی (ره)
* کوه ریزان
* کوه پیرزن کلم
** و غیره (در حال تکمیل)

== چشمه های بخش لواسانات ==
چشمه آسیاب در روستای رسنان چشمه ابیدر در روستای انباج چشمه افسانه خانم در روستای سینک چشمه باغ دنبال در روستای افچه چشمه بلغور دره در راحت اباد چشمه بیخ بند در روستای کند چشمه پاده در روستای لواسان بزرگ چشمه پنج بند در کند پایین چشمه جم سربند در راحت اباد چشمه چال در روستای کند چشمه چنارستان در توکمزرعه چشمه چورند در افچه چشمه چهل چشمه در دشت لار چشمه حاج امیر خان بحری در روستای افچه چشمه دانای بزرگ در روستای ایراء چشمه دانای کوچک در ایراء چشمه دره بنی در روستای انباج چشمه دره سرودر در روستای ایراء چشمه دره سلطان محمد در روستای افچه چشمه دره لارک رود در روستای افچه چشمه دواب در روستای کند پائین چشمه دودانگی در روستای ایراء چشمه ده در روستای رسنان چشمه ساکا در روستای کند پائین چشمه سرخ بندی در لواسان چشمه سعید در دشت لار چشمه سلطان اباد در لواسان چشمه سید در لواسان چشمه شوران در کند پائین چشمه شیرین در روستای برگ جهان چشمه علی دره در روستای ایراء چشمه قلقلک در شمال افچه چشمه کته ور در لواسان چشمه کربلائی محمد در روستای رسنان چشمه کردیان در روستای بوجان چشمه کشوشه در روستای بوجان چشمه کفتر خان در روستای کند بالا چشمه زنگی در چال ناظران چشمه زهره در روستای بوجان چشمه کلثوم در روستای کردیان

== پانویس ==
{{پانویس}}

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست بخش‌های ایران]]
* [[استان تهران]]
* [[شهرستان شمیرانات]]

{{شهرستان شمیران}}
{{دهستان‌های تهران}}

{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:بخش‌های استان تهران|لواسانات]]
[[رده:شهرستان شمیرانات]]

لندن

2015-01-08T12:37:15Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{دیگر کاربردها}} {{Coord|51|30|26|N|0|7|39|W|display=title}} {{جعبه اطلاعات شهر غیر ایرانی |نام =ل...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها}}
{{Coord|51|30|26|N|0|7|39|W|display=title}}
{{جعبه اطلاعات شهر غیر ایرانی
|نام =لندن
| نام بومی =
| نام به زبان بومی=
| نوع محل سکونت= شهر
| افق تصویر =
| دیگرتصویر =
| عنوان تصویر =
| تصویر =[[پرونده:London collage.jpg|250px]]
| تصویر پرچم =
| دیگرپرچم =
| مهر تصویر =
| دیگرمهر =
| سپر تصویر =
| دیگرسپر =
| نام مستعار =
| شعار =
| نقشه تصویر =London (European Parliament constituency).svg
| دیگرنقشه =
| عنوان نقشه =
| نقشه سنجاق =
| سنجاق و موقعیت برچسب =
| سنجاق دیگرنقشه =
| سنجاق عنوان نقشه =
| مختصات سنجاق=
| مختصات نوع =
| مختصات صفحه نمایش =
| مختصات پانوشت =
| نوع زیربخش =
| نام زیربخش =
| زیربخش نوع۱ = کشور
| زیربخش نام۱ = [[انگلستان]]
| زیربخش نوع۲ = ناحیه
| زیربخش نام۲ = [[لندن بزرگ]]
| زیربخش نوع۳ = شهرستان
| زیربخش نام۳ =[[لندن بزرگ]]
| عنوان تاسیس =
| تاریخ تاسیس =
| موسس =
| نوع حکومت =
| حکومت =
| پانوشت حکومت =
| رهبر حزب =
| عنوان رهبر =
| نام رهبر =
| واحد pref =
| پانوشت منطقه =
| کل مساحت به کیلومترمربع = ۱٬۵۷۰
| مساحت به کیلومترمربع =
| آب منطقه به کیلومترمربع =
| منطقه درصد آب =
| توجه داشته باشید منطقه =
| پانوشت ارتفاع =
| متر ارتفاع<ref name = Elevation>
{{Cite journal
|url = http://www.wunderground.com/global/stations/03772.html
|title = London, United Kingdom Forecast: Weather Underground (weather and elevation at Heathrow Airport)
|publisher=The Weather Underground, Inc.
|accessdate =6 June 2008
|format = online
|ref = harv| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0HaAk7 |archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> = ۲۴
| پانوشت جمعیت =
| کل جمعیت<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html Census result shows increase in population of London as it tops 8 million]</ref> = ۸٬۱۷۳٬۱۹۴
| جمعیت از =
| تراکم جمعیت به کیلومترمربع = ۵٬۲۶۰
| جمعیت =
| توجه داشته باشید جمعیت =
| منطقه زمانی۱ = [[یوتی‌سی ۰۰:۰۰±]]
| تفاوت ساعت نسبت به گرینویچ۱ =
| منطقه زمانی۱ DST =
| تفاوت ساعت نسبت به گرینویچ۱ DST =
| نوع کد پستی =
| کد پستی =
| کد نوع منطقه =
| کد منطقه =
| کد ایزو =
| وب سایت =[http://www.london.gov.uk/ london.gov.uk]
| پانوشت =
}}

[[پرونده:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|بندانگشتی|چپ|270px| ساختمان پارلمان [[بریتانیا]] و ساعت معروف [[ساعت بیگ بن|بیگ بن]] در کنار رود تیمز در لندن]]

'''لندن''' {{انگلیسی|London}} [[پایتخت]] [[انگلستان]] و [[بریتانیا]] است. این شهر همچنین بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهر در بریتانیا و بزرگترین [[ناحیه شهری]] از نظر مساحت در [[اروپا]] نیز هست.

این شهر که در کنار رود [[تیمز]] قرار دارد قدمتی دو هزار ساله دارد و تاریخ ساخت آن به دوران روم باستان برمی‌گردد.<ref name=london_001>{{cite web|url=http://classic-web.archive.org/web/20080622181424/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=The [[Museum of London]]|accessdate=7 June 2008}}</ref> [[سیتی لندن]] به عنوان هسته تاریخی لندن تاحدود زیادی حفظ شده است و از قرن ۱۹ میلادی توسعه این شهر شروع شده و امروزه این شهر مهم‌ترین شهر انگلستان به شمار می‌آید و ساختار اداری بسیار گسترده‌ای دارد. همچنین شهردار لندن به عنوان شهردار نمونه انتخاب شده است.

یکی از مراکز مهم مسکونی شهر لندن، شهر باستانی این شهر است که امروزه دو میلیون نفر را در خود جا داده است. این شهر در سال‌ها پیش با کمک [[رومی|رومی‌ها]] ساخته شده است. بعد از ساخت شهر لندن، این شهر مرکز نهضت‌های بزرگ [[تاریخ]] بوده است. این گونه از [[رنسانس]] انگلیسی با پیشرفت‌های [[صنعت|صنعتی]] و [[انقلاب|انقلابی]] و احیای زبان [[گوتیک]] همراه بوده است.

این شهر یکی از مراکز [[تجارت|تجاری]]، [[مالی]] و [[فرهنگ|فرهنگی]] عمده در جهان است و تأثیر فراوانی در [[سیاست]]، [[آموزش و پرورش]]، [[سرگرمی]]، [[رسانه‌ها]]، [[معماری]] و [[هنر]] دارد.

لندن میزبان [[بازی‌های المپیک تابستانی]] ۱۹۰۸، ۱۹۴۸ و ۲۰۱۲ و پارالمپیک ۲۰۱۲ بوده است.

شهر لندن طبق آمارهای رسمی جمعیتی بالغ بر ۷،۵۱۲،۴۰۰ نفر (در نیمه سال ۲۰۰۶) را در داخل محدوده شهری خود گنجانده است و به عنوان پرجمعیت‌ترین شهر در [[اتحادیه اروپا]] مطرح می‌شود. مساحت این شهر روز به روز افزایش می‌یابد، به طوری که امروزه شهر از محدوده خودش بزرگ تر شده است و جمعیتش به ۸٬۲۷۸٬۲۵۱ نفر (در سال ۲۰۱۰) رسیده است. جمعیت منطقه پایتختی انگلستان بین ۱۲ تا ۱۴ میلیون نفر تخمین زده می‌شود. مردم شهر لندن به دلیل مهاجرت از نقاط مختلف به این شهر، دارای [[تمدن]]، [[فرهنگ]]، [[دین]] و [[آداب و رسوم]] خاص خود هستند، به طوری که امروزه ۳۰۰ [[زبان]] گوناگون در این شهر تلکم می‌شود.

این شهر یکی از قطب‌های [[حمل و نقل]] بین‌المللی در جهان است و دارای پنج فرودگاه بین‌المللی است که عبارت‌اند از [[فرودگاه بین‌المللی هیثرو]]، [[فرودگاه بین‌المللی گتویک]]، [[فرودگاه بین‌المللی استانستد]]، [[فرودگاه بین‌المللی لوتن]]، و [[فرودگاه سیتی]].

لندن چهار مکان باستانی مهم دارد: این مکان‌ها در منطقه وست‌مینستر قرار گرفته‌اند. (الف) کلیسای باستانی مارگارت. (ب) برج لندن. (پ) روستای گرینویچ. (ت) کاخ و باغ سلطنتی .

== آتش سوزی بزرگ لندن ==
{{اصلی|آتش سوزی بزرگ لندن}}
در فاصله یکشنبه ۲ تا چهارشنبه ۵ سپتامبر ۱۶۶۶ این قسمت قرون وسطایی لندن که در داخل [[دیوار رومی]] شهر قرار داشت در اثر یک آتش سوزی بسیار بزرگ به طور کلی ویران شد و از بین رفت.

== مذهب ==
{{bar box
|title=دین در شهر لندن (۲۰۱۱)<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 2011 Census, Key Statistics for Local Authorities in England and Wales]</ref>
|titlebar=#ddd
|left1=دین
|right1=درصد
|float=left
|bars=
{{bar percent|مسیحی|purple|48.4}}
{{bar percent|بدون دین|violet|20.7}}
{{bar percent|مسلمان|Green|12.4}}
{{bar percent|دین اظهار نشده|black|8.5}}
{{bar percent|هندو|Orange|5.0}}
{{bar percent|یهودی|Blue|1.8}}
{{bar percent|سیک|yellow|1.5}}
{{bar percent|بودایی|Gold|1.0}}
{{bar percent|دیگر|grey|0.6}}
}}
براساس سرشماری ۲۰۱۱ بریتانیا ۴۸٫۴٪ مردم شهر لندن مسیحی هستند، پس از ۲۰٫۷٪ مردم این شهر بدون دین، ۱۲٫۴٪ مسلمان، ۵٪ هندو، ۱٫۸٪ یهودی، ۱٫۵٪ سیک، ۱٪ بودایی و ۲۰٫۷٪ دین خود را اظهار نکرده‌اند.

== پارک‌ها و باغ‌ها ==
بزرگترین پارک‌ها در منطقه مرکزی لندن شامل ۳ [[پارک‌های سلطنتی لندن|پارک سلطنتی]]، [[هاید پارک]]، [[باغ‌های کنزینگتون]] و [[رجنتز پارک]] هستند.<ref name=london_080>{{cite web|url=http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/|title=Kensington Gardens|year=2008|publisher=The Royal Parks|accessdate=26 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0tndiN | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> رجنتز پارک شامل [[باغ‌وحش لندن]] می‌شود که از قدیمی‌ترین باغ‌وحش‌های علمی جهان است، این پارک در نزدیکی [[موزه مادام توسو]] قرار دارد.<ref name=london_081>{{cite web|url=http://www.madametussauds.com/London/About.aspx|title=Madame Tussauds — Official website|publisher=Madame Tussauds|accessdate=6 June 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0uQJ4x | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref><ref name=london_082>{{cite web|url=http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm|title=Madame Tussauds — Tourist Information|publisher=Tourist Information UK|accessdate=26 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0v6PMD | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>

[[پارک سنت جیمز]] و [[گرین پارک]] از پارک‌های کوچک‌تر سلطنتی در نزدیکی مرکز لندن هستند.<ref name=london_083>{{cite web|url=http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/|title=Green Park|year=2008|publisher=The Royal Parks|accessdate=26 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5nE6fuYvF | archivedate = 1 February 2010| deadurl=no}}</ref> تعدادی از پارک‌ها خارج از منطقه شهری لندن قرار دارند، از جمله [[گرینویچ پارک]] که در جنوب شرقی<ref name=london_170>{{cite web|url=http://www.royalparks.org.uk/parks/greenwich_park/|title=Greenwich Park|year=2008|publisher=The Royal Parks|accessdate=26 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0w5wlZ | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> و [[بوشی پارک]] و [[ریچموند پارک]] که در جنوب غربی شهر لندن قرار دارند.<ref name=london_084>{{cite web|url=http://www.royalparks.org.uk/parks/bushy_park/|title=Bushy Park|year=2008|publisher=The Royal Parks|accessdate=26 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0wb1mJ | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref><ref name=london_085>{{cite web|url=http://www.royalparks.org.uk/parks/richmond_park/|title=Richmond Park|year=2008|publisher=The Royal Parks|accessdate=26 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0x5bB5 | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>

== گردشگری در لندن ==
[[پرونده:Natural History Museum 001.jpg|بندانگشتی|چپ|موزه تاریخ طبیعی لندن]]
لندن یکی از مراکز اصلی گردشگری و یکی از صنایع مهم این شهر محسوب می‌شود<ref name=london_117>{{cite web|url=http://www.personneltoday.com/articles/2005/02/15/27958/london-is-the-hr-centre-of-opportunity-in-the-uk.html|title=London is the HR centre of opportunity in the UK|date=15 February 2005|publisher=PersonnelToday.com|accessdate=3 June 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo1GNS8r | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> و میزان درآمد حاصل از گردشگران سالانه ۱۵ میلیارد پوند است.<ref name=london_118>"{{cite web |url=http://www.visitlondon.com/uploads/8551importanceoflondon_2004jun.pdf |format=PDF|title= The Importance of Tourism in London |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070628053808/http://www.visitlondon.com/uploads/8551importanceoflondon_2004jun.pdf |archivedate=28 June 2007 |ref=harv}}", Visit London. Retrieved on 3 June 2006.</ref> لندن با داشتن ۱۴ میلیون گردشگری بین‌المللی پربازیدترین شهر در اروپا محسوب می‌شود.<ref name=EuromonitorCityRanking>{{cite web|url=http://blog.euromonitor.com/2012/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking1-.html|title=Euromonitor International’s Top 100 City Destinations Ranking |publisher=Euromonitor International|date=10 January 2012|accessdate=25 February 2012}}</ref>

در سال ۲۰۱۰ میلادی ۱۰ مکان پربازدید در شهر لندن به شرح زیر است:<ref>{{cite web|url=http://www.visitlondon.com/attractions/culture/top-ten-attractions |title=Top 10 London Attractions |publisher=Visit London |date=1 April 2011 |accessdate=26 April 2011| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo1Gbp7Y | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
# [[موزه بریتانیا]]
# [[تیت مدرن]]
# [[نگارخانه ملی لندن]]
# [[موزه تاریخ طبیعی لندن]]
# [[چشم لندن]]
# [[موزه علوم (لندن)]]
# [[موزه ویکتوریا و آلبرت]]
# [[موزه مادام توسو]]
# [[موزه ملی دریانوردی لندن]]
# [[برج لندن]]

== ورزش ==
{{Main|ورزش در لندن}}
[[پرونده:Centre Court roof.jpg|بندانگشتی|[[سنتر کورت]] در [[باشگاه تنیس و کروکت انگلستان]] میزبان [[مسابقات قهرمانی ویمبلدون]]]]
[[پرونده:Wembley Stadium, illuminated.jpg|بندانگشتی|[[ورزشگاه ومبلی]]]]
لندن میزبان ۳ دوره [[بازی‌های المپیک تابستانی]] در سال‌های [[بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۰۸|۱۹۰۸]]، [[بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۴۸|۱۹۴۸]] و [[بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۱۲|۲۰۱۲]] بوده است.<ref name=london_173>{{cite web|url=http://www.olympic.org/london-1908-summer-olympics|title=London 1908|publisher=International Olympic Committee|accessdate=5 February 2011| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoK9wPnn | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref><ref name=london_174>{{cite web|url=http://www.olympic.org/london-1948-summer-olympics|title=London 1948|publisher=International Olympic Committee|accessdate=5 February 2011| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoKBZHIo | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> لندن در ژوئیه ۲۰۰۵ میزبانی بازی‌های المپیک ۲۰۱۲ و [[بازی‌های پارالمپیک تابستانی ۲۰۱۲]] را به دست آورد و اولین شهری است که میزبان سه دوره از بازی‌های مدرن المپیک بوده.<ref name=IOC>{{cite web|url=http://www.olympic.org/media?calendartab=1&articleid=52922|title=IOC elects London as the Host City of the Games of the XXX Olympiad in 2012|date=6 July 2005|publisher=[[International Olympic Committee]]|accessdate=3 June 2006}}</ref> همچنین لندن میزبان [[بازی‌های اتحادیه کشورهای مشترک‌المنافع]] در سال ۱۹۳۴ بوده است. [[مسابقات جهانی دو و میدانی]] ۲۰۱۷ نیز در این شهر انجام خواهد شد.<ref>{{cite web|url=http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1216135963.html |title=London Defeats Doha to host 2017 International Athletics Championships |publisher=Gamesbids.com |accessdate=13 December 2011}}</ref>

[[فوتبال]] از محبوب‌ترین ورزش‌ها در شهر لندن است، تیم‌های [[باشگاه فوتبال آرسنال|آرسنال]]، [[باشگاه فوتبال چلسی|چلسی]]، [[باشگاه فوتبال فولهام|فولهام]]، [[باشگاه فوتبال کویینز پارک رنجرز|کویینز پارک رنجرز]]، [[باشگاه فوتبال تاتنهام هاتسپر|تاتنهام]] و [[باشگاه فوتبال وستهام یونایتد|وستهام یونایتد]] که در شهر لندن قرار دارند سابقه بازی در لیگ برتر انگلستان را دارند.

[[ورزشگاه ومبلی]]، [[ومبلی آرنا]]، [[ولوپارک لندن]]، [[زمین کریکت لورد]]، [[باشگاه تنیس و کروکت انگلستان]]، [[ورزشگاه تویینکهام]]، [[ورزشگاه المپیک لندن]]، [[ریوربنک آرنا]]، [[مرکز ورزش‌های آبی لندن]]، [[ورزشگاه او۲ آرنا لندن]]، [[کوپر باکس]]، [[ورزشگاه استمفورد بریج]]، [[ورزشگاه امارات]] و [[ورزشگاه وایت هارت لن]] از جمله مراکز ورزشی و فوتبالی شهر لندن هستند.

== شهرهای خواهرخوانده ==
لندن با ۴۶ شهر جهان خواهرخوانده است،<ref name=london_184>Jack Malvern. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5409039.ece Richmond, in Surrey, is the most widely copied British place name worldwide], Timesonline 29 December 2008. The original byline for the article in ''[[تایمز]]'' of the same day was "The 55 corners of foreign fields that will be for ever ... Richmond" (page 9). Cites ''The Times Universal Atlas of the World''. http://www.webcitation.org/5yoKJBWF8</ref> مهم‌ترین این شهرها به ترتیب زیر است.

{{Div col|cols=۳|small=yes}}
* {{flagicon|Colombia}} [[بوگوتا]]، کلمبیا
* {{flagicon|Bolivia}} [[لاپاز]]، بولیوی
* {{flagicon|Peru}} [[آرکیپا]]، پرو
* {{flagicon|Germany}} [[برلین]]، آلمان<ref name="twinning">{{cite web |url=http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html London is twinned with New York, Moscow and Berlin.|title=Interesting Facts About London|publisher=insideguide to London|accessdate=27 July 2011}}See Fact 2 by Big Ben photo.</ref>
* {{flagicon|India}} [[دهلی]]، هند<ref name="Mayor of London">{{cite web|url=http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|title=Friendship agreement to be signed between London and Delhi|date=25 July 2002|publisher=Mayor of London|accessdate=23 February 2010| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoKJLcvL | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
* {{flagicon|South Africa}} [[ژوهانسبورگ]]، آفریقای جنوبی
* {{flagicon|Malaysia}} [[کوالالامپور]]، مالزی
* {{flagicon|Kuwait}} [[کویت (شهر)|شهر کویت]]، کویت
* {{flagicon|Russia}} [[مسکو]]، روسیه<ref name=twinning/>
* {{flagicon|United States}} [[نیویورک]]، آمریکا<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/5mxnSYQPt|archivedate=22 January 2010|title=The New York City-London sister city partnership |last=Barfield|first=M|date=March 2001|format=PDF|publisher=Greater London Authority|accessdate=26 October 2009}}</ref>
* {{flagicon|Norway}} [[اسلو]]، نروژ
* {{flagicon|Bangladesh}} [[سیلهت]]، بنگلادش
* {{flagicon|China}} [[شانگهای]], چین<ref>{{cite web|url=http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |title=Shanghai Foreign Affairs |publisher=Shfao.gov.cn |date=27 July 2009 |accessdate=23 May 2010| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoKKcj5N | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
* {{flagicon|South Korea}} [[سئول]]، کره جنوبی
* {{flagicon|Iran}} [[تهران]]، ایران
{{Div col end}}
شهرهای زیر با لندن توافق‌نامه دوستی امضا کرده‌اند:
{{Div col|cols=۳|small=yes}}
* {{flagicon|Algeria}} [[الجزیره]], الجزایر
* {{flagicon|Azerbaijan}} [[باکو]], جمهوری آذربایجان
* {{flagicon|China}} [[پکن]], چین<ref>{{cite web|url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |title=Beijing, London establish sister city ties |publisher=Gov.cn |date=10 April 2006 |accessdate=23 May 2010| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoKM2Hdx | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
* {{flagicon|Romania}} [[بخارست]], رومانی
* {{flagicon|Argentina}} [[بوئنوس آیرس]], آرژانتین
* {{flagicon|India}} [[دهلی]], هند<ref name="Mayor of London"/>
* {{flagicon|Bangladesh}} [[داکا]], بنگلادش<ref>{{cite web|url=http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1971|title=Mayors of London and Dhaka, Bangladesh sign friendship agreement|date=10 September 2003|publisher=Mayor of London|accessdate=23 February 2010| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoKOA8RF | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
* {{flagicon|Turkey}} [[استانبول]], ترکیه
* {{flagicon|United States}} [[لس‌آنجلس]], آمریکا<ref>{{cite web|url=http://sistercitiesofla.com/page1/page57/page57.html |title=London, UK |publisher=Sister cities of Los Angeles, Inc. |accessdate=13 September 2010| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yoKORhmX | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
* {{flagicon|India}} [[بمبئی]], هند
* {{flagicon|France}} [[پاریس]], فرانسه<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16468&portlet_id=14974 |title=Les pactes d'amitié et de coopération |publisher=Paris.fr |accessdate=23 May 2010}}</ref>
* {{flagicon|Montenegro}} [[پودگوریتسا]], مونته‌نگرو
* {{flagicon|Italy}} [[رم]], ایتالیا
* {{flagicon|Bulgaria}} [[صوفیه]], بلغارستان
* {{flagicon|Japan}} [[توکیو]], ژاپن
* {{flagicon|Croatia}} [[زاگرب]], کرواسی
* {{flagicon|Iran}} [[تهران]], ایران
{{Div col end}} {{نمودار آب و هوا|لندن
|۳|۹|۵۴
|۵|۱۱|۵۲
|۸|۱۵|۶۲
|۱۱|۱۹|۵۷
|۱۳|۲۳|۵۳
|۱۴|۲۳|۳۸
|۱۱|۲۰|۵۳
|۸|۱۷|۴۷
|۵|۱۳|۴۵
|۴|۱۱|۴۲
|۲|۸|۳۴
|۲|۸|۵۲
|float=left
|clear=both
}}
{{-}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* {{Cite book | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | publisher=Vintage | location=London | year=۲۰۰۱ | isbn=978-0-09-942258-7 | page=880 | ref=harv}}
* {{Cite book | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | publisher=Oxford Paperbacks | year=۲۰۰۱ | isbn=978-0-19-280106-7 | oclc=45406491 | ref=harv}}
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|London}}
{{شهرهای بریتانیا}}
{{رویدادهای بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۱۲}}
{{پایتخت فرهنگی اروپا}}
{{انگلستان-خرد}}

[[رده:لندن|لندن]]
[[رده:پایتخت‌های اروپا]]
[[رده:پایتخت‌های بریتانیا]]
[[رده:شهرهای انگلستان]]
[[رده:شهرهای بندری در انگلستان]]
[[رده:شهرهای رودگذر]]
[[رده:شهرهای کرانه تایمز]]
[[رده:شهرهای میزبان المپیک تابستانی]]
[[رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در سده ۱ (میلادی)]]

لرستان

2015-01-08T12:36:01Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «<!-- قبلاً پیشنهاد حذف داده شده‌است لطفاً در الگوی پیشنهاد حذف۲ آرگومان اول ر...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها|لرستان}}
[[File:Cave painting in Doushe cave, Lorstan, Iran, 8th millennium BC.JPG|thumb|left|250px|دیوارنگاری [[غار دوشه]]، لرستان، حدود هزاره هشتم پیش از میلاد.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://isna.ir/fa/news/91122817755/غار-دوشه-کهن-ترین-نگارخانه-ایران |عنوان =غار دوشه، کهن‌ترین نگارخانه ایران | ناشر =ایسنا |تاریخ = ۲۸ اسفند ۱۳۹۱|تاریخ بازدید = ۳ اکتبر ۲۰۱۴|نشانی بایگانی=https://archive.today/FwMtT|تاریخ بایگانی=۳ اکتبر ۲۰۱۴}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.hamshahrionline.ir/details/236384 |عنوان =غار دوشه | ناشر =وب‌گاه همشهری |تاریخ =۴ آبان ۱۳۹۲ |تاریخ بازدید = ۳ اکتبر ۲۰۱۴|نشانی بایگانی=https://archive.today/VUDAD|تاریخ بایگانی=۳ اکتبر ۲۰۱۴}}</ref>]]
'''لُرستان''' {{به لری|لورسو}} به معنی سکونتگاه [[مردم لر]]<ref name=l1>{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =پشتدار | نام =علی‌محمد | پیوند نویسنده = | عنوان =لرها و لرستان از دیدگاه ولادیمیر مینورسکی | ترجمه = | جلد =۷ | سال =۱۳۷۶ | ناشر =علوم انسانی «ایران شناخت» |مکان = | شابک = | صفحه =۱۶۰ تا ۱۸۳ | پیوند =http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/716110 | تاریخ بازبینی =۵ ژوئن ۲۰۱۳}}</ref><ref name=britannica>{{یادکرد وب| نشانی = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/348190/Lorestan| عنوان = Lorestān| تاریخ بازدید =۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴| نویسنده =| تاریخ =| ناشر =[[دانشنامه بریتانیکا]]| زبان = انگلیسی| نشانی بایگانی = https://archive.today/SOeDy| تاریخ بایگانی = ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref><ref name=luristan-04>{{یادکرد وب| نشانی =http://www.iranicaonline.org/articles/luristan-04-origin-nomadism| عنوان = LURISTAN iv. The Origin of Nomadism| تاریخ بازدید =۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴| نویسنده =| تاریخ =| ناشر =[[دانشنامه ایرانیکا]]| زبان = انگلیسی| نشانی بایگانی =https://archive.today/Cf8f5| تاریخ بایگانی = ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref><ref>{{پک|بختیاری|۱۳۸۳|ک=تاریخ بختیاری|ص=۶۲}}</ref><ref name=loghatnaameh2>{{یادکرد وب| نشانی = https://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-c4eea2e27cb443da9506b20cb181a5fb-fa.html| عنوان = لرستان| تاریخ بازدید =۱۲ اکتبر ۲۰۱۴| نویسنده =| تاریخ =| ناشر =[[لغت‌نامه دهخدا]]| زبان = فارسی| نشانی بایگانی = https://archive.today/FKPuM| تاریخ بایگانی = ۱۲ اکتبر ۲۰۱۴}}</ref> واژه‌ای است که به سرزمین‌های لرنشین اطلاق می‌گردد و به معنای گستره جغرافیایی است که [[مردم لر]] در آن سکونت دارند. حدود لرستان از برخی مناطق دشت‌های شرقی [[عراق]] آغاز و تا غرب و جنوب غرب [[ایران]] گسترده است. حدود سرزمین لرستان در طول دوران دچار دگرگونی شده است.<ref name=l1/><ref name=britannica/><ref name=luristan-04/> گستره نام لرستان پیش از [[صفویان|حکومت صفویان]]، سکونتگاه [[مردم بختیاری|لرهای بختیاری]]، [[لرهای کهگیلویه]] و [[لرهای بویراحمدی]] را هم شامل می‌شد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای بختیاری را منطقه بختیاری نام‌گذاری کردند و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد.<ref name=l1/> این منطقه نیز در [[قاجاریان|حکومت قاجاریان]] به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد.<ref name=l1/> امروزه [[استان لرستان|لرستان]] نام یکی از استان‌های غربی ایران است. اقوام کرد، لر و برخی اقوام دیگر در لرستان ساکن هستند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-lorestan |عنوان =ATĀBAKĀN-E LORESTĀN | ناشر =[[دانشنامه ایرانیکا]] |تاریخ =۱۷ آگوست ۲۰۱۱ |تاریخ بازدید = ۲۸ نوامبر ۲۰۱۴}}</ref>{{سخ}}لُر نام قومی [[ایرانی]] است که در [[باختر]] و جنوب باختری [[ایران]] زندگی می‌کنند. [[لری|زبان لری]] خویشاوند نزدیک زبان [[فارسی]] و به همراه فارسی از شاخه فارسی‌تبار دسته جنوب باختری زبان‌های ایرانی است. ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد که چیرگی زبان‌های ایرانی در منطقه لرستان در دیرینه‌شناسی باستان از سوی ناحیه [[پارس]] صورت گرفته و نه از سوی ناحیه [[ماد]].<ref>Yar-Shater, Ehsan. ۱۹۸۲. Encyclopaedia Iranica. London: Routledge & Kegan Paul. V, p. ۶۱۷a.</ref> لرها مردمانی هستند که از نظر قومی جزئی از [[مردم کرد]] به‌شمار نمی‌آیند.<ref>[http://www.ir-psri.com/Show.php?Page=ViewWriter&WriterID=6&SP=Farsi مصطفی تقوی مقدم] در کتاب دیرینه‌شناسی سیاسی کهگیلویه، تهران: مؤسسه مطالعات دیرینه‌شناسی معاصر ایران، ۱۳۷۷. ص۴۰.</ref> اما از این روی خویشاوندی لرها با مردمان کردتبار تنها در [[ایرانی]] بودنشان است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده =John Limbert |نشانی =http://www.jstor.org/pss/4309997 |عنوان =The Origin and Appearance of The Kurds In Pre-Islamic Iran | ناشر =Iranian Studies |تاریخ =مارس ۲۰۱۰ |تاریخ بازدید = }}</ref>

==تاریخ==
لرستان سرزمینی کوهستانی، پر آب و دارای مراتع سرسبز است. در سراسر سرزمین لرستان پوشش درختانی مانند بلوط، نارون، گردو و بادام وجود دارد. تاریخ سکونت اقوام [[آریایی]] در لرستان به بیش از ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح باز می‌گردد.<ref name=britannica/> ابتدا [[مادها]] در مناطقی که لرستان گفته می‌شود ساکن شدند. در سال‌های بین ۶۲۵ تا ۷۰۰ پیش از میلاد اقوام دیگری همچون [[سکاها]] نیز در لرستان ساکن شدند.<ref name=britannica/>
===پیش از اسلام===
[[پرونده:Elam-map-fa.svg|Left|بندانگشتی|200px| نقشه‌ای از سرزمین عیلام باستان (نارنجی) و نواحی همسایه آن]]
;دوره عیلامیان
نخستین مردمی که بر مناطقی از [[لرستان]] حاکمیت داشته است [[عیلامیان]] بوده‌اند.<ref name=l1/> گستره نفوذ ایلامی‌ها تا منطقه ممسنی کنونی بوده است.<ref name=l1/> آنها از نژاد مردم بومی ایران هستند اما اطلاع درستی از چگونگی تشکیل جوامع و ابتدای تاریخ آنها در دست نیست با این حال توانسته بودند پیش از ورود [[آریایی|اقوام آریایی]] به [[ایران]] و در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد مسیج در بخش‌هایی از غرب ایران کنونی دولتی بنا کنند.<ref name=loor1>{{یادکرد وب| نشانی = http://loor.ir/News.asp?nid=2970&ln=fa| عنوان = آیا لر آریاییست یا عیلامی و کاسی؟| تاریخ بازدید =۱۳ سپتامبر ۲۰۱۴| نویسنده =| تاریخ =۲۶ شهریور ۱۳۸۹| ناشر =نشریه اینترنتی مردم لر| زبان =فارسی| نشانی بایگانی = https://archive.today/Waga| تاریخ بایگانی =۱۳ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref>{{سخ}}نخستین ساکنین لرستان [[کاسی‌ها]] بودند.<ref name=l1/> آنها بابل را فتح کردند و در سال‌های ۱۶۵۰ تا ۱۷۵۰ پیش از میلاد مسیح بر بابل نیز حکومت کردند.<ref name=l1/>

[[عیلام|دولت عیلام]] شامل [[خوزستان]]، [[استان لرستان|لرستان امروزی]]، [[پشتکوه]] و [[بختیاری|کوه‌های بختیاری]] بوده و [[بابلی‌ها|بابلی‌ها]] سرزمین عیلامی‌ها را الام یا الامتو که به معنی [[کوهستان]] و شاید کشور طلوع خورشید بوده می نامیدند.
;شهرهای عیلامیان
شهرهای مهم حکومت عیلامی‌ها عبارت بودند از : [[شوش]]، [[اهواز]]، [[ماداکتو]] و [[خایدالو]]<ref name=loor1/>{{سخ}}
[[والتر هینتس]] در خصوص شهرهای مهم عیلامی‌ها می‌گوید :
{{نقل قول|[[خرم‌آباد]] کنونی در عهد عیلامیان گویا پایتخت سلسله‌ای به نام سیماشکی بوده است}}
[[عیلامی|عیلامی‌ها]] در مدت چند هزار سال هویت خود را در برابر اقوامی نیرومند چون [[سومریان|سومری‌ها]]، [[اکدی‌ها]]، [[بابلی‌ها]] و [[آشوری|آشوری‌ها]] حفظ کردند و در نتیجه به علت اختلاف‌های داخلی و جنگ‌های خانگی، از دشمن خود [[آشور]] در سال ۶۵۴ قبل از میلاد مسیح شکست خوردند.
مهم‌ترین رویداد سیاسی [[ایران]] در [[هزاره سوم پیش از میلاد]] را می‌توان به قدرت رسیدن [[عیلامیان]] و تشکیل حکومت [[عیلامی]] در شمال دشت [[خوزستان]] دانست. از آن هنگام تا پیش از ورود [[مادها]] و [[پارسی|پارسی‌ها]] حدود یک هزار سال آنچه از تاریخ سرزمین ایران می‌دانیم تنها از [[تاریخ سیاسی عیلام]] می‌باشد.<ref name=loor1/>

====دوره کاسی‌ها====
[[کاسیان]] قبل از [[مادها]] و [[پارسیان]]، از ارتفاعات [[قفقاز]] و [[آذربایجان]] به جنوب غربی ایران وارد شدند ولی در ابتدا سکونت در فلات ایران در نواحی [[دریای مازندران]] ساکن شدند و نام خود را به این دریا داده و آن را [[دریای کاسپی]] نامیدند.<ref name=iranatlas>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://iranatlas.info/regional%20prehistoric/hasanlu/kahian.htm |عنوان =کاسی‌ها | ناشر =اطلس تاریخی ایران پیش از اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید =۳ آذر ۱۳۹۱}}</ref> احتمال دارد کاسی‌ها قومی جدا از [[خوزیان]] باشند.<ref name=l1/>{{سخ}}
[[استرابون]] مورخ [[یونانی]] در خصوص کاسی‌ها اینگونه می‌گوید :
{{نقل قول|اقوام کاسووا در ابتدای مهاجرت خود در کناره دریای کاسپین سکونت نمودند و نام خود را به این دریا دادند}}
واژه کاشی در کتیبه های بابلی به عبارت [[کاسی]] یا [[کاسپی]] آمده و [[کاسیان|اقوام کاسی]] (کاشی) در زمان مهاجرت به تدریج در شهرهای [[کاشان]] و [[قزوین]] نیز سکونت نمودند و نام خود را بر این دو شهر داده‌اند.<ref name=iranatlas/>
این قوم که هم‌زمان با [[عیلامی|عیلامی‌ها]] بر بخشهایی از لرستان تسلط داشته‌اند چیره دستی فوق‌العاده‌ای در ساختن مصنوعات مفرغی به دست آوردند. آنان مهمترین قبایل کوهستانی [[زاگرس]] محسوب می‌شدند و پیشه [[دامداری]] داشته و با زبانی که با [[عیلامی]] قرابت داشت، سخن می گفتند. آنان [[سوار کاری|سوار کارانی]] دلیر و جنگجو بودند و بارها با همسایگان خود از جمله [[عیلامی|عیلامی‌ها]] و [[بابلی‌ها]] وارد نبرد شدند. آنها حتی توانستند دولت [[بابل]] را سرنگون ساخته و مدت شش قرن بر آن سرزمین حکمرانی نمایند. حکومت [[کاسی‌ها]] بر [[بابل]] در نتیجه شکست از [[عیلامی|عیلامی‌ها]] به پایان رسید. آنها پس از شکست از [[عیلامی|عیلامی‌ها]]، به سرزمین کوهستانی خود یعنی [[لرستان]] بازگشتند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://pardis.150m.com/kassi572.pdf |عنوان =قوم کاسی | ناشر =مهدی رازانی |تاریخ = |تاریخ بازدید =۳ آذر ۱۳۹۱}}</ref><ref>{{یادکرد|نویسنده =گرانتوسگی |کتاب =تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز| ناشر = تهران |صفحه = |تاریخ =۱۳۴۵}}</ref><ref>{{یادکرد|نویسنده =پیگولووسکایا |کتاب =تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸| ناشر = تهران |صفحه = |تاریخ =۱۳۵۳}}</ref>
;شهرها
نام شهرهای حکومت کاسی‌ها از [[زبان‌های هندواروپایی]] گرفته شده‌اند.<ref name=l1/> رود کشکان در منطقه لرستان احتمالاً از واژه کاسیت گرفته شده است.<ref name=l1/> آثار برخی از شهرهای باستانی در منطقه لرستان همچنان وجود دارد که از آن جمله می‌توان به شهرهای زیر اشاره کرد:<ref name=l1/>
*لور، حدود دو فرسخی شمال شهر [[دزفول]].
*کنزت اندیمش، در محل کنونی [[اندیمشک]].
*لشتر، در محل کنونی [[الشتر]].
====هخامنشیان تا ساسانیان====
[[تصویر: 27102011475.jpg|230px|farme|thumb|left|مجسمه بز لرستان [[موزه رضا عباسی]]]]
{{اصلی|پهله}}
لرستان در زمان حکومت هخامنشیان بخشی از حکومت کاسی‌ها به شمار می‌آمد و هخامنشیان هنگام حرکت از بابل به سوی همدان، ناچار از منطقه لرستان عبور کرده و به کاسی‌ها باج پرداخت می‌کردند.<ref name=l1/>
پهله یا پهلو نام سرزمینی وسیع در غرب [[ایران]] بوده‌است که بیشتر شهرها و نواحی [[زاگرس]] فعلی را فرا می‌گرفته‌ است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=4454 |عنوان =جبال (۱) (جمع جَبَل ) یا کورة جَبَل یا قُهِستان یا قوهستان (معرّب کوهستان ) یا بلاد جبال | ناشر =دانشنامه جهان اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱ ژوئن ۲۰۱۱|زبان=فارسی}}</ref> ایالت پهله در زمان [[ساسانیان]] به این نام نهاده شده و [[پهلوی]]، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره می‌کند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2899 |عنوان =پَهلَوی | ناشر =دانشنامه جهان اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱ ژوئن ۲۰۱۱|زبان=فارسی}}</ref> نام پهله بعد از ورود [[عرب|عرب‌ها]] به [[ایران]] به «جبال» و بعدها «کوهستان» تغییر یافته‌است. پهله خود از مناطق کوچک‌تری به نام «مهر» یا «مهرگان» تشکیل می‌شده است مانند «مهرگان کدک» که منظور غرب لرستان بوده‌است.{{مدرک}}{{سخ}}
در زمان [[هخامنشیان]]، لرستان کنونی به اتفاق [[ایلام]] و [[خوزستان]] ایالت سوم این امپراتوری عظیم بودند. در زمان [[اشکانی]] این سرزمین یکی از ساتراپهای (ایالت)این سلسله بوده‌است و سرانجام اینکه در زمان [[ساسانیان]] این منطقه به نام «[[پهله]]» نام‌گذاری شد.{{مدرک}}
{{-}}

===پس از اسلام===
;حمله اعراب
حمله [[اعراب]] به [[ایران]] تاثیر بسیاری در فرهنگ و آداب مردم این کشور برجای گذاشت و این تاثیر شامل منطقه لرستان نیز شد. [[مردم لر]] به هر حال توانستند زبان و بسیاری از آداب و رسوم خود را حفظ کنند. تا پایان قرن سوم هجری قمری منطقه لرستان خراج خود را به [[کوفه]] پرداخت می‌کرد و به صورت مستقیم زیر نظر [[خلفا]] اداره می‌شد اما پس از قدرت گرفتن [[آل حسنویه]] در غرب [[ایران]] بخش عمده‌ای از لرستان با [[حسنویه بن حسین برزیکانی]] موسس این سلسله متحد شد.<ref name=onlinefr>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://lorestan.online.fr/article.php3?id_article=4 |عنوان =لرستان | ناشر =وب‌سایت لرستان آنلاین |تاریخ = |تاریخ بازدید =۳۰ بهمن ۱۳۹۰}}</ref>{{سخ}}
پس از حسنویه پسر وی بدر شهر [[شاپورخواست]] یا [[خرم‌آباد]] کنونی را [[پایتخت]] خویش قرار داد و کوشش بسیاری در آبادی منطقه لرستان انجام داد. این سلسله پس از حمله [[آل بویه]] منقرض شد. پس از آن شهر [[شاپورخواست]] و منطقه لرستان زیر نظر حکومت آل بویه قرار گرفت. در نیمه نخست قرن پنجم هجری قمری [[ترکان سلجوقی]] به [[ایران]] حمله کردند و لرستان به دست ابراهیم ینال برادر [[طغرل بیک|طغرل سجلوقی]] شکست خورد و ضمیمه حکومت [[سلجوقیان]] شد. سلجوقیان شهر شاپورخواست را به عنوان مرکز لرستان باقی گذاشتند. [[سنگ نبشته خرم‌آباد|سنگ نبشته‌ای]] در شرق شهر [[خرم‌آباد]] از این سلسله بر جای مانده است.<ref name=onlinefr/>
====تقسیمات====
در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شده است.<ref>{{پک|امان اللهی بهاروند|۱۳۹۱|ک=قوم لر|ص=۷۷}}</ref>

{{تقسیمات لرستان}}

لغت نامه دهخدا در کنار توصیف استان لرستان به عنوان یکی از تقسیمات کشوری جدید، از لرستان به معنای سرزمین محل سکونت لرها نام می‌برد: {{نقل قول|لرستان یعنی اراضی لرنشین، و آن ناحیتی است وسیع به مغرب ایران، که از شمال محدود است به [[کرمانشاه]] و از مشرق به کوههای [[بروجرد]] و [[ملایر]] و از مغرب به [[عراق]] و از [[جنوب]] به خوزستان.<ref>{{پک|ده‍خ‍دا|۱۳۷۷|ک=ل‍غ‍ت‌ن‍ام‍ه‌|ص=۱۹۶۶۳}}</ref><ref name=loghatnaameh2/>}}

در ادامه، لغت نامه دهخدا گویشوران ناحیه تاریخی لرستان را به دو گروه لر زبان و لکی تقسیم می‌کند:{{نقل قول|و سکنه نواحی واقع در شمال غربی آبدیز یکی موسوم به کرد لکی و قسمت دیگر دارای زبان لری است. زبان لری فعلی از ترکیبات زبان ایرانی قدیم، و از حیث ترکیب کلمات با زبان فارسی شباهت تام دارد و عناصر خارجی در آن کمتر نفوذ یافته و به واسطه محصور بودن در کوهها این نظر بیشتر تائید می‌شود، در صورتی که [[کردستان]] چون در سر راه واقع بوده عناصر خارجی در آن بیشتر نفوذ یافته‌اند.<ref name=loghatnaameh2/>}}

====دوره ملوک‌الطوایفی====
;دودمان‌ها و پادشاهان
[[پرونده:Atabakan_lor_kochak.png|thumb|left|230px|گستره حکومت اتابکان لر]]
[[پرونده:Jomann_Imperium_Periscum.jpg|thumb|left|230px|لرستان در حدود سال‌های [[۱۷۰۰ (میلادی)|۱۷۰۰]] تا [[۱۷۲۰ (میلادی)|۱۷۲۰]] میلادی در جنوب غربی ایران مشخص است]]
{{اصلی|اتابکان لرستان}}
هزاراسپیان که به نام اتابکان لرستان نیز شناخته می‌شود<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.iranicaonline.org/articles/atabak-turkish-atabeg-lit |عنوان =اتابکان | ناشر =دانشنامه ایرانیکا |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۶ آبان ۱۳۸۹|زبان=انگلیسی }}</ref> نام سلسله‌ای [[لر]] است که از ( ۵۵۰ تا ۸۲۷ هَ. ق.)، ([[۱۱۴۸ (میلادی)|۱۱۴۸]] تا [[۱۴۲۴ (میلادی)|۱۴۲۴]]) به نواحی لرستان کنونی و بخش‌هایی از استان خوزستان و چهارمحال و بختیاری حکومت کرده‌اند.اتابکان به دو دسته [[اتابکان لر بزرگ]] و [[اتابکان لر کوچک]] تقسیم می‌شود.پایتخت [[اتابکان لر بزرگ]] در شهر [[ایذه]] (''ایدج'') و پایتخت [[اتابکان لر کوچک]] در شهر [[خرم‌آباد]] بود.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids |عنوان =هزاراسپیان | ناشر =دانشنامه ایرانیکا |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۶ آبان ۱۳۸۹|زبان=انگلیسی }}</ref>
;اتابکان لر بزرگ
[[اتابکان لر بزرگ]] از سلسله هزاراسپیان است که به مناطق چهارمحال و بختیاری کنونی و بخش‌های از استان خوزستان حکومت کرده‌اند.مؤسس این سلسله ابوطاهر است که او را اتابک (ترکمنان) [[سلغریان]] برای جلگویری از سرکشی [[لر بزرگ]] در سال ۵۴۳ ق . به این ناحیه فرستاد. اباقاخان مغول بعدها حکومت [[خوزستان]] را نیز بضمیمه ٔ سرزمین اصلی لر بزرگ به ابوطاهر داد و یکی از آنها یعنی افراسیاب پس از مرگ ارغون خان [[اصفهان]] را محاصره کرد اما خیلی زود سرکوب شد.پایتخت این امرا در [[شهر]] [[ایذه]] بود.اتابکان لر بزرگ تا نیمه اول قرن نهم باقی بودند و آخرین حاکم آنان که غیاث الدین کاوس نام داشت به دست سلطان ابراهیم بن شاهرخ تیموری شکست خورد و سلسله ایشان انقراض یافت.
;اتابکان لر کوچک
[[اتابکان لر کوچک]] سلسله کوچکی از هزاراسپیان هستند که در فاصلهٔ سال‌های ۵۸۰ تا ۱۰۰۶(ه.ق) در قسمت‌های شمالی و غربی لرستان ناحیه [[لر کوچک]] حکومت می‌کرده‌اند. امرای این سلسله از اعتاب [[شجاع‌الدین‌خورشید]]، مؤسس سلطنت [[لر کوچک]] بوده‌اند و آخری‌ن حاکم لر کوچک به دست [[شاه عباس یکم]] [[صفوی]] کشته و سلسله اتابکان لر کوچک منقرض گردید.<ref>دایرةالمعارف فارسی، ج. ۲، ص. ۲۴۹۲</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.mibosearch.com/Dictionary.aspx?wId=18225&DicName=dehkhoda&word=%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 |عنوان =اتابکان لر کوچک | ناشر =میبو سرچ |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۶ آبان ۱۳۸۹|زبان=فارسی }}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.mibosearch.com/Dictionary.aspx?wId=18225&DicName=dehkhoda&word=%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 |عنوان =اتابکان لر کوچک | ناشر =میبو سرچ |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۶ آبان ۱۳۸۹|زبان=فارسی }}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.tebyan-lorestan.ir/sub.aspx?id=92 |عنوان =لرستان در دوره اتابكان لر كوچك | ناشر =تبیان لرستان |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۶ آبان ۱۳۸۹|زبان=فارسی }}</ref>

====دوره صفویان====
در دوران حکومت صفویان ایران به چهار ولایت عربستان، لرستان، گرجستان، کردستان و سیزده بیگلربیگی تقسیم می‎شد.<ref name=encyclopaediaislamica1>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3749 |عنوان =تقسیمات کشوری | ناشر =دانشنامه جهان اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۱۴ فروردین ۱۳۹۰|زبان=فارسی }}</ref> ایران در این دوره به ۲۴ ایالت تقسیم می‌شد که از تعداد دو ایالت جز ایالت‌های لرنشین بودند. این دو ایالت شامل لرستان به مرکزیت [[خرم‌آباد]] و کهگیلویه به مرکزیت [[بهبهان]] بود. در این دوره ایالت‌های لرستان و کهگیلویه دارای [[والی|والیانی]] مستقل بودند.<ref name=encyclopaediaislamica1/> والیان [[لرستان فیلی]] در سال ۱۰۰۶ هجری قمری به دستور شاه عباس حاکم پشتکوه و پیشکوه شدند و تا دوران قاجار بر این منطقه حکمرانی کردند.<ref name=6D0CYDLw7>{{یادکرد وب| نشانی = http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/54020| عنوان = تاریخ سیاسی و اجتماعی پشتکوه در دوران والیان فیلی| تاریخ بازدید =۲۸ آذر ۱۳۹۱| نویسنده =مراد مرادی مقدم| تاریخ =۲۸ آذر ۱۳۹۱| ناشر =پایگاه مجلات تخصصی نور| زبان = فارسی}}</ref>

====دوره زندیان====
لرستان در دوره زندیان نیز به عنوان یکی از ایالت‌های ایران دارای والی مستقل بود.<ref name=encyclopaediaislamica1/>
====دوره قاجار====
در این دوره ایران به ۶ استان تقسیم شد که لرستان در استان غرب واقع بود. گستره این استان، [[همدان]]، [[کردستان]] و [[کرمانشاه]] تا [[خرمشهر]] و [[آبادان]] را شامل می‎شده است.<ref name=encyclopaediaislamica1/> تاپیش از روی کارآمدن [[قاجار|سلسله قاجار]] تمام منطقه لرستان زیرنظر یک [[والی]] مستقل یا در بعضی مواقع دو والی مستقل اداره می‌شد اما پس از به قدرت رسیدن قاجارها، [[آقامحمدخان]] به دلیل کینه‌ای که از زمان حکومت [[زندیان]] نسبت به [[مردم لر]] داشت دست به تغییرات بسیاری در منطقه لرستان زد. از جمله اقدامات آقامحمدخان می‌توان به کوچاندن اجباری اقوام لر به [[قزوین]] اشاره کرد.<ref name=lorestanonline>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://lorestan.online.fr/article.php3?id_article=4 |عنوان =لرستان در عهد بعد از اسلام | ناشر =وب‌سایت لرستان آنلاین |تاریخ = |تاریخ بازدید =‎۱۶ فروردین ۱۳۹۰|زبان=فارسی }}</ref> همچنین [[فتحعلی شاه]] حکومت والیان لرستان را به پشتکوه محدود کرد و تا سال ۱۳۰۷ در آن منطقه حکمرانی کردند اما پس از تصرف پشتکوه توسط نیروهای دولتی غلامرضاخان آخرین والی لرستان به [[عراق]] رفت.<ref name=6D0CYDLw7/>
;تجزیه
پس از [[آقامحمدخان]]، [[فتحعلی شاه]] به تجزیه لرستان ادامه داد و در راستای این سیاست، [[پشتکوه]] ''([[ایلام]])'' را از منطقه لرستان جدا کرد و از آن پس لرستان به صورت مستقیم زیرنظر [[قاجار]] و فرستادگان آن که اقلب شاهزادگان بودند اداره شد. لرستان دراین دوره به دلیل سیاست‌های قاجار دچار ناامنی و هرج و مرج شد، اقوام مختلف لر با یکدیگر به ستیز برخواستند و بسیاری از آنها مجدد به [[کوچ نشینی]] روی آوردند.<ref name=lorestanonline/>
;پشتکوه و پیشکوه
{{اصلی|پشتکوه|پیشکوه}}
پیشکوه نام تاریخی مناطقی است در غرب ایران که برابر است با [[استان لرستان]] امروزی. بین استان لرستان و [[استان ایلام]] رشته کوه [[کبیرکوه]] قرار دارد، لرستان را پیشکوه و ایلام را [[پشتکوه]] می‌نامیدند.در طرف مقابل پشتکوه نام تاریخی مناطقی است در غرب ایران که برابر است با [[استان ایلام]] امروزی است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2774 |عنوان =پشتکوه و پیشکوه | ناشر =دانشنامه جهان اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱۴ فروردین ۱۳۹۰|زبان=فارسی }}</ref>
;مشروطیت
[[پرونده:assad.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|[[علیقلی خان سردار اسعد]]]]
یکی از مهمترین فعالیت‌های سیاسی مردم لر در سده گذشته مشارکت در [[انقلاب مشروطه ایران]] بوده است. طرفداری [[مردم لر]] و به خصوص [[ایل بختیاری]] نقش پررنگی در پیروزی انقلاب مشروطه داشتند.<ref>{{پک|ملک زاده|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطیت ایران|ص=۱۰۸۱}}</ref>برخی همراهی مردم لر با انقلاب مشروطه را به دلیل مخالفت با [[محمدعلی شاه]] می‌دانند.<ref>{{پک|حائری|۱۳۸۷|ک=تشییع و مشروطیت در ایران|ص=۱۹}}</ref><ref>{{پک|گ‍ارث‍وی‍ت‌|۱۳۸۲|ک=ت‍اری‍خ‌ س‍ی‍اس‍ی‌، اج‍ت‍م‍اع‍ی‌ ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌ ب‍ا اس‍ت‍ف‍اده‌ از اس‍ن‍اد م‍ن‍ت‍ش‍ر ش‍ده‌ وزارت‌ خ‍ارج‍ه‌ ان‍گ‍ل‍ی‍س‌|ص=۲۵۶}}</ref> این نویسندگان ارتباط [[سردار اسعد]] با [[انگلستان|انگلیسی‌ها]] و ملاقات با " ادواردگری " وزیر خارجه این کشور قبل از اقدام بختیاری‌ها و عوامل دیگر را دلیل قانع کننده این هدف مشترک می‌دانند.<ref>{{پک|ای‍وان‍وف‌|‏‫‏‏۱۳۵۷|ک=انقلاب مشروطیت ایران|ص=۶۱}}</ref>{{سخ}}[[سردار ظفر بختیاری]] انگیزه خود را در پیوستن به قوای دولتی چنین بیان می‌کند :<ref>{{پک|بختیاری|۱۳۶۲|ک=ی‍ادداش‍ت‍ه‍ا و خ‍اطرات‌ س‍ردار ظف‍ر ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌|ص=۲۳}}</ref>

{{نقل قول|ضدیتی بود که ما برادرها و بنی عمام با هم داشتیم}}
{{-}}
[[پرونده:Bakhtiaris_tehran.jpg|بندانگشتی|250px|راست|فتح [[تهران]] توسط سواران مشروطه خواه [[بختیاری]]]]
;فتح تهران
با آغاز تیرماه ۱۲۸۸ شمسی، قوای [[سردار اسعد]] به [[قم]] و قوای سپهدار به [[ینگی امام]] رسیدند. در مقابل [[سعدالدوله]] قوایی به فرماندهی [[امیر مفخم بختیاری]] به سمت [[کرج]] فرستاد. شاه با گرو گذاشتن [[جواهرات سلطنتی]] مبلغ پنجاه هزار تومان از [[بانک استقراضی روس]] وام گرفت و قسمتی از حقوق معوقه سربازان را پرداخت.{{سخ}}
قوای نظامی دو طرف آماده جنگ شدند ولی سعدالدوله در تلاش برای مذاکره و حل و فصل مسالمت آمیز موضوع بود. بدین منظور از سردار اسعد و سپهدار خواست نمایندگانی برای مذاکره نزد او بفرستند ولی درخواست او به نتیجه نرسید و همکاران او از کار کناره گیری کردند.{{سخ}}
روز ۲۲ تیرماه ۱۲۸۸ شمسی قوای سردار اسعد و سپهدار در نزدیکی تهران به هم رسیدند و در بادامک اردو زدند. جنگ بین قزاقان دولتی و قوای مشروطه خواه در گرفت و عصر روز ۲۴ تیرماه جنگ به نفع مشروطه خواهان پایان پذیرفت. فردای آن روز [[محمد علی شاه]] و نزدیکان او به [[سفارت روسیه]] و سعدالدوله به [[سفارت انگلستان]] پناه بردند.
{{-}}
;قیام بختیاری‌ها
[[پرونده:Poster of Conquest of Tehran in July 1909 by Bakhtiaris.jpg|250px|بندانگشتی|چپ|پوستر فتح تهران به‌دست مجاهدین بختیاری]]
در حالی که در [[تبریز]] مجاهدین در محاصره قوای دولتی و هم‌پیمانان خارجی آن بودند در [[اصفهان]] اعتراض‌ها به [[بست‌نشینی]] عده‌ای انجامید و قوای بختیاری که در آن هنگام توسط حاکم اصفهان و بختیاری‌ها [[صمصام السلطنه]] رهبری می‌شد برای نجات جنبش مشروطه بسیج شده و از تمامی مناطق لرنشین به سوی اصفهان حرکت کردند. با پیوستن قوای بختیاری جنگ بالا گرفت و [[صمصام‌السلطنه|نجف قلی خان صمصام‌السلطنه]] ایلخان بختیاری با نیروی مسلح به اصفهان وارد شد.{{سخ}}
برادر او [[علیقلی خان سردار اسعد]] نیز که تا آن زمان در [[فرانسه]] مشغول تحصیل بود، در [[پاریس]] با تعدادی از [[مشروطه‌خواهان]] ارتباط تنگاتنگی داشت و خود نیز از مشروطه‌خواهان بود، پس از سفر به لندن و مشورت با وزارت خارجه انگلستان به اصفهان آمد.{{سخ}}
مجاهدین بختیاری با حرکت به سوی [[تهران]] و با همراهی مجاهدین شمال به فرماندهی [[سپهدار اعظم]] که در نزدیکی تهران به هم پیوستند، پس از شکست مقاومت نیروهای استبداد صغیر موفق به [[فتح تهران]] و شکست [[استبداد صغیر]] شدند.<ref>{{پک|ن‍ام‍ور|۱۳۵۲|ک=برخی ملاحظات پیرامون تاریخ انقلاب مشروطیت|ص=۲۶}}</ref>

====دوره پهلوی====
[[پرونده:Capital punishment Khorramabad.JPG|thumb|200px|[[اعدام]] سران [[عشایر]] در [[خرم‌آباد]]، هم‌زمان با آغاز حکومت [[رضاشاه پهلوی]]]]
پس از سقوط [[قاجار|قاجارها]] و روی کارآمدن [[رضاخان]] و [[حکومت پهلوی]] در سال [[۱۲۹۹]]، [[رضاخان]] شروع به سرکوب [[عشایر لر]] کرد، این سرکوب باعث درگیری‌های شدیدی میان نیروهای دولتی و [[عشایر]] لر شد این درگیری‌ها تا سال [[۱۳۱۲]] ادامه داشت که سرانجام به شکست عشایر لر منجر شد و [[پشتکوه]] و [[پیشکوه]] هر دو به کنترل نیروهای حکومتی درآمد. هرچند باروی کارآمدن حکومت پهلوی هرج و مرج در منطقه لرستان از میان رفت ولی به دلیل سیاست‌های حکومت این منطقه پیشرفت قابل توجه‌ای نداشت و همچنان در وضعیت نابسمانی قرار داشت.<ref name=lorestanonline/>
در سال ۱۳۰۴ ایران به ۱۳ استان تقسیم شد که لرستان جزئی از [[استان خوزستان]] محسوب می‌شد پس از مدتی [[استان لرستان]] امروزی از استان خوزستان جدا شد.<ref name=encyclopaediaislamica1/>{{سخ}}
[[استان چهارمحال و بختیاری]] در تقسیمات کشوری سال ۱۳۱۶ به همراه استان‌های [[استان اصفهان|اصفهان]] و [[استان یزد|یزد]] کنونی استان دهم ایران را تشکیل می‌دادند. این منطقه در سال ۱۳۳۷ به صورت فرمانداری، با نام فرمانداری کل بختیاری و چهارمحال اداره می‌شد و در سال ۱۳۵۲ یک استان مستقل را تشکیل داد.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=42526 |عنوان =کلیات استان چهارمحال و بختیاری | ناشر =وب‌گاه تبیان |تاریخ =۲۹ خرداد ۱۳۸۶ |تاریخ بازدید =۲۸ آذر ۱۳۹۱}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://hamshahrionline.ir/details/43216 |عنوان =آشنایی با استان چهارمحال‌ و ‌بختیاری | ناشر =همشهری آنلاین |تاریخ =۱۲ بهمن ۱۳۸۶ |تاریخ بازدید =۲۸ آذر ۱۳۹۱}}</ref> [[مردم بختیاری]] یا لرهای بختیاری جزئی از [[مردم لر]] بشمار می‌آیند و در جنوب غربی [[ایران]] ساکن هستند. بختیاری‌ها با [[گویش بختیاری]] که یکی از شاخه‌های [[گویش‌های لری]] است تکلم می‌کنند.<ref name=islamicabakhtiari>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=661 |عنوان =بختیاری | ناشر =دانشنامه جهان اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید =۲۹ دی ۱۳۹۰}}</ref> گستره سکونتگاه لرهای بختیاری از شمال تا [[الیگودرز]]، [[فریدن]] و [[اصفهان]] و از جنوب غرب تا [[اهواز]] است.<ref name=islamicabakhtiari/>{{سخ}}
[[استان کهگیلویه و بویراحمد]] یا به طور دقیق تر منطقه کهگیلویه طبق قانون مصوب ۱۳۱۶ جزئی از استان غرب به شمار می‌آمد اما در تقسیمات سال ۱۳۴۰ به عنوان یکی از هشت فرمانداری کل ایران و با نام بویراحمد سردسیر کهگیلویه درآمد.<ref name=encyclopaediaislamica1/> شهر [[یاسوج]] در سال ۱۳۴۲ به عنوان مرکز فرمانداری کهگیلویه و بویراحمد و در سال ۱۳۵۵ به عنوان مرکز استانی به همین نام برگزیده شد.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://hamshahrionline.ir/details/21321 |عنوان =آشنایی با استان کهگیلویه و بویر احمد | ناشر =همشهری آنلاین|تاریخ =۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۶|تاریخ بازدید =۲۸ آذر ۱۳۹۱}}</ref> مردم کهگیلویه و بویراحمد و به طور دقیق‌تر بویراحمدی‌ها جزئی از مردم لر به شمار می‌آیند و با [[لری بویراحمدی|گویش بویراحمدی]] که یکی از شاخه‌های گویش لری است تکلم می‌کنند. سرزمین و سکونتگاه بویراحمدی‌ها از [[بهبهان]] تا [[دوگنبدان]] و کوه‌پایه‌های [[دنا]] و در حدود چهارهزار کیلومتر مربع وسعت دارد.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2125 |عنوان =بویراحمدی، ایل و گویش | ناشر =دانشنامه جهان اسلام|تاریخ =|تاریخ بازدید =۲۸ آذر ۱۳۹۱}}</ref> در سال ۱۳۳۰ کهگیلویه به مرکزیت بهبهان بخشی از [[استان فارس]] به شمار می‌آمد اما در سال ۱۳۴۲ و با تشکیل فرمانداری کهگیلویه و بویراحمد، بهبهان به استان خوزستان پیوست.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2211 |عنوان =بهبهان| ناشر =دانشنامه جهان اسلام|تاریخ =|تاریخ بازدید =۲۸ آذر ۱۳۹۱}}</ref>
;شورش لرستان
در سال ۱۳۰۲ نیروهای دولتی و [[عشایر لر]] در فاصله میان شهرهای [[بروجرد]] و [[خرم‌آباد]] وارد نبرد شدند. قوای عشایر متشکل از طوایف [[ایل بیرانوند]]، [[سگوند]]، [[پاپی]] و [[چگنی (ایل)|چگنی]] بودند و درگیری‌ها در مهر سال ۱۳۰۲ آغاز شد ولی تا پایان آذر همان سال نیروهای دولتی توانستند خرم‌آباد را محاصره و آن را به کنترل درآورند. پس از آن [[عفو عمومی]] اعلام شد و از عشایر خواسته شد سلاح‌‌های خود را تحویل دهند ولی چند تن از سران عشایر که تسلیم شده بودند دستگیر و [[اعدام]] شدند. با اعدام سران عشایر درگیری‌ها در بهار ۱۳۰۳ و با بازگشت عشایر از شمال [[خوزستان]] از سرگرفته شد و تا ۹ اردیبهشت همان سال ادامه داشت در نهایت و در تاریخ ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ نیروهای دولتی با بمباران مواضع عشایر موفق به ورود به خرم‌آباد و شکست دادن کامل عشایر لر شدند.<ref name=shoresh>{{پک|ستوده|۱۳۹۱|ک=شورش لرستان|ص=۱۱۰}}</ref>{{سخ}}پس از فتح خرم‌آباد چندتن از سران عشایر بر خلاف آنچه عفو عمومی اعلام شده بود اعدام شدند. سرکوب عشایر لر توسط [[احمد امیراحمدی|سپهبد احمد امیراحمدی]] مورد تقدیر رضاشاه قرار گرفت. اقدام حکومت مرکزی در نقض عفو عمومی و اعدام سران عشایر باعث شورش مجدد در منطقه لرستان شد. این شورش با محاصره خرم‌آباد در بهار ۱۳۰۳ آغاز شد. با آغاز فصل بهار و بازگشت ایل‌های لر از شمال [[خوزستان]] به مرکز لرستان، درگیری مسلحانه با نیروهای حکومت مرکزی از سر گرفته شد. در این سال [[محمد شاه‌بختی|سپهبد محمد شاه‌بختی]] فرماندهی تیپ پیاده لشکر غرب را بر عهده داشت. علی‌رغم اینکه احمدی خواهان سرکوب بیشتر عشایر بود ، شاه‌بختی درپی دفاع از مواضع نیروهای حکومتی بود.<ref name=shoresh/>{{سخ}}
سرانجام در ۹ اردیبهشت همان سال در حالی که امیراحمدی فرماندهی را بر عهده داشت خرم‌آباد توسط هواپیما بمباران شد و پس از یک رشته درگیری میان عشایر لر و نیروهای حکومت مرکزی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ بار دیگر خرم‌آباد توسط نیروهای دولتی اشغال شد. امیراحمدی پس از پیروزی درپی سرکوب بیشتر عشایر لر بود اما رضاشاه در تاریخ ۱۹ مرداد همان سال با ارسال تلگرافی دستور اعلام عفو عمومی را صادر کرد.<ref name=shoresh/>

====دوره جمهوری اسلامی====

[[پرونده:War of the Cities map.png|بندانگشتی|چپ|150px|مناطق بمباران شده در جنگ ایران و عراق]]
طی دوره هشت ساله [[جنگ ایران و عراق]]، استان لرستان به دلیل همسایگی با سه استان مرزی در غرب و جنوب غربی ایران شامل استانهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان خوزستان|خوزستان]] و [[استان ایلام|ایلام]] هم از نظر [[سوق الجیشی]] و هم از نظر پذیرایی از جنگزدگان دارای اهمیت بود. علاوه بر آن، شهرهای مختلف این استان به ویژه [[خرم‌آباد]]، [[بروجرد]] و [[پلدختر]] بارها مورد [[حمله هوایی]] و موشکی قرار گرفتند.<ref>{{یادکرد وب| نشانی =http://staffsbasij.sbu.ac.ir/images/سال_شمارجنگ.doc| عنوان =سال شمار ۸ سال جنگ تحمیلی از سال ۱۳۵۹ تا سال ۱۳۶۷| تاریخ بازدید =۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴| نویسنده =| تاریخ =| ناشر =وب‌گاه بسیج دانشگاه شهید بهشتی | زبان = فارسی| نشانی بایگانی =http://www.webcitation.org/6SMpvUtEp| تاریخ بایگانی = ۵ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref><ref>{{یادکرد وب| نشانی =http://www.ensani.ir/fa/content/68944/default.aspx| عنوان =تاریخچه حملات هوایی و تجاوز رژیم بعث به مناطق مسکونی ایران/۴۷۷۰ پرواز سیاه بر شهرهای سپید | تاریخ بازدید =۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴| نویسنده =اصغر فتاحی | تاریخ =| ناشر =پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی | زبان = فارسی| نشانی بایگانی =http://www.webcitation.org/6SMqAjhwQ| تاریخ بایگانی = ۵ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref> برخی برآوردها حاکی از آن است که لرستان از نظر حجم مالی، دومین استان خسارت دیده در طول جنگ ایران و عراق بوده است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://safireaflak.ir/fa/news/25024/ |عنوان=لرستان؛ فراموش خانه بزرگان/نسیم امید در دیار لرستان خواهد وزید؟ | ناشر =سفیر افلاک |تاریخ =۲۷ خرداد ۱۳۹۳ |تاریخ بازبینی=۱۳ شهریور ۱۳۹۳ }}</ref>

{{-}}
==جستارهای وابسته==
{{درگاه|لرستان}}
*[[زبان لری]]
*[[موسیقی لرستان]]

==پانویس==
{{پانویس|۲}}

==منابع==
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =بختیاری| نام = سرداراسعد| عنوان =[[تاریخ بختیاری (کتاب)|تاریخ بختیاری]]| سال =۱۳۸۳| چاپ = دوم| ناشر = اساطیر|مکان = تهران| شابک = 964-5960-29-0}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ستوده | نام =سید‌یدالله| پیوند نویسنده = | عنوان =شورش لرستان | ترجمه = | چاپ =نخست | سال =۱۳۹۱ | ناشر =شاپورخواست |مکان =خرم‌آباد | شابک =978-964-2707-75-1}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =امان اللهی بهاروند | نام =سکندر | پیوند نویسنده = | عنوان =قوم لر | ترجمه = | چاپ =نخست| سال =۱۳۹۱ | ناشر =آگاه |مکان =تهران | شابک =978-964-329-135-8}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ملک زاده| نام =مهدی | پیوند نویسنده = | عنوان =تاریخ مشروطیت ایران | ترجمه = | چاپ =نخست|جلد=سوم| سال =۱۳۸۳| ناشر =سخن |مکان =تهران | شابک =964-372-094-2}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =حائری | نام =عبدالهادی| پیوند نویسنده = | عنوان =ت‍ش‍ی‍ع‌ و م‍ش‍روطی‍ت‌ در ای‍ران‌ و ن‍ق‍ش‌ ای‍ران‍ی‍ان‌ م‍ق‍ی‍م‌ ع‍راق‌ | ترجمه = | سال =۱۳۸۷| ناشر =امیرکبیر |مکان =تهران | شابک =978-964-00-0782-2}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =گ‍ارث‍وی‍ت‌| نام =ج‍ی‍ن‌ رال‍ف‌| پیوند نویسنده = | عنوان =ت‍اری‍خ‌ س‍ی‍اس‍ی‌، اج‍ت‍م‍اع‍ی‌ ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌ ب‍ا اس‍ت‍ف‍اده‌ از اس‍ن‍اد م‍ن‍ت‍ش‍ر ش‍ده‌ وزارت‌ خ‍ارج‍ه‌ ان‍گ‍ل‍ی‍س‌ | ترجمه = | سال =۱۳۸۲| ناشر =آن‍زان‌|مکان =تهران | شابک =964-6699-29-4}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ای‍وان‍وف‌| نام =م‍ی‍خ‍ائ‍ی‍ل‌ س‍رگ‍ی‌ ی‍وی‍چ‌| پیوند نویسنده = | عنوان =انقلاب مشروطیت ایران | ترجمه =کاظم انصاری| چاپ =سوم| سال =‏‫‏‏۱۳۵۷| ناشر =شبگیر|مکان =تهران | شابک =978-964-311-667-5}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌| نام =س‍ردار ظف‍ر| پیوند نویسنده = | عنوان =ی‍ادداش‍ت‍ه‍ا و خ‍اطرات‌ س‍ردار ظف‍ر ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌| ترجمه =| سال =۱۳۶۲| ناشر =ف‍ره‍ن‍گ‍س‍را|مکان =تهران}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ن‍ام‍ور| نام =رح‍ی‍م‌‏‫| پیوند نویسنده = | عنوان =برخی ملاحظات پیرامون تاریخ انقلاب مشروطیت| ترجمه = | چاپ =|جلد=| سال =۱۳۵۲| ناشر =چاپار‏‫‏‏|مکان =تهران}}
*{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ده‍خ‍دا| نام =ع‍ل‍ی‌اک‍ب‍ر| پیوند نویسنده = | عنوان =ل‍غ‍ت‌ن‍ام‍ه‌| ترجمه = | چاپ =دوم|جلد=سوم| سال =۱۳۷۷| ناشر =روزنه‏‫|مکان =تهران| شابک =964-03-9614-1}}

{{موضوعات ایران}}

[[رده:تاریخ ایران]]
[[رده:لرستان]]

لبنان

2015-01-08T12:34:46Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|33|54|N|35|32|E|type:country|display=title}} {{دیگرکاربردها}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام عادی = ل...» ایجاد کرد

{{coord|33|54|N|35|32|E|type:country|display=title}}
{{دیگرکاربردها}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام عادی = لبنان |
تصویر پرچم = Flag of Lebanon.svg |
تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Lebanon.svg |
شعار ملی = - |
سرود ملی = [[سرود ملی لبنان]] |
نقشه = LocationLebanon.png|thumb|200px |
پایتخت = [[بیروت]] |latd=2|latm=20|latNS=N|longd=1|longm=40|longEW=E|
بزرگ‌ترین شهر = [[بیروت]] |
زبان رسمی = [[زبان عربی|عربی]] |
نوع حکومت = [[جمهوری پارلمانی]] |
نوع حاکمان = • [[رئیس جمهور]]{{سخ}}• [[نخست‌وزیر]] |
نام حاکمان = [[میشل سلیمان]]{{سخ}}[[تمام سلام]] |
نحوه تشکیل = استقلال |
موارد منجر به تشکیل = از [[فرانسه]] |
تاریخ تشکیل = ۳۰ آبان ۱۳۲۲ ([[۲۲ نوامبر]] [[۱۹۴۳ (میلادی)|۱۹۴۳]]) |
مساحت = ۱۰٬۴۵۲ |
رتبه مساحت = ۱۶۶ام |
درصد آبها = ۱٬۶ |
سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۵ (میلادی)|۲۰۰۵]] |
جمعیت = ۴٬۱۹۶٬۴۵۳ |
رتبه جمعیت = ۱۲۵ام |
تراکم جمعیت = ۴۰۱ |
رتبه تراکم جمعیت = ۲۵ام |
سال تولید ناخالص داخلی = |
تولید ناخالص داخلی = |
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی = |
شاخص توسعه انسانی = |
رتبه شاخص توسعه انسانی = |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = [[لیره لبنان]] |
کد واحد پول = LBP |
منطقه زمانی = EET |
منطقه زمانی تابستانی = DST |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی = .lb |
پیش‌شماره تلفنی = ۹۶۱ |
}}

'''لُبْنان''' کشوری کوچک و کوهستانی در غرب آسیا و [[خاورمیانه]] و در کنار کرانه خاوری [[دریای مدیترانه]] است که پایتخت آن شهر بندری [[بیروت]] است. لبنان از شمال و شرق با کشور [[سوریه]]، از جنوب با کشور [[اسرائیل]] و از غرب با [[دریای مدیترانه]] همسایه است و جزیره [[قبرس]] نیز در نزدیکی سواحل این کشور قرار دارد.

تا پیش از جنگ داخلی ۱۹۹۰-۱۹۷۵ لبنان کشوری متمول در منطقه و پایتخت بانکداری جهان عرب به‌شمار می‌آمد و شمار زیادی گردشگر را به خود جذب می‌کرد، تا حدی که بیروت را به عنوان پاریس خاورمیانه می‌شناختند و همچنین به دلیل قدرت مالی بسیار لبنان را به عنوان سوئیس خاورمیانه می‌شناختند. بلافاصله بعد از پایان جنگ تلاش‌های بسیاری صورت گرفت تا اقتصاد را بهبود بخشند و زیرساخت‌های کشور را از نو بسازند که نتایج مثبت آن در سال‌های اخیر آشکار شده‌است. تا قبل از ابتدای سال ۲۰۰۶، بازسازی لبنان به پایان رسید و تعداد بسیاری توریست به گردشگاه‌های لبنان سرازیر شدند. اما با آغاز جنگ اسرائیل لبنان در ۱۲ ژوئیه ۲۰۰۶ تعداد بسیاری نظامی و غیرنظامی صدمه دیدند و خسارات بسیاری به زیرساخت‌های کشور وارد شد و جمعیت گسترده‌ای بی خانمان شدند. از سپتامبر ۲۰۰۶ دولت لبنان برنامه رسیدگی به اموال مخروبه بیروت، طیر و دیگر دهات واقع در جنوب لبنان را شروع کرده‌است.

نام لبنان (با تلفظ لُبنان در زبان عربی استاندارد و لِبنان در گویش محلی) از ریشه سامی "LBN" گرفته شده که دارای معانی متعددی همچون «شیر» و «سفید» است که شاید اشاره به کوه‌های برف پوش لبنان دارد.

پرچم لبنان به شکل یک درخت سدر سبزرنگ با پس‌زمینه سفید در وسط با دو حاشیه قرمز در بالا و پایین می‌باشد. بنا به ساختار خاص قومی و اجتماعی، لبنان ساختار و نظام سیاسی ویژه‌ای دارد و قدرت سیاسی در بین قومیت‌ها و مذاهب مختلف تقسیم گردیده‌است.

== جغرافیا ==
لبنان سرزمینی بلند و کوهستانی است که در کرانه شرقی دریای مدیترانه قرار دارد. کرانه‌های لبنان ۲۵۵ کیلومتر درازا دارد. رودخانه‌های مهم لبنان عبارت‌اند از: [[عاصی]] و [[لیطانی]] در دره [[سهل‌البقاع]]، و [[کلب]]. رشته‌کوه‌های لبنان عبارت‌اند از: رشته‌کوه‌های لبنان شرقی و رشته‌کوه‌های لبنان غربی که میان این دو رشته کوه، دره [[سهل‌البقاع]] قرار گرفته‌است.

لبنان به عنوان یک کشور خاورمیانه‌ای از غرب با دریای مدیترانه حدود ۲۲۵ مرز ساحلی دارد و از شمال و شرق با سوریه و از جنوب با اسرائیل هم مرز است. مرز لبنان با سوریه ۳۷۵ کیلومتر است در حالیکه مرز لبنان با اسرائیل تنها ۷۹ کیلومتر است. قسمتی از مرز جنوبی لبنان که همچنان تحت اشغال اسرائیل است [[مزارع شبعا]] نام دارد.
لبنان یکی از کوچک‌ترین کشورهای دنیاست که مساحتی حدود ۱۰۴۵۲ کیلومتر مربع (۴۰۳۵ مایل مربع) دارد و از لحاظ بزرگی، رده ۱۶۶ را در بین کشورهای جهان داراست.. بسیاری از مناطق آن کوهستانی است به جز مناطق ساحلی کم عرض و [[دره بقاع]] که بخش مهمی از صنعت کشاورزی لبنان را تشکیل می‌دهد.

=== اقلیم ===
سرزمین لبنان آب‌وهوای مدیترانه‌ای دارد، هوای سواحل در زمستان‌ها سرد و بارانی و در تابستان‌ها گرم و شرجی است. در نواحی بلندتر به ویژه کوهستان‌ها، زمستان‌ها با بارش برف همراه است و دمای هوا به زیر صفر می‌رسد. بخش‌های دیگر این کشور، تابستان‌های گرم و خشک دارد.

در مناطق ساحلی زمستانها کلاً سرد و بارانی و تابستانها گرم و مرطوب هستند. در مناطق مرتفع تر در طول زمستان دما به زیر صفر درجه می‌رسد. تابستان‌ها از سوی دیگر گرم و خشک هستند. اگر چه اکثر مناطق لبنان سالانه شاهد بارانهای بسیاری است (در مقایسه با مناطق خشک کنارش) ولی در مناطق خاصی در شمال شرق لبنان به دلیل وجود قله‌های مرتفع کوه‌های غرب که راه ابرهای بارانی به وجود آمده از [[مدیترانه]] را سد می‌کنند باران زیادی نمی‌بارد.

لبنان دارای جنگل‌های وسیع درختان [[سدر]] می‌باشد که سدر به نماد ملی لبنان نیز تبدیل شده‌است.<ref>روحانی، حسن: آشنایی با کشورهای اسلامی. جلد: ۱. نشر مشعر. تهران: ۱۳۸۸.</ref>

== تاریخ ==
:{{اصلی|تاریخ لبنان}}

تاریخ لبنان به ۵۰۰۰ سال قبل از میلاد بازمی‌گردد. نخستین ساکنان شناخته شده لبنان، کنعانی‌ها، مردمی از نژاد سامی پوده‌اند که به احتمال زیاد با یونانیان دادوستد داشته‌اند، و یونانیان آنان را [[فنیقی]] می‌نامیده‌اند. فنیقی‌ها قومی دریانورد و بازرگان بودند و قلمرو آنان شامل دولت-شهرهایی مستقل در شرق مدیترانه و [[مهاجرنشین|مهاجرنشین‌هایی]] در کرانه‌های مدیترانه بود.
[[کوروش بزرگ]]، [[فنیقیه]] را گشود، و به مدت دو سده، هخامنشیان فرمانروای این منطقه بوده‌اند. پس از آن، اسکندر مقدونی، شهر [[صور]] (پایتخت فنیقیه) را فتح نمود.

دولت‌ها و امپراتوری‌های گوناگونی بر لبنان فرمان رانده‌اند، از جمله شاهنشاهان [[هخامنشی]] و [[ساسانی]]، [[یونانیان]]، امپراتوران [[روم]] و [[بیزانس]]، [[خلفای مسلمان]]، [[صلیبیان]] و [[خلفای عثمانی]]. لبنان برای ۴۰۰ سال در قلمرو عثمانی بود (در منطقه‌ای که سوریه بزرگ نامیده می‌شد). سال ۱۹۱۶، این مناطق به قسمتی از حاکمیت فرانسه درآمد (در طول جنگ اول جهانی). پس از جنگ جهانی اول سوریه و لبنان کنونی تحت حاکمیت فرانسه قرار گرفت.

=== جنگ داخلی ===
{{اصلی|جنگ داخلی لبنان}}
در ماه آوریل [[۱۹۷۵ (میلادی)]] مردان مسلح به روی کلیسایی در شرق بیروت آتش گشودند تا [[پیر جمیل]] موسس [[حزب فالانژ لبنان]] را [[ترور]] کنند. البته او جان سالم به در برد ولی این سوءقصد باعث مجموعه‌ای از اقدامات متقابل شد که در نهایت به جنگ داخلی ۱۵ ساله در لبنان منجر شد.

== تقسیمات کشوری لبنان ==
[[پرونده:Lebanon_governorates_english.png|بندانگشتی|190 px|left]]
{{اصلی|فهرست استان‌های لبنان|فهرست شهرهای لبنان}}

از آنجا که مردم لبنان در ۶۰ سال گذشته به شهرنشینی روی آورده‌اند، بیشتر جمعیت این کشور در شهرها یه ویژه در پایتخت آن [[بیروت]] و اطراف آن سکنی گزیده‌اند. بیش از نیمی از لبنانی‌ها در بیروت زندگی می‌کنند.

لبنان شامل ۶ استان و ۲۵ ناحیه است. نواحی خود به چندین منطقه تقسیم می‌شوند که این نواحی نیز شامل چندین شهر و روستا می‌باشند. استان‌های لبنان شامل استان بیروت (که تنها محدود به شهر بیروت می‌گردد)، استان بقاع (که شامل نواحی هرمل، بعلبک، زهله، بقاع غربی و رایشه می‌گردد)، استان نبطیه (جبل عامل) که شامل نبطیه، حصبیه، مرجعیون و نبت جبیل می‌گردد، استان شمالی (الشمال) شامل ۷ ناحیه عکار، طرابلس، زغرتا، بشری، البترون، الکوره و المینیه دانیه می‌گردد، استان جنوبی (الجنوب) شامل صیدا، صور و جزین و استان جبل لبنان (جبل البنانیه) شامل جمیل، کسروان، المتن، بعبدا، عالیه، و الشموف می‌باشد.<ref>روحانی، حسن: آشنایی با کشورهای اسلامی. جلد: ۱. نشر مشعر. تهران: ۱۳۸۸.</ref>

لبنان از شش استان (به عربی: ألمحافظة) تشکیل شده‌است.
* [[استان بیروت]]
* [[استان جبل لبنان]]
* [[استان شمالی لبنان]]
* [[استان بقاع]]
* [[استان نبطیه]]
* [[استان جنوبی لبنان]]
{{استان‌های لبنان}}

== مردم ==
{{اصلی|مردم لبنان}}

۶۰ درصد از جمعیت لبنان مسلمان (سنی، شیعه، دروزی و علوی) و ۴۰ درصد مسیحی هستند (غالباً مارونی، ارتدوکس یونانی، کاتولیک یونانی، کلیسای آشوری و ارضی) می‌باشند. لبنان دارای جمعیت کوچکی از کردها نیز می‌باشد که از مناطق شمالی سوریه و جنوب شرق ترکیه مهاجرت نموده‌اند و بین ۷۵ تا ۱۰۰ هزار نفر تخمین زده می‌شوند که در مناطق سنی‌نشین زندگی می‌کنند. کردها طی سال‌های اخیر توانسته‌اند شهروندی دولت لبنان را کسب نمایند. شیعیان (به تنهایی) بزرگ‌ترین فرقه در لبنان می‌باشند.
حدود ۱۶ میلیون نفر با نسب و اصالت لبنانی در سراسر دنیا زندگی می‌کنند. برزیل دارای بزرگ‌ترین جوامع لبنانی است. آرژانتین، استرالیا، کانادا، کلمبیا، فرانسه، انگلیس، مکزیک، ونزوئلا و آمریکا دارای جوامع لبنانی بزرگی هستند. حدود ۴۰۰ هزار نفر آواره فلسطینی نیز از سال ۱۹۴۸ در لبنان زندگی می‌کنند..<ref>روحانی، حسن: آشنایی با کشورهای اسلامی. جلد: ۱. نشر مشعر. تهران: ۱۳۸۸.</ref>

گروه‌های نژادی و قومی لبنان:
[[عربها]] ۶۰٪، [[آسوریان]] و [[سریانی|سریانیها]] ۳۶٪ و [[ارمنی|ارمنیها]] ۴٪، [[کردها]] و [[یهودی|یهودیان]] ۱٪ جمعیت را تشکیل می‌دهند.

[[میانگین سنی]] مردم لبنان ۲۴٫۶ سال است.

=== زبان ===
زبان رسمی لبنان [[زبان عربی|عربی]] است، اما هر یک از اقلیتهای نژادی به زبان خود سخن می‌گویند. [[زبان فرانسه]] نیز کاربرد دارد.
[[عربی لبنانی|لهجه لبنانی]] از شاخهٔ عربی شامی است، در کاربرد و تلفظ کلمات با دیگر شاخه‌های زبان عربی تفاوت دارد اما به عربی سوری، فلسطینی و مصری نزدیک است. در تلفظ واج «ج»، «ژ» خوانده می‌شود. به جای «ق»، حرف «ئ» و به جای «ث» نیز «ت» تلفظ می‌شود. برای مثال کلمهٔ کثیر به معنای زیاد، کتیر.
قلب به معنای دل، ئلب و جدید به معنای تازه، ژدید ادا می‌گردند.

== اقتصاد ==
{{اصلی|اقتصاد لبنان}}

== دین ==
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = نمودار پیروان مذهب‌ها لبنان ([[۱۳۸۹]])
|other = yes
|label1 = [[شیعیان لبنان]]
|value1 = ۲۷
|color1 = #66cc00
|label2 = [[سنی]]
|value2 = ۲۷
|color2 = #339۹۰۰
|label3 = [[مارونی]]
|value3 = ۲۱
|color3 = #cc0066
|label4 = [[ارتودوکس یونانی]]
|value4 = ۸
|color4 = #330۰cc
|label5 = [[کاتولیک یونانی]]
|value5 = ۵
|color5 = #ee0000
|label6 = [[دروزی]]
|value6 = ۵
|color6 = #ffcc00
}}
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = پیروان دین‌ها در لبنان
|other = yes
|label1 = [[مسلمان]]
|value1 = ۵۹٫۷
|color1 = #66cc00
|label2 = [[مسیحی]]
|value2 = ۳۹
|color2 = #ee0000
}}

برآوردی که مردم لبنان را از نظر دین بررسی می‌کند این گونه است:
* ۵۹٫۷٪ [[مسلمان]]
** ۲۷٪ [[مسلمان]] [[اهل سنت]]/۲۷٪ [[مسلمان]] [[شیعیان لبنان|شیعه لبنان]]
* ۳۹٪ [[مسیحی]]
** ۲۱٪ [[مارونی]]/ ۸٪ [[ارتودکس یونانی]]/۵٪ دروز/۵٪ [[کاتولیک یونانی]]
* ۱٫۳٪ پیروان ادیان دیگر

موسسه بین‌المللی پژوهشی CIRI آمریکا در یک پژوهش نشان داد که لبنان در صدر کشورهای است که محدودیت‌هایی را بر آزادی شهروندان در زمینه دینی، اعمال نمی‌کنند.<ref>[http://www.asriran.com/fa/news/193266 عصر ایران]</ref>

== فرهنگ و هنر ==
امروزه فرهنگ و هنر این ملت در آثار موسیقی آن ظاهر شده است{{مدرک}} که بر دیگر ملل عرب نیز تأثیر گذاشته است{{مدرک}}. خوانندگان مطرح جهان عرب اغلب از لبنان می‌باشند{{مدرک}}: [[الیسا]]، [[نوال الزغبی]]، [[هیفا وهبی]]، [[نانسی عجرم]]، [[فیروز]]، [[راغب علامه]].

لبنان برای هزاران سال محل عبور تمدن‌های مختلف بوده‌است. پس جای تعجب نیست که این کشور کوچک دارای فرهنگی فوق العاده غنی و زنده باشد. وجود گونه‌های بسیار قومی و مذهبی به رسوم پر بار موسیقی، آشپزی و جشنهای لبنان کمک بسیاری کرده‌است. مخصوصاً در بیروت دارای هنر غنی است و نمایش‌ها و نمایشگاه‌ها و شوهای مد و کنسرتهای زیادی در طول سال در نگارخانه‌ها، موزه‌ها، تئاترها و اماکن عمومی برگزار می‌شود.

جوان امروز لبنانی اگرچه ظاهری غربی و مدرن دارد و با سنت‌های خاورمیانه‌ای تفاوت دارد؛ اما به لبنان متحد همچنان وفادار است. فرهنگ جاری در لبنان تبلوری از فرهنگ چند هزار ساله فینیقی‌ها، یونانی‌ها، آشوری‌ها، ایرانی‌ها، رومی‌ها، اعراب و ترک‌های عثمانی می‌باشد و طی چند دهه اخیر فرهنگ فرانسوی نیز به این مجموعه اضافه گردیده‌است.<ref>روحانی، حسن: آشنایی با کشورهای اسلامی. جلد: ۱. نشر مشعر. تهران: ۱۳۸۸.</ref>

جامعه لبنان مدرن، تحصیلکرده و شاید قابل مقایسه با جوامع اروپایی مدیترانه است. اکثر لبنانی‌ها دو زبانه هستند و عربی و فرانسه صحبت می‌کنند. به همین دلیل لبنان عضو سازمان بین‌المللی کشورهای فرانسوی زبان است. با این حال زبان انگلیسی مخصوصا بین دانشجویان لبنانی رایج شده‌است. این کشور نه تنها محل تلاقی مسیحیت با اسلام بلکه دروازه‌ای است که جهان عرب را به اروپا متصل می‌کند.

لبنان همچنین میزبان دانشگاه‌های معتبر مختلفی همچون [[دانشگاه لبنان]]، [[دانشگاه آمریکایی بیروت]]، [[دانشگاه سنت جوزف]] و [[دانشگاه آمریکایی لبنان]] است.

فستیوالهای بین‌المللی مختلفی در لبنان برگزار می‌شوند که هنرمندان پر آوازه جهان و مردم بسیار از لبنان و کشورهای دیگر را به سوی خود جذب می‌کنند. مهم‌ترین آن‌ها فستیوالهای تابستانی در بعلبک<ref>
[http://www.baalbeck.org.lb Baalbek]</ref>، بیت الدین<ref>[http://www.beiteddine.org Beiteddine]</ref> و بیبلوس<ref>[http://www.byblosfestival.org Byblos]</ref> است.

== سیاست ==
{{اصلی|سیاست در لبنان}}
سیستم سیاسی در لبنان پارلمانی است. نظام پارلمانی در لبنان متأثر از وضعیت فرقه‌ای، اجتماعی و مذهبی خاص این کشور می‌باشد. این سیستم به گونه‌ای طراحی شده‌است که تمامی اقوام و مذاهب در آن سهمی از قدرت سیاسی داشته باشند. برطبق این توافق، رئیس جمهور از میان مسیحیان مارونی، نخست‌وزیر از میان مسلمانان سنی مذهب، رئیس پارلمان از بین شیعیان و معاون نخست‌وزیر از بین مسیحیان ارتدوکس انتخاب می‌شود. پارلمان لبنان دارای ۱۲۸ کرسی است که به طور مساوی بین مسیحیان و مسلمانان تقسیم شده‌است. این توافق حاصل قرارداد طائف (۱۹۹۰) می‌باشد که به جنگ‌های داخلی در لبنان پایان داد. تا قبل از این توافق سهم مسیحیان در قدرت سیاسی بیشتر از مسلمانان بود.

انتخابات پارلمانی هر چهار سال یک بار برگزار می‌شود و فرد معرفی شده از جانب حزب یا ائتلاف پیروز نخست‌وزیر خواهد شد. رئیس‌جمهور لبنان برای یک دوره ۶ ساله توسط پارلمان برگزیده می‌شود. اما این مسئله با تمدید یک دوره ۳ ساله ریاست جمهوری الیاس هراوی (۱۹۹۵) و امیل لحود (۲۰۰۴)، رعایت نگردید.<ref>روحانی، حسن: آشنایی با کشورهای اسلامی. جلد: ۱. نشر مشعر. تهران: ۱۳۸۸.</ref>

تقسیم قضایی لبنان تابع قوانین ناپلئونی (نظام قضایی فرانسه) می‌باشد، اما هر کدام از مذاهب مختلف دادگاه‌های خاص خود را در مورد قوانین مربوط به ازدواج، طلاق و... دارا می‌باشند.

احزاب سیاسی مهم لبنان از این قرارند: گروه المستقبل به رهبری سعد حریری. حزب سوسیالیست ترقی‌خواه به رهبری [[ولید جنبلاط]] (نماینده دروزی‌ها).
جنبش میهنی آزاد به رهبری ژنرال سابق میشل عون (هوداران وی بیشتر در بین مسیحیان شمال و منطقه متن قرار دارند و از حمایت سلیمان فرنجیه و شیل مور دو سیاست‌مدار برجسته مسیحی برخوردار است).

جنبش مقاومت اسلامی حزب‌الله در سال ۱۹۸۲ تشکیل گردید و عمدتاً شامل شیعیان جنوب لبنان می‌شود. دبیر کل پیشین جنبش سیدعباس موسوی در حمله تروریستی اسرائیل در ۱۹۹۲ به شهادت رسید. از آن زمان به بعد سیدحسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله شده‌است. مناطق نفوذ و حضور هواداران حزب‌الله بیشتر در مناطق جنوب و بقاع (مشرق لبنان) و عالیه (در استان جبل لبنان) می‌باشد.
جنبش امل به دبیرکلی نبیه بری که سال‌هاست ریاست مجلس لبنان را در اختیار دارد. جنبش امل نیز بخشی از بدنه شیعیان لبنان را نمایندگی می‌کند. جنبش امل در ارتباط و نزدیکی کاملی با حزب‌الله می‌باشد.<ref>روحانی، حسن: آشنایی با کشورهای اسلامی. جلد: ۱. نشر مشعر. تهران: ۱۳۸۸.</ref>

== جاذبه‌های گردشگری ==
مناطق ساحلی لبنان در مجاورت [[دریای مدیترانه]] واقع شده‌اند.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/12/131224_l47_sharpening_sunni-shia_schism_bodes_ill_for_middle_east.shtml تشدید شکاف میان شیعه و سنی در خاورمیانه و پیامدهای منفی آن]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست شهرهای لبنان]]
* [[آموزش در لبنان]]

== پانویس ==
{{پانویس|۲|اندازه=ریز}}

== منابع ==
* حق شناس، علی، [[ساختار سیاسی اجتماعی لبنان]]، تهران، ۱۳۸۸، سنا.
* رابرت- فیسک، «بیچاره ملت: لبنان در اسارت.» نیویورک: کتاب‌های ملی۲۰۰۲
۲۰۰۵ H & D Paris ''Je m'appelle Byblos''[[ژان-پیر تیوله]] Jean-Pierre Thiollet
* سنفرد هاست. «فینیقی‌ها: گنجینه حماسی لبنان.» لوس آنجلس: نشر کمبریج و بوستون،۲۰۰۵
* آگوستوس نورتون. «احزاب عمل و شیعه: تلاش برای حفظ لبنان.» آستین و نگزاس: نشر دانشگاه تگزاس، ۱۹۸۷.
* جاناتان ریلی-اسمیت. «دیدگاه آکسفورددر مورد جنگ‌های صلیبی» نیو یورک: نشر دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۱.
* کمال صلیبی. «خانه احزاب: بازنمایی تاریخ لبنان.» برکلی: نشر دانشگاه کالیفرنیا، ۱۹۹۰.
* Carolyn M. Skahill, A Historical Atlas of Lebanon, 2004, the Rosen Publishing Group, ISBN 0-8239-3982-0

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Lebanon}}
* [http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp? سایت رسمی بیانیه‌ها و اطلاعات دولت لبنان]
* [http://www.presidency.gov.lb/ سایت رسمی رئیس جمهور لبنان]
* [http://www.lp.gov.lb/ سایت رسمی پارلمان لبنان] {{ar icon}}
* [http://www.cas.gov.lb/ مرکز آمار]
* [http://www.tourisminlebanon.com// وزارت جهانگردی]
* [http://www.isf.gov.lb/ نیروهای امنیتی]
* [http://www.lebarmy.gov.lb/ نیروهای نظامی]
* [http://www.general-security.gov.lb/English/English.htm General-security.gov.lb]
* [http://www.customs.gov.lb/customs/index.htmسایت پوشش رسمی مردم لبنان]
* [http://www.bdl.gov.lb/ بانک مرکزی لبنان]
* [http://www.bse.com.lb/ بازار بورس بیروت ]
* [http://www.lebanonembassyus.org/ سفارت لبنان در ایالات متحده]

; «اخبار»
* [http://www.annaharonline.com/ Al Nahar Newpaper]
* [http://www.dailystar.com.lb/home3.asp The Daily Star] روزنامه لبنانی به زبان انگلیسی
* [http://www.newtvsat.com/ New TV]
* [http://www.lbcgroup.tv/lbc/en/main/ LBC]
* [http://www.futuretvnetwork.com Future TV]
* [http://www.telelumiere.com/ Télé Lumière] (کانال تلویزیونی تبلیغات مسیحیت)
* [http://www.sawtelghad.com/ Sawt El Ghad]
* [http://www.newsxs.com/en/preset/318 NewsXS] مجموعه‌ای از عناوین خبری مختلف *[http://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ سازمان ملل- گزارش مهلیس] گزارش رسمی تحقیق در مورد قتل حریری
* [http://www.libnanews.com Libnanews: اخبار لبنان] {{fr icon}}
* [http://diplomacymonitor.com/stu/dm.nsf/nationaffectedd?openform&cat=دیده بان سیاست لبنان – اسناد مربوط به لبنان]

; «فرهنگ و آموزش»
* [http://whc.unesco.org/en/statesparties/lb ثبت شده در یونسکو مناطق تاریخی لبنان ]
* [http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan فستیوال، Beit Meri]
* [http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek فستیوال]
* [http://www.lcnj.com/ مجله فرهنگی لبنان]
* [http://www.beiteddine.org/ Beiteddine فستیوال]
* [http://www.byblosfestival.org/ Byblos فستیوال]
* [http://www.beirutnationalmuseum.com موزه ملی بیروت]

; «اطلاعات عمومی»
* [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/le.html لبنان] در کتاب حقایق جهان
* [http://buljerde19.info/lebanon_constitution.html قانون اساسی لبنان]
* [http://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm وزارت خارجه آمریکا-«لبنان»] شامل مسائل پشت پرده، تحقیق درباره کشور و گزارش‌های مهم

{{موقعیت جغرافیایی
| مرکز = {{پرچم‌ها|لبنان}} [[نمای کلی لبنان|لبنان]]
| شمال = {{پرچم|سوریه}}
| شمال شرقی = {{پرچم|سوریه}}
| شرق = {{پرچم|سوریه}}
| جنوب شرقی = {{پرچم|سوریه}}
| جنوب = {{پرچم|اسرائیل}}
| جنوب غربی = ''دریای مدیترانه''
| غرب = ''دریای مدیترانه''
| شمال غربی = ''دریای مدیترانه''
| تصویر =
}}

{{کشورهای آسیا}}
{{کشورهای خاورمیانه}}
{{اتحادیه کشورهای عرب}}
{{واحد پول کشورهای عربی}}
{{رئیس‌جمهورهای لبنان}}
{{سازمان‌های اطلاعاتی جهان}}
{{ملک}}
{{موضوعات قوم سامی}}
[[رده:لبنان|لبنان]]
[[رده:آسیای غربی]]
[[رده:اتحادیه عرب]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۴۳ (میلادی)]]
[[رده:جمهوری‌ها]]
[[رده:خاور نزدیک جنوبی]]
[[رده:شام (سرزمین)]]
[[رده:کشورها و مناطق عربی‌زبان]]
[[رده:کشورهای آسیای غربی]]
[[رده:کشورهای اسلامی]]
[[رده:کشورهای خاور نزدیک]]
[[رده:کشورهای خاورمیانه]]
[[رده:کشورهای ساحلی مدیترانه]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه عرب]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی]]
[[رده:کشورهای عضو فرانسه‌زبانی]]
[[رده:کشورهای فرانسوی‌زبان]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]

لایپزیک

2015-01-08T12:33:59Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox German location |Art = Stadt |image_flag = Flag of Leipzig.svg |Wappen = Coat of arms of Leipz...» ایجاد کرد

{{Infobox German location
|Art = Stadt
|image_flag = Flag of Leipzig.svg
|Wappen = Coat of arms of Leipzig.svg
|lat_deg = 51 |lat_min = 20 | lat_sec=0
|lon_deg = 12 |lon_min = 23 | lon_sec=0
|Lageplan = Lage der kreisfreien Stadt Leipzig in Deutschland.png
|Bundesland = Sachsen
|Regierungsbezirk = Leipzig
|Kreis = urban district
|Höhe =
|image_photo = AUGUSTUSPLATZ-014.jpg
|image_caption = View over [[Augustusplatz]]
|Fläche = 297.60
|Gemeindeschlüssel = 14713000
|Einwohner = 528049
|Stand = 2011-11-39
|pop_urban = 996100
|pop_metro = 3500000
|PLZ = 04001-04357
|Vorwahl = 0341
|Kfz = L
|Website = [http://www.leipzig.de/ www.leipzig.de]
|Bürgermeister = بورکهارت یونگ
|Bürgermeistertitel = شهردار
|Partei = [[حزب سوسیال دموکرات آلمان|SPD]]
}}

'''لایپزیگ''' {{به آلمانی|Leipzig}} با حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر جمعیت از شهرهای بزرگ و مهم شرق [[آلمان]] و ایالت [[زاکسن]] است.

[[گوته]] شاعر آلمانی این شهر را پاریس کوچک لقب داده‌است.

== تاریخچه ==

لایپزیگ در قرن ۱۱ میلادی بنیان نهاده شد و تقریباً از آغاز تأسیس به عنوان یک مرکز تجاری و یک شهر نمایشگاهی معروف بوده‌است.

امروزه نیز این شهر میزبان نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب و خودرو است.

== آموزش ==
[[دانشگاه لایپزیگ]] یکی از قدیمی‌ترین دانشگاههای [[آلمان]] و [[اروپا]] است که در سال ۱۴۰۹ میلادی توسط ''فردریک اول'' حاکم ایالت زاکسن تأسیس گردید.

== مشاهیر ==

[[گوتفرید لایبنیتز|گوتفرید ویلهلم لایبنیتز]] دانشمند آلمانی و [[ریچارد واگنر]] موسیقی دان آلمانی از مشاهیری هستند که در لایپزیگ متولد شدند.

== نگارخانه ==
<gallery>
File:Leipziger_Lerchen.jpg|
File:Goseflasche Pressglas.jpg|
</gallery>

== پانویس ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Leipzig}}

{{پانویس}}

{{آلمان-خرد}}
{{نیاز به بازبینی انسان}}
{{شهرها و شهرک‌های زاکسن}}

{{شهرهای آلمان}}
[[رده:لایپزیگ|*]]
[[رده:لایپزیگ]]
[[رده:شهرک‌های زاکسن]]
[[رده:شهرهای دانشگاهی آلمان]]
[[رده:شهرهای زاکسن]]

لاهیجان

2015-01-08T12:33:20Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox settlement |official_name = لاهیجان |native_name =لایجؤن |other_name= |image_skyline = برفراز لاهیجان.j...» ایجاد کرد

{{Infobox settlement
|official_name = لاهیجان
|native_name =لایجؤن
|other_name=
|image_skyline = برفراز لاهیجان.jpg
|imagesize = 300px
|image_caption = نمایی از استخر لاهیجان از فراز [[شیطان کوه]]|image_flag =
|image_seal =
|image_map = Gilan-abb-lahijan city.png|alt=PNG map of Lahijan County and unincorporated areas showing location of Lahijan
|mapsize = 250px
|map_caption = موقعیت در [[استان گیلان]] و [[شهرستان لاهیجان]]
|pushpin_map = Iran
|pushpin_label_position =bottom
|pushpin_mapsize = ۳۰۰
|pushpin_map_caption =Location in Iran
|coordinates_region = IR
|subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان بر اساس الفبای فارسی|کشور]]
|subdivision_name = {{flag|Iran}}
|subdivision_type1 =[[استان‌های ایران|استان]]
|subdivision_name1 =[[استان گیلان]]
|subdivision_type2 =[[فهرست شهرستان‌های ایران|شهرستان]]
|subdivision_name2 =[[شهرستان لاهیجان]]
|subdivision_type3 =[[بخش (تقسیمات کشوری)|بخش]]
|subdivision_name3 =[[بخش مرکزی شهرستان لاهیجان]]
|established_title =
|established_date =
|area_magnitude =
|area_total_sq_mi =
|area_total_km2 =
|area_land_sq_mi =
|area_land_km2 =
|area_urban_sq_mi =
|area_urban_km2 =
|area_metro_km2 =
|area_metro_sq_mi =
|population_as_of= ۲۰۰۶
|population_footnotes =
|population_total =۹۴،۰۵۱<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls|عنوان=نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ | ناشر =معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران) |تاریخ =۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲ |تاریخ بازبینی=۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲}}</ref>
|population_urban =
|population_metro =
|population_density_sq_mi =
|population_density_km2 = ۲۱۰<ref name="Iranica"/>
|timezone = [[ساعت رسمی ایران|ساعت]]
|utc_offset = +۳:۳۰
|timezone_DST = [[ساعت رسمی ایران|ساعت]]
|utc_offset_DST = +۴:۳۰
|coordinates_display = %
|latd=۳۷|latm=۱۲|lats=۲۶|latNS=N
|longd=۵۰|longm=۰۰|longs=۱۴|longEW=E
|elevation_footnotes=
|elevation_m = ۲-۴
|elevation_ft =
|postal_code_type =
|leader_title= شهردار
|leader_name= رضا کهالی نام
|postal_code =
|area_code = +۹۸-۱۳...
|website = http://www.lahijan.ir
|footnotes =}}

'''لاهیجان''' که دارای لقب پایتخت گردشگری جهان اسلام است،<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.shomalnews.com/view/58938/لاهیجان%20شهری%20%20پایتخت%20گردشگری%20جهان%20اسلام%20/ |عنوان=لاهیجان شهری پایتخت گردشگری جهان اسلام|ناشر=|تاریخ=|تاریخ بازبینی=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtTlql8 | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> مرکز [[شهرستان لاهیجان]]، بزرگترین شهر شرق [[استان گیلان]] و [[فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت|۹۵ مین شهر پرجمعیت ایران]] است. این شهر در ناحیه [[کوهپایه|کوهپایه‌ای]] قرار دارد و تپه‌ماهورهای آن را بوته‌های [[چای]] پوشانده‌است. این شهر در شرق [[سفیدرود]] و در ارتفاع ۴ متری قرار دارد. این شهر در سال ۲۰۰۶ با ۷۱،۸۷۱ نفر جمعیت سومین شهر پرجمعیت گیلان (پس از [[رشت]] و [[انزلی]]) بود، گرچه زمانی شهر اصلی و مرکز اداری (دارالملک) کل ایالت و پایتخت تاریخی [[بیه پیش]] بود.<ref name = "Iranica">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bromberger|نام=Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه|مقاله={{unicode|LĀHIJĀN}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۲ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/lahijan|تاریخ بازبینی=۲۰۱۲-۲۰-۰۷ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtVc7AF | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

== وجه تسمیه ==
دربارهٔ وجه تسمیهٔ «لاهیجان»، نظریات مختلفی وجود دارد.
;شهر ابریشم
عده‌ای معتقداند این نام ریشه در ویژگی اقتصادی این شهر دارد. به گونه‌ای که واژهٔ لاهیجان عربی‌شدهٔ لاهیگان است و لاهیگان مرکب است از لاهیگ +ان (لاهیگ = بافتنی و ان = پسوند مکانی) و به معنی مکان یا شهر بافندگان یا نساجان یا ابریشم‌بافان است. در تجزیه‌ای دیگر، لاه در [[پارسی میانه]] (پهلوی) به معنای [[ابریشم]] است و در [[برهان قاطع]] به معنای ''پارچهٔ ابریشمی سرخ'' آمده‌است و جان پسوند مکان است. در نتیجه لاهیجان به معنای «شهر ابریشم» است. [[اشپیگل]] محقق آلمانی در کتاب «حملات روسیان به سواحل کرانه خزر» نام لاهیجان را به معنی «شهر ابریشم» می‌داند. لاه به معنی ابریشم است و یج و ج پسوند نسبت است مانند یوشی و یوشیج و یا لار و لاریج. در نتیجه لاهیج به معنی ابریشمی است و ان پسوند مکان. در نتیجه لاهیجان به معنی مکان ابریشمی است.<ref>[http://guilan.schoolnet.ir/tohid/docs/prog2.htm prog2.htm]</ref>

;انتساب به لاهیج بن نوح
در افسانه‌ها بنای شهر لاهیجان به ''لاهیج ابن سام ابن نوح'' نسبت داده می‌شود ولی در جغرافیهای اولیه عربی هیچ ارجاعی به این مسئله وجود ندارد.<ref name="Iranica"/>

;دارالاماره
این شهر در گذشته در دورانی از استیلای اعراب و سیطرهٔ خلافت ''دارالاماره'' یا ''دارالامان'' هم نام‌گذاری شده بوده که به تدریج بار دیگر نام ایرانی خود را بازیافته، نخست ''لاهیجان المبارک'' و سپس ''لاهیجان'' خوانده شده‌است.

شهر لاهیجان در قرون سوم تا پنجم هجری در محل روستای فعلی چفل، در میانهٔ راه امروزی بازکیاگوراب به سیاهکل قرار داشت و از قرن پنجم کم کم به محل امروزی انتقال یافت و از ابتدای قرن ششم هجری تبدیل به مرکز حکومت سادات مویدی شد و سپس ناصروندان بر آن چیره شدند. از قرن هشتم، سادات کیایی حکومت خود بر لاهیجان را آغاز کردند و دوران شکوه لاهیجان دوران حکومت کیاییان است.<ref> [http://www.ical.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=4793:سیری-در-نام‌واژهشناسی-اتیمولوژی-لاهیجان؛-اندر-معرفت-لاهیجان/-ابوالقاسم-پژوهشگر-کوچکی&Itemid=9&tmpl=component&print=1 نامواژه‌شناسی آبادی‌های شهرستان لاهیجان]</ref>

== تاریخ ==
{{اصلی|تاریخ گیلان}}
[[پرونده:Al-Idrisi's world map.JPG |350px|بندانگشتی|چپ| نام لاهیجان در نقشه [[ادریسی]] به سال ۱۱۵۴ میلادی (۵۳۲ هجری شمسی).]]
لاهیجان از قدیمی ترین شهر های گیلان است به طوری که در زمان اشکانیان دژی در 6کیلومتری شهر به نام کهندژ وجود داشته است.این دژ تا زمان حمله ی مغولان در قرن هفتم پا برجا بود که بعد آن رو به ویرانی نهاد.پیش از اسلام شهر از سه بخش کهندژ، شهرستان و بازار تشکیل میشد که در سال 709ه.ق(یا در 705ه.ق) با حمله اولجایتو ویران گشته و 20 سال بعد در سال 729ه.ق از نو بنا شد. تا قرن چهارم بیه پیش (سرزمین شرق گیلان که لاهیجان را شامل می‌شود) تابع سلسله‌های دیلم بود که زمانی بر منطقه حکم می‌راندند. تازه از اول قرن چهارم هجری بود که مرکزیت منطقه از کوه به جلگه منتقل شد. سپس لاهیجان به قلمرو خاندان کوتم (در منطقه رانکوه)، که بنیانگذار اش [[ناصرالحق اطروش|ناصرالدین حسن بن علی اطروش]] (متوفی به ۳۰۴)، شیعه زیدی را به بیه پیش آورد پیوست (بیه پس، غرب سفیدرود سنی ماند). متعاقباً شاخه‌ای از یک خاندان محلی، ناصروند، بود که بر شهر حکم راند و علیه قوای الجایتوی ایلخانی در ۷۰۶ مقاومتی بی ثمر را ترتیب داد. به هرحال این خاندان پس از سقوطش با دختر یک سردار مغول وصلت کرد و بر دیگر امرای گیلان سروری یافت. در این زمان لاهیجان به همراه فومن، در غرب، شهر اصلی گیلان بود. «شهری بود با اندازه قابل توجه؛ ابریشم زیادی در آن تولید می‌شد و برنج و ذرت در آن کشت می‌شد، و همچنین پرتقال و مرکبات و دیگر میوه‌های مناطق گرم». لاهیجان اولین عصر طلایی خود را در قرن نهم، در پی دوره‌ای از جنگ‌های خونین با بیه پس، در قرن هشتم، تجربه کرد. حکمرانی خاندان ناصروند پایان یافت و خاندان کیا جانشین آن شد که از ۶۸- ۱۳۶۷ تا ۱۵۹۲ که گیلان ضمیمه تاج ایران شد، حکومت کرد. در قرن پانزدهم کیا نه تنها بر بیه پیش که بر قزوین، طارم، سلطانیه، ساوه، زنجان، فیروزکوه، تهران، ری و ورامین حکومت می‌کرد. دیگر دوره مهم در تاریخ شهر نقش مهم ولی غیر مستقیم کیا هنگام ظهور سلسله صفوی است که ادعای داشتن تبار علی زبن العابدین امام چهارم شیعه را می‌کرد. با این انضمام به امپراطوری و انتخاب رشت به عنوان مرکز فرمانداری ایالت شروعی بر افول لاهیجان، بود. راه قزوین به دریای خزر از طریق رشت و سفیدرورد جایگزین مسیر قزوین لاهیجان با کاروانسراهای کوهستانی اش (توتکی و سرداب) و پل با شکوه انبوه آن بر رود شاهرود شد.<ref name="Iranica"/>

به نظر نمی‌رسد لاهیجان برای جغرافیدانان اولیهٔ عرب شناخته شده بوده باشد، گرچه [[حدودالعالم]] که اول بار به عنوان لاهجان بدان اشاره می‌کند<ref name="Iranica"/>، آن را یکی از هفت منطقه بزرگ جنوب شرق گیلان در [[بیه پیش]] می‌داند. در سالهای میانی قرن سوم، بخشی از قلمروهای [[جستانیان]] یا [[وهسودان|وهسودان بن جستان]] جستانی بود که پهنه گیلان و مناطق داخلی دیلم را در بر می‌گرفت.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref> لاهیجان در سال ۷۰۵ ه. ق به دست [[اولجایتو]] فتح شد و امیر [[تیمور]] به آن لشکر کشید. پس از تیمور، [[سید امیر بیک]] و نوادگان وی –از سادات کیایی– بر شهر لاهیجان حکومت کردند. پس از سقوط حکمرانان [[کیاییان|کیایی]]، حاکمان [[صفوی]] در این شهر حکومت کردند. از حوادث ناگوار و مهم در تاریخ لاهیجان، [[طاعون]] در سال ۷۰۳ ه. ق، آتش‌سوزی سال ۸۵۰ ه. ق و اشغال آن توسط [[روس|روس‌ها]] در سال ۱۷۲۵ میلادی است. در سال ۱۲۳۰ ه. ق لاهیجان دچار [[زلزله]] شد و در سال ۱۲۴۶، بار دیگر طاعون در آن کشتار کرد.

فرمانروایان بیه پیش عموماً می‌توانستند قدرت شان را از جلگه به درون کوهها و حتی در برخی زمانها (از جمله سادات کارکیایی) به جنوب البرز بگسترند. آن گاه در آنجا (بیه پیش) خاندانی از کوتم یا [[هوسم]] در منطقه [[رانکوه]] که مرکزش در لنگرود در شرق لاهیجان بود ظهور کردند. این خط توسط [[ناصرالحق اطروش|ناصرالدین الحسن بن علی الاطروش]] علوی که تشیع زیدی را به منطقه کاسپین معرفی کرد بنیان نهاده شد؛ زین رو شرق گیلان شدیداً تحت تاثیر شیعه قرار گرفت، در حالیکه دکترینهای سنی از جمله حنبلیسم در بیه پس عمده بود. قدرت سیاسی خاندان الاطروش طی دهه‌های میانی قرن چهارم تضعیف شد و عمدتاً در طبرستان در شرق متمرکز شد، ولی سادات ناصری به دلیل اعتبار مذهبی شان در منطقه کاسپین تاثیرگذار ماندند.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

دودمان [[بوییان]] که نواحی مرکزی و غربی ایران و فارس را از تصرف خلفا آزاد کردند در سده چهارم از لاهیجان بر خاستند. این سلسله دیلمی در دوران فرمانروایی خود به بغداد لشکر کشیدند و خلیفه عباسی را شکست دادند.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv Encyclopædia Iranica | Articles]</ref>

تاریخ لاهیجان در دوره بعد مبهم است؛ ولی احتمال دارد که جستانیان پس از این که مناطق مرتفع دیلم به دست مظفریان یا [[سالاریان]] یا لنگریان [[طارم]] افتاد از قدرتشان در آنجا دفاع کردند و این «شاه جستانی دیلم» بود که در قزوین در برابر سلجوق [[طغرل]] بیگ در ۴۳۴ گردن فرو نهاد.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

;حکومت ناصروندان

پس از آن شاهد خاندانی با ریشه محلی به نام [[ناصروندان]] هستیم که از لاهیجان بر بیه پیش حکومت می‌کردند. داستان ریشه گرفتن آنها از ناصر الدوله بن سبکتگین برادر [[محمود غزنوی]] که در [[تاریخ الجایتو|تاریخ الجایتوی]] عبدالله بن علی کاشانی نقل شده کاملاً خیالی ست و نام ناصروند آشکارا به یک ارتباط واقعی یا فرضی با تصدی ناصرالدین الاطروش بر قدرت مربوط است. در زمان هولگو ایلخان مغول، جمال الدین شلوک بن شلوک نصیروند در لاهیجان حکم می‌راند، چند دهه بعد در دوره الجایتو خاندان به دو شاخه شلوک بن سالار در کوتم و نوپادشاه در لاهیجان تقسیم کرد. این آخری وقتی ایلخانیان به گیلان آمد در لاهیجان در ۷۰۶ تسلیم او شد و دختر یکی از فرماندهان مغول را گرفت و بر دیگر شاهزادگان گیلان سروری گرفت. رشید الدین ثروت و اعتبار نوپادشاه در این زمان شهادت می‌دهد.
خود لاهیجان در حال رشد بود و حمدالله مستوفی لاهیجان و فومن را دو شهر بزرگ گیلان می‌نامد. در نزدیکی لاهیجان تولید ابریشم و بافندگی به طور فعالی انجام می‌شد و ذرت، برنج، پرتقال و دیگر میوه‌های شبه استوایی کشت می‌شد.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

[[پرونده:Achasheikhzahed.jpg|مقبره [[شیخ زاهد گیلانی]]، پدر همسر و استاد [[شیخ صفی الدین اردبیلی]] نیای بزرگ دودمان [[صفویان]]، در [[لاهیجان]]|350px|بندانگشتی|left]]
[[حمدالله مستوفی]] درباره لاهیجان نوشته‌است: «از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات فدک و عرض از خط استوا لح شهری بزرگ است و دارالملک جیلانات آبش از جبال بر می‌خیزد و حاصلش برنج و ابریشم و اندک غله می‌باشد و نارنج و ترنج و میوه‌های گرمسیری فراوان است.»<ref>{{یادکرد|کتاب=[[نزهةالقلوب]]|نویسنده = [[حمدالله مستوفی|مستوفی، حمدالله]]|صفحه=صفحه ۱۶۳}}</ref>

لاهیجان در زمان [[اولجایتو]] [[ضرابخانه]] داشته که [[سکه]] ضرب می‌کرده<ref>(Amitai-Preiss & Morgan (۲۰۰۰</ref> نمونه‌هایی از سکه‌های دوران [[ابو سعید بهادرخان اولجایتو]]، [[فتحعلیشاه قاجار]] و [[شاه طهماسب صفوی]] مشاهده شده که در '''لاهیجان''' ضرب شده‌اند.
;حکومت کیاییان

[[پرونده:Chahar Padeshah.jpg|بندانگشتی|350px|[[مسجد چهار پادشاهان]] در لاهیجان بقعه چهار تن از شاهان کیایی بیه پیش است.]]
بیه پیش در نتیجه نزاع بین سران متعدد محلی در دوره قرن هشتم آسیب دید و حکومت ناصروندان که قبلاً یک بار در لاهیجان در آن وقفه افتاده بود تا ۷۹۲ کاملاً از بین رفت و سید هادی کیا سرور بیه پیش شد. سادات کارکیایی از ۷۶۹ تا (با تلافی جویی‌های مختصری از آخرین ناصروندان) ۱۰۰۰ در آنجا حکومت کردند. اولین عضو این خانواده که خود را کاملاً مستقل کرد [[سید امیر کیای مَلاطی|سید امیر کیا]] بود. پسرش [[سید علی کیا]] به کمک سادات مرعشی مازندران خود را سرور همه بیه پیش کرد و تا قزوین و تارم و شمیران پیشروی کرد؛ و [[سید رضی کیا]] خاندان محلی [[هزاراسپیان]] و [[اسماعیلیان]] را مجبور به فرار از کوههای جنوب لاهیجان کرد. به همین ترتیب [[کارکیا میرزا علی|میرزا علی بن سلطان محمد کیا]] (حکومت ۸۸۳ - ۹۱۱) در اوج قدرتش [[قزوین]]، تارم، [[سلطانیه]]، [[ساوه]]، [[زنجان]]، [[فیروزکوه]]، [[تهران]]، [[ری]] و [[ورامین]] را زیر سلطه داشت.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

از آخر قرن نهم اطلاعات تاریخنگاران محلی کاسپی چون [[ظهیرالدین مرعشی]] با تاریخهای صفوی کامل می‌شود، علاقه آخری به دلیل نقش مهم ایفا شده توسط میرزا علی کیا در پناه دادن به [[شاه اسماعیل یکم|اسماعیل بن حیدر صفوی]] جوان متمرکز است. اسمایعل از ۱۴۹۳ تا ۱۴۹۹ در کوههای لاهیجان تحت تربیت صوفیان به دور از کودکان، زنان و با سوگند شهادت می‌زیست. به دلیل قرارگرفتن بقعه [[شیخ زاهد گیلانی|شیخ ابراهیم زاهد]]، پیر و مرشد شیخ صفی الدین صفوی در روستای شیخانبر در راه لاهیجان-لنگرود، خاندان سلطنتی آینده ایران از قبل پیوندهای نزدیک با منطقه لاهیجان داشت. زمانی که اسماعیل از آق قویونلوها فرار می‌کرد میرزا علی از او پذیرایی کرد و دانشور لاهیجانی [[شمس الدین لاهیجی]] را برای استادی برای آموزش او گماشت. او در ۹۰۵ که ۱۱ سال بیشتر نداشت لاهیجان را برای به دست گرفتن قدرت ترک کرد و نهایتاً بر [[آق قویونلوها]] پیروز شد و [[آذربایجان]] را فتح کرد. در طی قرن دهم بیه پیش و کارکیاها از ۹۰۹ تا انضمام نهایی منطقه به امپراطوری صفوی در ۱۰۰۰ خراجگزار آنها شدند. در ابتدا، یک حاکم [[قزلباش]] برای نظارت بر کارکیائیان گماشته شد و سپس در سالهای میانی قرن، امرای سلطنتی از جمله برادر و دو پسر [[شاه تهماسب اول]] به عنوان فرماندار عمل می‌کردند. [[خان احمد خان|کارکیا سید احمد بن علی]] (حکومت: ۹۴۳-۹۷۵ و ۹۸۵ -۱۰۰۰) به دستور شاه تهماسب مذهب اثنی عشری را جایگزین زیدیه کرد ولی وقتی شروع به توطئه با [[عثمانیان]] کرد و خواست برای حمله به قزوین به شیروان و لاهیجان سرباز بفرستند از چشم شاه افتاد. شاه تهماسب گیلان را اشغال کرد و خان احمد را اسیر کرد. او نه سال بعد با [[شاه اسماعیل دوم]] و [[محمد خدابنده]] اخوت برقرار کرد و به حکومت برگردانده شد. ولی او به ارتباط با عثمانیان ادامه داد و در ۱۰۰۰ عباس به لاهیجان آمده و احمد به [[شیروان (قفقاز)|شیروان]] و سپس [[استانبول]] گریخت و آنجا درگذشت.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

[[شاه عباس]] پس از آواره کردن خان احمد خان و ورود به لاهیجان دستور داد باغی را که در مقابل [[قصر]] خان احمد خان بود و انواع گل‌ها و اقسام میوه‌ها در آن دیده می‌شد خراب و به زمین بازی [[چوگان]] و [[قپق‌اندازی]] تبدیل کردند و پیرامون آن را [[درخت]] کاشتند. او همچنین دستور داد [[باغ]] بیشه دژ خان احمد خان را که از آثار بزرگ بود، ویران کردند و به این ترتیب اثری از دودمان [[کیائیان]] گیلان بویژه خان احمد خان نگذاشتند، زیرا وی پسری نداشت که حفظ نام او نماید.

[[پرونده:Kashefosaltane tomb.jpg|راست|بندانگشتی|موزهٔ چای ایران در مقبره [[کاشف السلطنه]] در لاهیجان|250px]]
حالا دیگر همه گیلان تحت انقیاد یک وزیر مرکزی بود و پس از مرگ دارنده امتیاز و سردار فتح کننده آن فرهادخان در ۱۰۰۸ تا آخر سلسله صفوی جزو اراضی خاصه شد. از آن زمان تاریخ گیلان فقط به طور پراکنده پرحادثه بوده‌است. در دوره [[سلیمان اول|شاه سلیمان اول]] در جنوب روسیه شورش قزاقان استپان رازین اتفاق افتاد و یورشهایی به اراضی ایرانی در ساحل خزر رخ داد و نیروهایی در بیه پیش قاضیان صوفی جمع شدند. در دوره اشغال گیلان توسط روسیه بین ۱۱۳۶ تا ۱۱۴۷ آنها دو پایگاه در لاهیجان ساختند و در دوره [[جمهوری شورایی گیلان]] شهر یک بار دیگر زیر نفوذ روسها قرار گرفت. بنا به گملین جهانگرد در ۱۷۷۲ لاهیجان هفت سال قبل به [[هدایت الله خان فومنی]] تسلیم شده بود. بعداً کنترل قاجاری در آن مستقر شد ولی آخرین حاکم موروثی لاهیجان، میرزا احمد خان [[سالار مؤید]]، توسط دولت مشروطه در ۱۹۰۷ برکنار شد. آثار تاریخی این شهر شامل مقابر متعدد سادات کارکیایی ست.
در سالهای اخیر لاهیجان بیشتر اهمیت اداری اش را به رشت واگذارده ولی هنوز واجد اهمیت تجاری به عنوان مرکزی برای صنایع ابریشم و توتون محلی گیلان و مرکزی برای پرورش مرکبات است؛ چای اولین بار در ۱۹۱۴ وارد منطقه خزر شد و بعداً [[رضا شاه]] متخصصین چینی را برای شروع کشت آن در کوهپیایه‌های لاهیجان که به جلگه ساحلی می‌پیوندد استخدام کرد.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>

شأن و شکوه لاهیجان در زمان [[خان احمد خان]] است. خان احمدخان یکی از حاکمان لاهیجان در [[قرن دهم]] است و کمتر حاکمی در گیلان چنین قدرتی را به خود دیده‌است و لاهیجان از این نظر در دوران طلایی خود بود.

شهرستان لاهیجان به گواهی تاریخ در گذشته مرکز حکومت [[بیه پیش]] بوده و وسعت آن سرزمینی از سفیدرود تا چالوس را در بر می‌گرفته‌است.<ref>[http://www.lahidjanshora.ir/2008/02/post_15.php لاهیجان به گواهی تاریخ]</ref>

;دوره معاصر
[[پرونده:Fplahijan1.jpg|بندانگشتی|300px|چپ|دیدار [[فرح پهلوی]]، شهبانوی سابق ایران از زادگاه [[فریده قطبی|مادرش]] لاهیجان، ۱۹۷۱]]
دومین دوره طلایی لاهیجان در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شروع شد. توسعه [[نوغانداری]] و تجارت ابریشم و کشت چای منجر به تجدید حیات شهر شد. [[رابینو]] در این خصوص در اوایل قرن بیستم نوشته‌است: «این شهر مرکز تجارت ابریشم و چندین ساختمان با سقف فلزی برای خشک کردن پیله‌ها در آن توسط کنسرنهای فرانسوی و شامی بنا شده‌است». در ۱۹۰۲ در لاهیجان بود که اولین کشت چای به ابتکار [[کاشف السلطنه]] کنسول وقت ایران در هند که ۳۰۰۰ دانه چای آسامی را به کشور قاچاق کرد آغاز شد. زان پس تپه‌های لاهیجان تدریجاً از باغات چای پوشیده شد و کارخانه‌ها برای فراوری چای در شهر و حومه اش تاسیس شد (اولین کارخانه در ۱۹۳۲ تاسیس شد). چای لاهیجان، که به خاطر تندی و عطرش شناخته می‌شود نوشیدنی محبوب ایرانیان شده‌است. لاهیجان در جریان نهضت جنگل که در پی انقلاب مشروطه گیلان را شعله ور کرد مرکزی برای خیزش سیاسی شد. در بیه پیش شورش توسط [[دکتر حشمت]] (اعدام ۱۹۱۹) سازماندهی شد. او کانال آبی حفر کرد که تا به امروز با عنوان [[حشمت رود]] نام او را بر خود دارد و سرزمینهای شمال لاهیجان را آبیاری می‌کند.<ref name="Iranica"/> در جریان [[جنگ جهانی دوم]] هواپیماهای روسی در ۷ شهریور ۱۳۲۰ این شهر را بمباران کردند که منجر به کشتن عده‌ای در چهارراه اصلی شهر شد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=پژمان موسوی|نشانی=http://iranshahr.org/?p=14992 |عنوان=از منوچهر ستوده گفتن|ناشر=|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۰ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtZGJAP | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

== جغرافیا ==
{{اصلی|جغرافیای گیلان}}
لاهیجان منطقه‌ای است که از [[شمال]] به [[دریای خزر]]، از [[شرق]] به [[لنگرود]]، از [[جنوب]] به [[دیلمان]]، از جنوب غربی به [[سیاهکل]] و از [[غرب]] به [[آستانه اشرفیه]] محدود می‌شود که در ۵۰ درجه و صفر دقیقه شرقی و در ۳۷ درجه و ۱۱ دقیقه شمالی [[عرض جغرافیایی]] قرار دارد. در سال ۱۳۸۹، جمعیت شهر لاهیجان ۱۶۶٬۱۹۱ نفر برآورد شده‌است.<ref name="آمار">{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.amar.org.ir/Upload/Modules/Contents/asset0/baravord89/baravord_gilan.pdf
| عنوان = برآورد جمعیت شهرستانهای کشور - سال ۱۳۸۹
| تاریخ بازدید = ۱۹ اکتبر ۲۰۱۰
| نویسنده =
| نشانی نویسنده =
| نویسندگان دیگر =
| تاریخ =
| سال =
| ماه =
| قالب = PDF
| اثر =
| ناشر = [[مرکز آمار ایران]]
| صفحه =
| زبان =
| نشانی بایگانی =
| تاریخ بایگانی =
| نقل قول =}}</ref>
این شهر ساخته‌شده بر سرزمینی هموار و [[جلگه|جلگهای]] است که حاصل [[رسوبات]] به جای مانده از رودهای [[گیلان]] است. از نظر موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های تاریخی یکی از شهرهای مهم [[گیلان]] به شمار می‌رود و مدت‌ها مرکز بخش [[بیه‌پیش]] گیلان بوده‌است.

[[شهرستان لاهیجان]] دارای دو بخش [[رودبنه]] و مرکزی و ۸ [[دهستان]] به نام‌های [[رودبنه]]، [[دهستان شیرجوپشت]]، [[آهندان]]، [[بازکیاگوراب]]، [[لفمجان]]، [http://www.choshal.ir چوشل] ،[[لیالستان]] و [[لیل]] است. این شهرستان بر پایه آخرین [[سرشماری]] در سال ۱۳۸۵، دارای جمعیتی بیش از ۱۶۲٫۸۹۸ نفر بوده‌است<ref name="آمار"/> که حدود نیمی از آن‌را جمعیت روستایی و نیم دیگر را شهری تشکیل می‌دهد.

شهرستان لاهیجان به دلیل تجدید تقسیمات متعدد در گیلان از ابتدای قرن بیستم به طرز قابل توجهی کوچک شده‌است. در تجدید نظر ۱۹۳۷ لاهیجان شهرستانی بود که همه شرق سفیدرود در گیلان را شامل می‌شد. در ۱۹۶۱ دو شهرستان به نامهای لنگرود و رودسر در این منطقه ایجاد شدند. در ۱۹۶۱ آستانه اشرفیه و سیاهکل که سابقاً بخشهای مستقلی در لاهیجان بودند شهرستان شدند. از آن زمان لاهیجان فقط شامل هفت دهستان با مساحت ۴۱۰ کیلومتر مربع (هفتمین شهرستان در گیلان از نظر مساحت<ref name="gchto">{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://www.gchto.ir/en/pages/about-gilan/lahijan.php|عنوان=Lahijan | ناشر =Gilan's General Department of cultural heritage, handicrafts and tourism |تاریخ = |تاریخ بازبینی=۵-۳-۱۳}}</ref>) و جمعیت کل ۱۶۱٬۸۱۹ شامل جمعیت روستایی ۸۶۳۵۴ (۵۳٫۴ درصد کل جمعیت) بوده‌است که تراکم جمعیت ۲۱۰ نفر در کیلومتر مربع را دارد.<ref name="Iranica"/>

لاهیجان هموار و جلگه‌ای بوده از رسوبات ناشی از سفید رود بر جای مانده‌است. هموارترین نقطه جلگه لاهیجان در در بخشهای شمالی آن در مجاورت دریا ست از شمال به سمت جنوب بر ارتفاع افزوده می‌شود. بخش غربی کوههای البرز شرق و جنوب لاهیجان را در بر گرفته‌است که از آن جمله می‌توان به [[شیطان کوه]]، گمل و آهتا کوه اشاره کرد. شیب تند دامنه‌های کوهها به سوی دریای خزر و شیب کم شان به سوی دره شاهرود است.<ref name="gchto"/> [[گسل البرز]] که از لاهیجان شروع می‌شود تا جنوب [[گنبدکاووس]] ادامه دارد. در غرب لاهیجان، یک گسل چپگرد به نام گسل سفیدرود به طور شمال خاوری – جنوب باختری این گسل را جابه‎جا کرده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= |عنوان=زمین شناسی ایران | ناشر =سازمان زمین شناسی کشور |تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>

=== آب و هوا ===
[[پرونده:Iran-climate-map.svg|بندانگشتی|نقشهٔ آب و هوایی ایران. آب و هوای لاهیجان از نوع معتدل خزری است.]]

در تابستان اقلیم لاهیجان گرم و مرطوب است. در زمستان ابتدا بادهای گرم شدید می‌وزد و سپس برف می‌بارد. رطوبت نسبی ۷۶ تا ۷۹ درصد بوده و گاهی به صد درصد می‌رسد.<ref name="gchto"/>

=== جانداران ===
* [[چهارپایان]] اصلی: [[گاو]]، [[اسب]]، [[گوسفند]]، [[میش]]، [[قاطر]]، [[الاغ]]، [[سگ]] و [[گربه]] و [[گاومیش]].
چهارپایان وحشی: [[پلنگ]]، [[خرس]]، [[گرگ]]، [[روباه]]، [[شغال]]، [[گربه وحشی]]، [[گوزن]]، [[آهو]]، [[بز کوهی]]، [[سمور]]، [[خارپشت]]، [[سمور آبی]]، [[خرگوش]]، [[خوک]]، [[گراز]]، [[سنجاب]]، [[کفتار]] …
* [[پرندگان]] این منطقه انواعی دارند برخی وحشی و برخی اهلی هستند و نمونه‌هایی از آنها عبارت‌اند از:
[[مرغ]]، [[اردک]]، [[غاز]]، [[بوقلمون]] به وفور در این منطقه دیده می‌شود و همین طور [[قرقاول]] (تورنگ) و [[غاز وحشی]] (کلاگن) [[خوتکا]]، [[چنگر]]، [[قوش]] (الغ)، [[بلدرچین]]] (وشوم)، [[باز]]، [[بلبل]]، [[سینه‌سرخ]]، [[لک‌لک]]، [[مرغ ماهی‌خوار]]، [[حواصیل]]، [[کبوتر]]، [[تیهو]]، [[جغد]]، [[گنجشک]] (چیشنک)، [[شرستی]] (حاج حاجی)، [[دارکوب]]، [[درنا]]، [[دم‌جنبانک]] (دمبلا سکینه)، [[سبزقبا]] (کوکلاچ)، [[سلیم|دریا سلیم]]، [[یهره]]، [[سَرَت]]، [[کلاغ]] (کلاچ)، [[سار]] (سیته)، [[هدهد]] (شانه بسر)، [[شاهین]]، [[شل حینو]]، [[عقاب]]، [[قوش]]، [[کبک]]، [[کرکس]]، [[زاغچه]] (کشکرت)، [[کلکافیس]]، [[فلامینگو]] (مرغ حسینی)، [[چرخ]] (واشک)، [[پلیکان]]، [[چکاوک]]، [[مرغ سقّا]] و غیره.

ماهیان:
[[ماهی سفید]]، [[ماهی آزاد]]، [[قزل آلا]]، [[کفال ماهی]]، [[ماهی سوف]]، [[اردک ماهی]]، [[کپور|کپور ماهی]]، [[اسپلی]]، [[ماهی سیم]]، [[ماهی شک]]، [[کیلکا]]، [[اوزون برون]]، [[قاس ماهی]]، [[فیل ماهی]]، [[گاو ماهی]]، [[شیبا ماهی]]، [[مارماهی]]، [[ماهی ماش]]، [[کولی ماهی]] و …

حشرات:
[[مورچه]] (پیتار)، انواع [[سوسک]] (وی یَی)، [[ملخ]]، [[زنبور عسل]]، انواع [[زنبور]] (سیفتال)، انواع [[عنکبوت]] (لابدون)، [[خرمگس]] (گومگز)، [[ساس]]، [[کک]] (سپول)، [[خرخاکی]]، [[جعَل]] (گِه گال)، [[مگس]]، [[پشه]]، [[جیرجیرک]] (جیک)، [[زنجره]]، اقسام [[پروانه]]، [[بید]]، [[موریانه]]<ref>[http://www.hamshahrionline.ir/news-163475.aspx آشنایی با جاذبه‌های گردشگری لاهیجان - گیلان]</ref>

== محلات ==
[[پرونده: لاهیجان.jpg|بندانگشتی|300px|چپ| نمایی از شهر لاهيجان از فراز [[شیطان کوه]].]]
لاهیجان ۷ محله اصلی دارد. لاهیجان امروز در بخش جنوب شرقی در پای شیخان کوه (شیطان کوه) خود را می‌نمایاند و دیروز در محله‌هایی که نامشان یادآور روزگارانی است که لاهیجان تختگاه فرمانروایان بیه پیش بود. برخی از محلات لاهیجان بر پایه حرفه افراد آن نامگذاری شده‌است، همانند: میدان و شعربافان، خمیرکلایه و گابنه. و برخی بر پایه نزدیکی به عوارض جغرافیایی هماننده پرده‌سر. و برخی بر پایه نزدیکی به زیارتگاه‌ها بر پا شده‌اند و نام گرفته‌اند همانند: امیرشهید.

=== محلات اصلی ===
* [[پردسر]] (پُردسَر), از قدیمی ترین محلات شهر لاهیجان بوده که دروازه ورودی شهر نیز محسوب می‌شود. وجود پل تاریخی ۷۰۰ ساله "پل خشتی" (خشته پل) گواه بر قدمت این محل دارد. کلمه (پُرد) در زبان و گویش [[گیلکی]] بمعنی پل است. چون این محله در مجاورت پل رودخانه لاهیجان سیم رود یا سیم جو بوده بنام پُردسَر (سرپل) معروف شده و نام گرفته‌است. پل مذکور بعدها چندین بار مرمت شده و هم اکنون بصورت یکی از زیباترین آثار تاریخی شهر در امده‌است. محله پردسر به دلیل واقع شدن در مسیر پل تاریخی و دو پل بتونی مجاور آن که در واقع دروازه ورودی شهر هستند، از پر تردد ترین محلات لاهیجان است.<ref>[http://www.lahijan.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?TabID=1&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR&ItemID=1870&mid=13881&wVersionغریب =Staging پرتال شهردازی لاهیجان ]</ref><ref>[http://www.falakrou.com/AboutLahijan.aspx فلکرو]</ref><ref>[http://www.falakrou.com/AboutLahijan.aspx شهرداری لاهیجان]</ref>
* [[میدان (محله)]]
* [[شعربافان]]
* [[خمیرکلایه]]، به لهجه محلی خومرکلا گفته می‌شود و [[رابینو]] آن را خرما کلایه نوشته‌است. این محله در شمال غربی شهر لاهیجان قرار دارد و خانه حاکم شهر و اطرافیانش در این محله بود. نام این محله برگرفت است از خمیر و کلایه. کلایه یا کلاً و یا کل به معنی پهناور است جا گرفته در گسترده‌ای پهناور که پسوند بسیاری از مکان‌ها در شرق گیلان است. واژه خمیر به معنای آرد آمیخته با آب است که از آن نان می‌پزند. برخی برآنند که [[نانوایی|نانواییهای]] بسیاری در این محله وجود داشته‌است. و برخی دیگر بر آنند که کلمه خومر به معنای [[سفالگر]] است و با نگرشی به ساختمان‌های شهر سبب نامگذاری را می‌توان یافت.
* [[اردوبازار]]
* [[گابنه]]
* [[امیرشهید]]،این محله یکی از هفت محل اصلی لاهیجان بوده.نام این محل در اصل آقا میرشهید بوده که به دلیل وجود بقعه ی امامزاده میر شهید محمد فیروزکوهی از بازماندگان سادات کیایی در این محل است.این محل که در گذشته اسکندر آباد نیز نامیده میشد در گذشته خانقاهی داشته که پس از انقلاب خراب کرده و در محل آن حسینیه امروزی ساخته شده است.کاروانسرا و زائر سرایی داشته که مسجد محل را پس از تخریب زائرسرا در محل آن ساختند.

ابهام زدایی درباره ی کاروانسرابر، این محله در پاره غربی شهر لاهیجان قرار داردو جز محله های اصلی نمی‌باشد.
این محله در گذشته به دلیل نداشتن مناره و گلدسته محله محسوب نمشد و جزئی از محله پردسر می بود.(کتاب شهر من لاهیجان،استاد ادیب لاهیجی)

=== محلات فرعی ===
عبارتند از: جیرسر (شمال)، خیابان فیاض (مرکز شهر)، حسن بیگدشت (شمال غربی)، نخجیرکلایه (شمال شرقی)، حاجی‌آباد (غرب)، کاروانسرابر(غربی)، آسور ملی (میان محله‌های خمیرکلایه و کاروانسرابر)، جواهر پشته (در محله میدان و میانه شهر)، آقا سید محمد یمنی (جنوب)، کرد محله (محمله قرکلمای مهاجر) (جنوب میانه)، کوبیجار (جنوب شرقی)، محله نمک آبی (جنوبی‌ترین پاره شهر)، بوجایه (جنوب)، کوی زمانی (جنوب)، شهرک جانبازان (جنوب شرقی)، محله استخر (محله نوساز که بر سینه غربی شاه‌نشین کوه (شیطان کوه، شیخان کوه) یوسف آباد و... جای گرفته‌است،.<ref>[http://guilan.schoolnet.ir/tohid/docs/prog5.htm prog5.htm]</ref>

=== دهستان‌ها ===
[[نوبیجار]]،[[آهندان]]، [[بازکیاگوراب]]، [[لفمجان]]، [[لیالستان]]، [[لیل]]، [[شیرجه پشت]]، [[رودبنه]]، دره جیر، نخجیر کلایه، حاج سلیم محله، سپهر پشت و گورندان از دهستانهای لاهیجان هستند.

== تصاویر ==
[[پرونده:Lahijan, Gilan, Iran Panorama taken by Arashk Rajabpour.JPG|وسط|bottom|800px|بندانگشتی|لاهیجان (پانورامای گرفته شده از فراز شیطان کوه)]]

== جمعیت شناسی ==
رشد جمعیت لاهیجان از رشت کمتر است ولی همانند انزلی است .از سال ۱۹۵۶ تا ۲۰۰۶ جمعیت لاهیجان و انزلی فقط ۳٫۵ برابر شد حالا آن که جمعیت در رشت پنج برابر شده‌است.<ref name="Iranica"/>

مردم آن بیشتر [[گیلک]] هستند و [[گالش]] به ساکنین ارتفاعات این منطقه اطلاق می‌شود که آن‌ها هم تیره‌ای از گیلکان بوده و زبان‌شان [[گیلکی]] است.

=== زبان ===
زبان گفتاری مردم لاهیجان، [[گیلکی]] ([[بیه پیش]]) است که با گیلکی رشت ([[بیه پس]]) از نظر آوایی، واژگانی و پاره‌ای ویژگی‌های دستوری تفاوت‌هایی دارد. گیلکی بیه پیش خود از گونه‌ای که در نواحی کوهستانی به آن سخن گفته می‌شود، یعنی [[گالشی]]، متمایز است. لاهیجان، پایتخت تاریخی بیه پیش، نام اش را به گونه‌ای از زبان گیلکی که در شرق لاهیجان صحبت می‌شود داده‌است، گیلکی لاهیجانی.<ref name="Iranica"/>

== اقتصاد ==
رشد آهسته جمعیت شهر به دلیل ضعف صنعت و رکود و حتی افول فعالیتهای روستایی (نوغانداری، چایکاری) که لاهیجان در آن بازار و محور عمده‌ای بوده رخ داده‌است. شهر فقط ۶۰ واحد صنعتی دارد (عمده آنان کوچک اند) که ۱۷۵۸ نفر را استخدام کرده‌است. گستره تخصصهای محلی محدود است. لاهیجان که از قدیم برای تولید شیرینی گلاب و بهارنارنج اش معروف بود امروزه به طور خاص برای کلوچه اش معروف است.<ref name="Iranica"/>

=== توریسم ===
[[پرونده:Karbzanan.jpg|بندانگشتی|مراسم سنتی کرب زنی در دسته عزاداری ماه [[محرم]]|250px]]
از ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ مسؤولین تلاش کرده‌اند ظاهر شهر که جذابترین و توریستی ترین شهر گیلان شمرده می‌شود را بهبود دهند. بنابراین استخر (سل) شرق شهر که برای آبیاری مورد استفاده قرار می‌گرفت برای فعالیتهای تفریحی و پیاده روی بهبود یافته‌است. در روزهای تعطیل بسیاری از ساکنین شهر و منطقه به آنجا می‌روند. یک تله کابین به قله کوه که بر شهر مشرف است وصل شده و پانورامایی بر فراز جلگه و دریای خزر را فراهم می‌کند. ایجاد دانشگاه آزاد اسلامی لاهیجان در ۱۹۸۸ موجب رونق و افزایش پتانسیلهای شهر شده‌است.<ref name="Iranica"/>

=== کشاورزی ===
شهر لاهیجان از دیرباز کانون بازرگانی [[ابریشم]] بوده و بیشترین سهم را نیز در تولید و صادرات آن داشته‌است.<ref name="silk">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Thompson|نام=D. |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|ABRĪŠAM}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/abrisam-silk-index#pt2|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtZSfLg | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref> بیشترین تمرکز تولید [[چای]] در ایران در ناحیهٔ بین لاهیجان و لنگرود است. این گیاه اول بار در سال ۱۹۰۲ میلادی توسط کاشف السلطنه به طور آزمایشی در لاهیجان کاشته شد و او موفق شد یک کیلو چای برای مظفرالدین شاه بفرستد. دولت [[رضا شاه]] در تلاش برای کاستن از اتکا به چای وارداتی که در آن زمان ۵ % واردات ایران را تشکیل می‌داد در سال ۱۳۱۱ شمسی اولین کارخانه و در ۱۳۱۳ اولین مرکز تحقیقاتی چای را در لاهیجان تأسیس کرد. توسعهٔ کشت چای از موفقیت‌های اصلی سیاست مدرنیزاسیون رضا شاه دانسته می‌شود.<ref name="TEA">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Balland|نام=Daniel. |نام خانوادگی۲=Bazin |نام۲=Marcel |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|ČĀY}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/cay-tea|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtZnjWo | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref> [[دلتای سفیدرود]] در لاهیجان و رشت بیش از ۶۰ درصد [[برنج]] گیلان را تولید می‌کند.<ref name="berenj">{{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی۲=Bazin |نام۲=Marcel |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|BERENJ “rice”}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/berenj-rice|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGta8QZO | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref> لاهیجان از مناطق عمدهٔ تولیدات [[مرکبات]] در منطقهٔ خزر است.<ref name="مرکبات">{{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی۲=Aʿlam|نام۲=Hūšang |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|CITRUS FRUITS”}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/citrus-fruits-|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtaTVWh | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>
[[پرونده:Lahijan tea harvest.jpg|چپ|انگشتدان|265px|چایکاران لاهیجانی.]]
[[پرونده:Lahijan_Teapot.jpg|چپ|انگشتدان|265px|لاهیجان شهر چای]]
در جنوب کوهپایه‌هایی که در فراز شهر اند (دهستانهای لیل و آهندان) مزارع چای با شالیزارهای کشت شده از آب منابع آب (سل به گیلکی) و چشمه‌ها قرار دارند. چایکاری ۷۹۵۹ هکتار را در ۱۹۷۱ در بر می‌گرفت و تعداد زیادی کارخانه فراوری را تغذیه می‌کرد ولی آزادسازی صنعت چای در شروع دهه ۲۰۰۰ بحرانی جدی در این فعالیت عمده منطقه به وجود آورد. درگذشته نه چندان دور گاو برای شخم زنی و حمل و نقل مورد استفاده بود ولی از دهه ۱۹۷۰ و ۸۰ گاوداری برای تولید شیر و در ثانی گوشت بوده‌است. فقط در دهات حاشیه کوهپایه‌های البرز (مثل کوه بنه در دهستان آهندان اتیرود یا گمل در لیل) است که گالشها گله‌های گاو و گوسفند را پرورش داده در پاییز و زمستان در تپه‌های پردرخت منطقه و در بهار و تابستان به ییلاق مانند چراکوه بالای کلیشم می‌روند. برعکس روستاهای کوهستانی دیلمان حیوانات شان را در زمستان به تپه‌های بالای لاهیجان می‌فرستند. در روستاهای شمالی شهرستان (مانند لیالستان، رودبنه و شیرجوپشت) کشت برنج که فقط در جریان قرن بیستم مهم شد یک فعالیت عمده‌است که از شبکه آبیاری توسعه یافته بر کرانه غربی سفیدرود سود می‌برد. گندم پنبه و کنف در دهه‌های اول قرن بیستم هنوز اهمیت داشت ولی عموماً محو شده‌است. نوغانداری که در آخر قرن نوزده تا شروع قرن بیست و یکم فعالیت عمده بود شدیداً کاهش یافته‌است. مثلاً ۳۹۵۲ تن پیله در ۱۹۹۶ در گیلان تولید می‌شد که در ۲۰۰۶ به فقط ۱۲۵۲ تن (۲۲۲ تن از شهرستان لاهیجان) رسید. تعداد جعبه تولیدی نوغنداران از ۱۴۰۰۰ در ۱۹۷۳ به کمتر از ۹۰۰۰ در ۲۰۰۶ رسید. از ۲۰۰۶ تولید باز هم کمتر شده‌است. باعهای محبوب که نیاز شدید چوب را تغذیه می‌کنند و ماهیگیری فعالیتهای جنبی اند.<ref name="Iranica"/>

محصولات عمده:
* [[چای]]- محصول اصلی کشاورزی لاهیجان است. [[سندیکای کارخانجات چای شمال]] و اداره کل چای شمال ایران در این شهر قرار دارند.
* [[برنج]]
* [[پیله]] ابریشم
* [[کنف]]

== اماکن دیدنی ==
لاهیجان به دلیل برخورداری از جاذبه‌های طبیعی از توریستی ترین مناطق شمالی ایران است. [[پرونده:Lahijan.JPG|بندانگشتی|250px |نمایی از استخر میان شهر از بالای [[شیطان‌کوه]]]]
شهرستان لاهیجان دارای جاهای دیدنی و آثار تاریخی زیادی است که از آن جمله می‌توان اماکن ذیل را نام برد:

=== طبیعی و تفریحی ===
[[پرونده:Devil Hill and lahijan pool.jpg|250px|بندانگشتی|کنار استخر لاهیجان در شب]]
[[پرونده:Lahijan - PKF8586.jpg|250px|thumb]]
[[پرونده:Besat Park in Lahidjan.jpg|250px|[[کلبه]] [[چوب]]ی در باغ ملی لاهیجان|thumb]]
[[پرونده:Estargheh - Gilan.jpg|250px|بندانگشتی|استخر لاهیجان]]
* [[شیطان کوه]]
* [[بام سبز]]
* استخر لاهیجان
* [[تله کابین لاهیجان]] (فاز اول [[تله‌کابین]] لاهیجان که از فراز بام سبز آن آغاز شده، در سال ۱۳۸۴ شمسی راه‌اندازی گردید)
* پارک بعثت (باغ ملی)
* [http://www.panoramio.com/photo_explorer#view=photo&position=19&with_photo_id=83128351&order=date&user=6330050&tag=lahidjan پارک جنگلی میرصفا]
* [[تالاب بین‌المللی امیرکلایه]]: این تالاب محافظت شده، به وسعت بیش از هزار و دویست هکتار، در ۳۶ کیلومتری شمال شرق لاهیجان و در کنار دریای خزر واقع شده‌است و زیست‌گاه انواع پرندگان، خرندگان، ماهیان و دوزیستان محسوب می‌شود.
* تالاب سوستان
* [[روستای سرچشمه]] و [[کوه عطاکوه]] در جاده شوسه‌ای که از پشت روستای سرچشمه به بالای کوه کشیده می‌شود در دامن جنگلی باصفا و باغات چای و نمای زیبا از روستاهای اطراف از جمله سطلسر-سیاهرودبار-کوره و کاه بیجار و روستاهای شهرستان لنگرود. از بالای کوه نیز دریای خزر را می‌توان دید. مردم روستاهای اطراف در روز سیزده بدر برای تفریح به دامن طبیعت زیبای این منطقه می‌آیند. در روزگاران کهن نیز یکی از مکانهای معروف منطقه به شمار می‌رفت و اسم تاریخی آن در دامنه‌های کوه<بازار ده> بود. یکی دیگر از جای تفریحی این کوه پر رمز و راز که در روستای ستار آباد واقع است غار ایست بنام<شوپر چال.> (شوپر نام محلی خفاش و چال نیز یعنبی گودال)
* [[روستای ماهی موشه]] و آبشار دیدنی آن
* روستای بکر و جنگلی گردکوه (روستای کوهپایه‌ای جنگلی که دارای درختان کهنسال افرا و بلوط و توسکا می‌باشد.)
* روستای بکر و زیبای چی‌چی‌نی کوتی (به معنای لانه گنجشک) که در کوهپایه‌های آن گونه‌های جانوری مختلف از جمله خرس قهوه‌ای، شغال و روباه و کفتار و نوعی خوک خاکستری در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند.

=== تاریخی ===
در لاهیجان ۲۶ اثر تاریخی ثبت شده وجود دارد. [[مسجد چهار پادشاهان|چهار پادشاهان]]، [[بقعه شیخ زاهد گیلانی]]، [[حمام گلشن]]، [[مسجد اکبریه]]،[[بقعه متبرکه و باستانی آقا سید علی کیا (فرزند امام کاظم) در روستای لیالمان]]، [[بقعه میر شمس الدین لاهیجانی|بقعه میر شمس الدین]]، [[بقعه امیر شهید]]، [[خانه صادقی]] و [[پل خشتی لاهیجان|پل خشتی]] از مهمترین این آثار هستند که مورد بازدید علاقه‌مندان قرار می‌گیرند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://guilan.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=40884:شناسایی-25-اثر-تاریخی-لاهیجان-&catid=618:آرشیو-کلی-خبر&Itemid=242 |عنوان=شناسایی ۲۵ اثر تاریخی لاهیجان |ناشر=خبر گیلان|تاریخ=۳۱ فروردین ۱۳۹۱ |تاریخ بازبینی=۲۱ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtaoPpC | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> آثار تاریخی لاهیجان به دلیل بی توجهی مسئولین در حال تخریبند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.mardomsalari.com/template1/News.aspx?NID=99471 |عنوان=آثار باستانی لاهیجان در وضعیت بدی قرار دارند |ناشر=|تاریخ=۱۳۸۹/۱۲/۰۵ |تاریخ بازبینی=۲۱ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtb4jB5 | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
در هفت محله سنتی لاهیجان (خمیرکلایه، اردوبازار، زمیدان که چهارپادشاه هم خوانده می‌شود، گابنه، شعربافان، پردسر و کاروانسرا بر) بناهای ماندگاری به گذشته درخشان شهر ادای احترام می‌کنند. مقبره چهارپادشاه با درهای چوبی کنده کاری شده و نقاشی‌های دیواری اش که به پایان قرن چهاردهم باز می‌گردد و آرامگاه سید خرم کیا و دیگر فرمانروایان خاندان است، به همراه مسجد مجاورش نمونه‌ای شایان ذکر است. در سوی دیگر میدان، [[مسجد جامع لاهیجان|مسجد جامع]] که دیوارش کتیبه‌ای کنده شده بر مرمر دارد فرمانی از شاه سلطان حسین صفوی در شوال ۱۱۰۶ را بر خود دارد که روسپی گری، قماربازی، مصرف مواد مخدر و جنگ حیوانات را ممنوع می‌کند. شعرباف محله در مجاورت مقبره آقا سید محمد یمنی، که اصالتاً از یمن بود، علاوه بر شش سنگ قبر حکاکی نشده که توسط شش نارون سیبری احاطه شده قرار دارد. برخی مؤمنین پنج شنبه‌ها و جمعه‌ها برای نماز و نیایش در آنجا جمع می‌شوند. در ارتفاعات لاهیجان مقبره کاشف السلطنه قرار دارد و یک موزه چای از تلاشهای او برای این که لاهیجان پایتخت صنعت چای ایران شود تجلیل می‌کند. این شهر مقر شرکت سهامی چای ایران است که در ۱۹۵۶ تاسیس شده‌است.<ref name="Iranica"/> بقعه [[شیخ زاهد گیلانی]] که مربوط به قرن هشتم هجری است و در جاده لاهیجان - لنگرود واقع شده نامعمول‌ترین بنا در گیلان و هرمی چهار سو است.

از جمله بناهای تاریخی دیگر لاهیجان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
[[پرونده:Chahar Padeshah wall.jpg|262px|نقاشی روی دیوار خارجی مسجد چهار پادشاه| انگشتدان]]
* بقعه میر شمس‌الدین
* [[مسجد اکبریه]] ساخته شده در ۱۲۳۹ به فرمان [[فتحعلی شاه]]
* [[مسجد جامع لاهیجان]]<ref name="mon">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Sotoudeh|نام=Manouchehr |پیوند نویسنده=منوچهر ستوده |مقاله={{unicode|GĪLĀN ix. Monuments}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-ix|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtbEE2v | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>
* پل تاریخی سیمرود بر روی رود لاهیجان در محله پردسر، ساخته شده در ۸۹۲ ه ق و بازسازی شده در ۱۲۷۱ به دست حاجی قربان لاهیجی<ref name="mon"/>
* بقعهٔ شیخ ابوالوجیه در روستای کهله بر در زاکله بر تابوت دان آن تاریخ ۹۴۸ ه ق را دارد<ref name="mon"/>
* [[بقعه میر شمس الدین لاهیجانی|بقعه میر شمس الدین]] در اردوبازار که تابوت دان آن تاریخ ۱۰۱۷ ه ق را دارد<ref name="mon"/>
* بقعه سید رضا داور کیا در بجاربنه که تابوت دان آن تاریخ ۱۰۱۸ ه ق را دارد<ref name="mon"/>
* بقعه آقا سید علی بن موسی الکاظم در موتر محله نوبیجار به تاریخ ۱۲۲۴<ref name="mon"/>
* بقعه آقا میر شهید در اردوبازار که باور بر این است که آقا سید احمد بن امام موسی الکاظم در آن مدفون است به تاریخ ۱۲۲۴<ref name="mon"/>
* بقعه سید ناصرالدین بن موسی الکاظم در روستای گوکه به تاریخ ۱۲۳۵<ref name="mon"/>
* بقعه آقا میر صادق در محله جیرسر به تاریخ ۱۲۴۲<ref name="mon"/>
* بقعه آقا سید امیر کیا بن موسی الکاظم در روستای شیرجوپشت [[رودبنه]] به تاریخ ۱۲۴۲<ref name="mon"/>
* بقعه آقا ابراهیم در محلهٔ [[گابنه]] روبروی مسجد اکبریه به تاریخ ۱۲۴۲<ref name="mon"/>
* بقعه مراد دهنده در روستایی به همین نام<ref name="mon"/>
* بقعه سید ابوجعفر بن امام علی الرضا معروف به بقعهٔ فوشا در محلهٔ سادات [[بارگو سرا]]<ref name="mon"/>
* بقعه ملا میر شمس الدین در روستای [[لشیدان]]<ref name="mon"/>
* بقعه سید حسن بن امام موسی الکاظم در روستای [[لفمجان]]<ref name="mon"/>
* امامزاده آقا سید رضا کیا، بازمانده امام علی النقی متعلق به قرن هشتم هجری<ref name="emam">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=VARJĀVAND|نام=PARVĪZ |پیوند نویسنده=پرویز ورجاوند |مقاله={{unicode|EMĀMZĀDA iii. Number, distribution, and important examples}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/emamzada-iii|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtbZLLN | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}</ref>
* امامزاده آقا سید حسین، بازماندهٔ امام موسی الکاظم. واقع در روستای دموچال، دارای بقعهٔ مستطیلی با چهار ایوان در چهار طرفو ستون‌های چوبی. نقاشی‌های درون و بیرون بقعه صحنه‌های مذهبی را به تصویر می‌کشند.<ref name="emam"/>

== آموزش ==
=== دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ===
لاهیجان دارای شش مرکز دانشگاهی است که حدوداً ۱۵ هزار نفر در این مراکز مشغول به تحصیلند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.lahijan.ir/HomePage.aspx?TabID=4645&Site=douranportal&Lang=fa-IR |عنوان=موقعیت دانشگاهی |ناشر=شهرداری لاهیجان |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۱ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtc6Pby | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

;دولتی
* [[دانشگاه پیام نور واحد لاهیجان]]
* [http://www.afsr.ir دانشکده فنی و حرفه‌ای شهید رجائی]

;غیر دولتی
* [[دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان]]
* [[موسسه آموزش عالی دیلمان]]
* مؤسسهٔ آموزش عالی غیرانتفاعی اندیشمند
* [[دانشگاه آزاد اسلامی واحد سما]]

== حمل و نقل ==
[[جاده ۲۲ (ایران)|جاده ۲۲]] یا جاده کناره از لاهیجان می‌گذرد. این شهر دارای یک پایانه مسافربری بین شهری است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.gilan.rmto.ir/NewSite/Glance/GlanceF/Item.asp?ParentID=4943 |عنوان=
سیمای حمل و نقل استان |ناشر=اداره کل حمل و نقل و پایانه‌های استان گیلان |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtcOhwd | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> لاهیجان، به دلیل حجم بالای مسافران، سازمان حمل و نقل همگانی در این شهر از سال ۸۸ ایجاد شده‌است. هم اکنون ۶۳۸ دستگاه خودرو و ۱۰ ون تحت پوشش این سازمان مشعول به کار اند که با توجه به جمعیت شهر این تعداد ناکافی ست.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی= http://www.upto.ir/fa/pages/?cid=586 |عنوان=مهران دوستدارصنایع، مدیرعامل سازمان حمل و نقل همگانی شهر لاهیجان و حومه:رضایت مردم لاهیجان و حومه را با گردشی شدن ون‌ها و تاکسی‌ها، تامین کرده‌ایم |ناشر=اتحادیه حمل و نقل همگانی کشور |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۱ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtcoWgP | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

== خدمات شهری ==
=== بیمارستان‌ها ===
لاهیجان دارای دو بیمارستان دولتی و یک بیمارستان خصوصی است.
# بیمارستان دولتی ۲۲ آبان واقع در خیابان امام خمینی که در سال ۱۳۲۷ تأسیس گردید و دارای ۱۵۸ تخت و بخش‌های [[سی‌سی‌یو]]، آی‌سی‌یو، جراحی عمومی، داخلی، زنان و زایمان و اطفال می‌باشد. ریاست این بیمارستان در حال حاضر برعهدهٔ دکتر مقدم براتی است.<ref>[http://www.gums.ac.ir/darman/default-2432.aspx معاونت درمان-بیمارستان ۲۲ آبان لاهیجان::]</ref>
# بیمارستان دولتی سیدالشهدا (شهید انصاری) واقع در بازکیاگوراب (ابتدای بزرگ‌راه لاهیجان - رشت) که در سال ۱۳۵۰ تأسیس شد و دارای ۴۴ تخت و بخش‌های آی‌سی‌یو، چشم، دیالیز، ارولوژی، گوش و حلق و بینی و ارتوپدی است. ریاست این بیمارستان در حال حاضر بر عهدهٔ دکتر سید جلال جلالی می‌باشد.<ref>[http://www.gums.ac.ir/darman/default-2431.aspx معاونت درمان-بیمارستان سیدالشهدا لاهیجان::]</ref>
# بیمارستان خصوصی شفا واقع در خیابان کاشف شرقی که در سال ۱۳۷۸ تأسیس شد و دارای ۶۲ تخت و بخش‌های جراحی عمومی، اطفال، زنان و زایمان، داخلی، آی‌سی‌یو و سی‌سی‌یو می‌باشد. ریاست این بیمارستان بر عهدهٔ دکتر نوروزی‌فر است.<ref>[http://www.gums.ac.ir/darman/default-2538.aspx معاونت درمان-بیمارستان شفا لاهیجان::]</ref>
# بیمارستان خصوصی فوق تخصصی در دست ساخت میلاد لاهیجان دارای ۱۷۰ تخت و بخش‌های اورژانس، اطفال، زنان و زایمان، داخلی، قلب، جراحی عمومی با ۶ اتاق عمل، بخش جراحی قلب، ای سی یو و سی سی یو هرکدام با ۱۴ تخت، رادیو لوژی، آزمایشگاه و ۵ بخش بستری به همراه واحدهای تجاری و خدماتی برای رفاه هر چه بیشتر مراجعین در زیربنای با ۱۲۰۰۰ متر مربع در ضلع شمالی ابتدای جاده لاهیجان به لنگرود واقع شده است.

== فرهنگ ==
در دورهٔ پس از سال ۱۳۳۲ که ۶۱ روزنامهٔ استانی تعطیل شدند، روزنامهٔ [[پیام ملی]] لاهیجان از معدود جرایدی بود که در استان‌ها ظهور کرد.<ref>{{یادکرد کتاب
| نام خانوادگی = Avery
| نام = P.
| پیوند نویسنده = David Mumford
| عنوان = The Cambridge History of Iran
| ناشر = Cambridge University Press
| سری = Volume 7
| سال = ۱۹۹۱
| doi =
| شابک = ۰۵۲۱۲۰۰۹۵۴
| زبان = en}}</ref>

=== سینماها ===
در سال‌های ۵۷-۱۳۵۳ لاهیجان دارای چهار سینما با مجموع ۲۴۳۳ صندلی بود اما در حال حاضر یک سینمای فعال در لاهیجان وجود دارد. سینما شهرسبز لاهیجان مراحل پایانی بازسازی را گذرانده است و هم اکنون فعالیت میکند.<ref>[http://www.lahig.ir/fa/pages/?cid=4510 در حال حاضر سینما شهر سبز لاهیجان، بعد از مرمت توسط صاحبش راه‌اندازی شد]</ref>

;سینماهای فعال در گذشته
# سینما دیاموند متعلق به اکبر پدیدار نظر در ابتدای بلوار شهیدمطهری (روبروی استخر) که در سال ۱۳۵۶ به دلیل ناکافی بودن درآمد تعطیل شد.
# سینما مولن‌روژ (ایران) نیز متعلق به اکبر پدیدار نظر بود که در جریان [[انقلاب ایران]] تعطیل شد.
# سینما شهرسبز متعلق به غلام‌علی آصفی، به علت ناکافی بودن درآمد در سال ۱۳۸۲ بسته شد و مراحل بازسازی آن جهت گشایش مجدد، از سال ۸۹ شروع ودر سال۹۱ پایان یافته است.
# سینما رویال (بعثت) متعلق به غلام‌علی صفاری، در سال ۱۳۸۵ به دلیل ناکافی بودن درآمد تعطیل شد. ساختمان نیمه تخریب این سینما در خیابان انقلاب پابرجا است.

== نامداران ==
{{نوشتار اصلی|فهرست اهالی لاهیجان}}

{{multiple image
| footer =
| align = center

| image1 = Kashef.jpg
| width1 =200
| length 1 = 200
| alt1 = محمدمیرزا کاشف السلطنه
| caption1 = محمدمیرزا [[کاشف السلطنه]]

| image2 = Ebrahim-Heshmat.jpg
| width2 = 130
| alt2 = ابراهیم حشمت
| caption2 = [[ابراهیم حشمت]]

| image3 = Dr.Mohammad Ali Mojtahedi.jpg
| width3 = 120
| alt3 = محمدعلی مجتهدی گیلانی
| caption3 = [[محمدعلی مجتهدی گیلانی]]

| image4 = Ardeshir Mohasses1.jpg
| width4 = 220
| alt4 = اردشیر محصص
| caption4 = [[اردشیر محصص]]
}}
{{-}}

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== نگارخانه ==
<center>
<gallery>
پرونده:Sheitankooh01.jpg|[[شیطان کوه]]
پرونده:Sheitankooh02.jpg|[[شیطان کوه]]
پرونده:Lahijanestakhr.JPG|
پرونده:Lahijan Sheitan Koh.jpg|[[شیطان کوه]]
</gallery>
</center>

== جستارهای وابسته ==
* [[مشاهیر لاهیجان]]
* [[فهرست شهرداران لاهیجان]]
* [[نمایندگان لاهیجان در مجالس قانونگذاری]]

== منابع ==
* {{یادکرد|کتاب=پیشینه تاریخی–فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن|نویسنده = قربانی، محمدعلی|ناشر =سایه|چاپ=اول|شهر=تهران|سال=۱۳۷۵}}
* {{یادکرد وب|نشانی=http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-67ff8affdaef47c0af8cb0469816e113-fa.html|عنوان=لاهیجان|تاریخ بازدید=۲۹ آبان ۱۳۸۸|ناشر=[[لغتنامه دهخدا]]| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtd5sVX | تاریخ بایگانی = ۰۸ فوریه ۲۰۱۳}}
* [http://gilan.irib.ir/pages/moarefi%20ostan/lahijan.html صدا و سیمای مرکز گیلان]
* [http://www.mpo-gl.ir/Home/ معاونت برنامه ریزی استانداری گیلان]
* افشین پرتو. نامواژه‌شناسی آبادی‌های شهرستان لاهیجان. دفتر امور اجتماعی استانداری گیلان
* پرویز اسدی‌زاده، سعید محمودی، منوچهر اشرف‌الکتابی. ''دائرهّ‌المعارف دانش و هنر''. تهران: موسسه انتشارات اشرفی، ۱۳۷۷ ISBN 964-90025-8-8. [http://www.rasekhoon.net/books/show-285846.aspx راسخون].

{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bromberger|نام=Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه|مقاله={{unicode|LĀHIJĀN}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۲ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/lahijan|تاریخ بازبینی=۲۰۱۲-۲۰-۰۷ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtVc7AF | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtW0Z9d | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Thompson|نام=D. |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|ABRĪŠAM}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/abrisam-silk-index#pt2|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtZSfLg | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Balland|نام=Daniel. |نام خانوادگی۲=Bazin |نام۲=Marcel |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|ČĀY}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/cay-tea|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtZnjWo | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=VARJĀVAND|نام=PARVĪZ |پیوند نویسنده=پرویز ورجاوند |مقاله={{unicode|EMĀMZĀDA iii. Number, distribution, and important examples}} |دانشنامه=[[ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=۲۰۱۳ |صفحه= |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/emamzada-iii|تاریخ بازبینی=۲۰۱۳-۷-۰۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EGtbZLLN | تاریخ بایگانی = 08 February 2013}}
{{پایان چپ‌چین}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Lahijan}}
* [http://www.lahijan.ir پورتال شهرداری لاهیجان]
* [http://www.dourbin.net/albumdetail-fa-149.html شالیکاری در روستاهای لاهیجان] (عکس)
* [http://www.mpo-gl.ir/data/Data/amar/sarshomari-85/farhang-abadi/subject/14.htm آمار سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵ لاهیجان]
* [http://www.lahig.ir سایت خبری لاهیگ]

{{استان گیلان}}
{{پرجمعیت‌ترین شهرهای شمال ایران}}

[[رده:لاهیجان|لاهیجان]]
[[رده:پرجمعیت‌ترین شهرهای شمال ایران]]
[[رده:شهرستان لاهیجان]]
[[رده:شهرهای استان گیلان]]
[[رده:مناطق مسکونی حاشیه خزر]]
[[رده:مناطق مسکونی در شهرستان لاهیجان]]

لاهور

2015-01-08T12:32:40Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox settlement | name = '''لاهور''' | native_name = | native_name_lang = | settlement_ty...» ایجاد کرد

{{Infobox settlement
| name = '''لاهور'''
| native_name =
| native_name_lang =
| settlement_type = [[فهرست شهرهای پاکستان|شهر]]
| image_skyline =
| image_alt =
| image_caption =
| image_flag =
| flag_alt =
| image_seal = Lahore Emblem.jpg
| seal_alt =
| image_shield =
| shield_alt =
| nickname = قلب پاکستان
| motto =
| image_map = Location of Lahore.png
| mapsize = 200px
| map_alt =
| map_caption =
| image_map1 = Lahore Punjab Pakistan.PNG
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| pushpin_map = Pakistan
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
|latd = ۳۱ | latm = ۳۲ | lats = | latNS = N
|longd = ۷۴ | longm = ۲۰ | longs = | longEW = E
| coor_pinpoint =
| coordinates_type =
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان|کشور]]
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 = [[استان]]
| subdivision_name2 = [[ایالت پنجاب|پنجاب]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| established_title =
| established_date =
| founder =
| seat_type =
| seat =
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = شهردار{{سخ}}امور اداره شهر
| leader_name = میلان عامر محمود{{سخ}}محمود حنیف
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = ۱۷۷۲
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_metro_km2 =
| area_urbun_km2 =
| area_water_percent =
| area_note =
| elevation_footnotes =
| elevation_m = ۲۱۷
| elevation_max_footnotes =
| elevation_max_m =
| elevation_min_footnotes =
| elevation_min_m =
| population_footnotes =
| population_total = ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰
| population_metro =
| population_urbun =
| population_as_of = ۲۰۱۰
| population_density_km2 = auto
| population_demonym =
| population_note =
| timezone1 =
| utc_offset1 =
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type = [[کد پستی]]
| postal_code = ۵۴۰۰۰
| area_code_type =
| area_code = ۰۴۲
| iso_code =
| blank_name_sec1 = تعداد شهرک
| blank_info_sec1 = ۹
| blank_name_sec2 =
| blank_info_sec2 =
| website = {{URL|http://www.lahore.gov.pk/}}
| footnotes =
}}

'''لاهور''' (لاہور) ({{صدا|Lahore pronunciation.ogg|آوا}}) یکی از شهرهای جمهوری اسلامی [[پاکستان]] و مرکز [[ایالت پنجاب]] این کشور است.
این شهر پس از [[کراچی]] دومین شهر بزرگ پاکستان محسوب می‌شود.

شهر لاهور در لیست بزرگ‌ترین شهرهای پاکستان قرار دارد و در افکار مردم به عنوان '''قلب پاکستان''' مطرح می‌گردد. حق با مردم است و ریشهٔ تاریخ خلقت در پاکستان به همین شهر باز می‌گردد و نیز محیطی [[فرهنگ|فرهنگی]] دارد. کارشناسان ثروت و آموزش و پرورش در میان شهرهای پاکستان بیشتر این شهر را انتخاب می نمایند و در این شهر مسکن می‌گزینند؛ چرا که هم برای در آوردن پول محیطی [[بازرگانی]] و هم برای آموزش محیطی فرهنگی دارد. شهر لاهور بیشتر اوقات [[باغ شهر]] خوانده می‌شود و نیز میراث [[گورکانیان|امپراتوری مغولی هند]] در این شهر بر جای مانده است. این شهر مکانی در نزدیکی رودخانه‌های [[رودخانه راوی|راوی]] و [[رودخانه وگاه|وگاه]] است و به همین دلیل باغات سرسبز و زیبای فراوانی دارد. شهر لاهور به دلیل قرار گرفتن در مرز جمهوری اسلامی پاکستان با [[هند]] از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

== جغرافیا ==

شهر لاهور در ۳۱°۴۵′ شمال عرض جغرافیایی و ۷۴°۳۹′ شرق طول جغرافیایی قرار گرفته است.

این شهر از سمت شمال و غرب به ناحیه شیخ اوپورا، از سمت جنوب به ناحیه کاسور و از سمت شرق به رودخانه وگاه محدود شده است.

رودخانه راوی که در شمال لاهور جریان دارد، سنگ‌های رسوبی فراوانی را به وجود آورده است و در این منطقه منظره‌ای بسیار زیبا حاکم شده است. گرداگرد شهر لاهور ۴۰۴ کیلومتر مربع می‌باشد.

== اقلیم ==

آب و هوای لاهور در طی ماه‌های می، ژوئن و ژوئیه خیلی گرم است. وقتی که درجه گرما در این شهر زیاد می‌شود، به ۴۰ تا ۴۵ درجهٔ سانتی گراد می‌رسد.

در اوت باد موسمی بر لاهور می‌وزد. بارش سنگین باران کل شهر و حتی استان را در این ماه فرا می‌گیرد. دسامبر، ژانویه و فوریه سردترین ماه‌های لاهور هستند.

{| class="wikitable" style="font-size:90%;width: 95%;widthborder:0px;text-align:centre;line-height:120%;" align="centre"
| style="background: #F0F8FF; width: 15%; colour: #000080" align="left" height="15" | درجه گرما (ژانویه ۲۰۰۷)
| ژانویه
| فوریه
| مارس
| آوریل
| مه
| ژوئن
| ژوئیه
| اوت
| سپتامبر
| اکتبر
| نوامبر
| دسامبر
| سالیانه
|-
| style="background: #F0F8FF; colour:#000080" align="left" |حد اکثر (°C)
| style="background: #FFFFCC; colour:#000000;" | ۲۷
| style="background: #FFD800; colour:#000000;" | ۲۸
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۳۵
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۲
| style="background: #FF8000; colour:#000000;" | ۴۶
| style="background: #FF8000; colour:#000000;" | ۴۸
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۶
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۰
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۰
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۰
| style="background: #FFD800; colour:#000000;" | ۳۵
| style="background: #FFFACD; colour:#000000;" | ۲۸
| style="background: #FF8000; colour:#000000;" | ۴۸
|-
| style="background: #F0F8FF; colour:#000080" align="left" height="15;" |حداقل (°C)
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | -۱
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | ۰
| style="background: #F0F8FF; colour: black;" | ۳
| style="background: #FFFFCC; colour: black;" | ۱۰
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۱۵
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۱۸
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۱۸
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۲۰
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۱۸
| style="background: #FFFFCC; colour: black;" | ۸
| style="background: #F0F8FF; colour: black;" | ۴
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | -۱
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | -۱
|-
|}

{{نمودار آب و هوا|لاهور
|۷|۲۲|۱۴
|۱۲|۲۷|۴
|۱۸|۳۳|۱۲
|۲۴|۳۵|۶۱
|۲۶|۳۵|۱۶۴
|۲۷|۳۶|۲۰۲
|۲۷|۴۰|۳۷
|۲۳|۳۹|۲۲
|۲۰|۳۴|۲۰
|۱۴|۲۷|۴۱
|۹|۲۲|۲۹
|۶|۲۰|۲۳
|float=left
|clear=both
}}

== مناطق و محلات ==
«[[هیرا]] مندی» به معنای «بازار الماس» محله‌ای است در شهر لاهور که دست‌کم، از سیصد سال پیش در آن پایکوبی و آوازخوانی زنان و بازار [[سکس]] و [[تن‌فروشی]] آزاد بوده است.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2011/03/110321_k02-pakistan-sex-market.shtml خانه کوکو، هنرکده ای در محله روسپی‌های لاهور]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>

== معماری و مشکلات ==

معماری لاهور بازتاب تاریخ شهر و قابل توجه است و این معماری منحصر به فرد و متنوع است. ساخت مکان‌های اقامتی در زمان امپراتوری مغول‌ها بوده است. در صورتی که ساختمان‌های آن جا بازتاب سلیقه حکومت انگلستان است. معماری آمیخته [[انگلستان|انگلیسی]] و [[اسلامی]] سبکی است که خیلی از مغول‌ها از آن استفاده می‌کرده اند. امروزه لاهور ساختمان‌های نو را نیز در خود جای داده است. طرفداران لاهور در حفظ شهر باستانی و میراث کهنش نقش مهمی را ایفا می‌کنند. معمار بزرگ انگلیسی : '''شمعون جنکینس''' ((در مقابل شهرهای دیگر جهان من لاهور را دیدم که بسیار باشکوه است...)).

== مشاهیر ==
* محمد اقبال: ادیب، اندیشمند، و شاعر در زبان‌های [[اردو]] و [[فارسی]].
* محمد طاهرالقدری: مؤلف اسلامی، شاعر و نویسنده.
* فیض احمد فیض : شاعر در زبان اردو.
* سعادت حسن منتو: نویسنده داستان‌های کوتاه در زبان اردو.
* رودیارد کیپلینگ: رمان نویس در زبان [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، نویسنده.
* باپسی سیدهوا: رمان نویس در زبان انگلیسی، نویسنده.
* محسن حمید: رمان نویس در زبان انگلیسی، مؤلف.
* شائونا سینگ بالدوین: رمان نویس، مؤلف.
* پران نویل: مؤلف.
*محمدتقی خان:نوجوان حافظ و نابغه قرآنی ،متولد۱۹۹۷،مقیم ایران

== شهرهای خواهرخوانده ==
[[خواهرخواندگی (شهرها)|شهرهای خواهرخوانده]] لاهور عبارتند از:
* {{پرچم‌ها|Turkey}} [[استانبول]], ترکیه, '''از سال ۱۹۷۵'''<ref name="dailytimes">{{یادکرد وب| نشانی=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C02%5Cstory_2-3-2007_pg7_43| عنوان=No committee to develop ties with Lahore's twins| ناشر=Daily Times of Pakistan| date=۲۰۰۷-۰۳-۰۲| تاریخ بازدید=۲۰۰۸-۰۲-۰۸}}</ref><ref name="chicagolist"/>
* {{پرچم‌ها|Bangladesh}} [[چیتاگنگ]], بنگلادش
* {{پرچم‌ها|China}} [[شی‌آن]], چین, '''از سال ۱۹۹۲'''<ref name="dailytimes"/><ref name="chicagolist"/>
* {{پرچم‌ها|Serbia}} [[بلگراد]], صربستان, از سال ۲۰۰۷<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://thepost.com.pk/Arc_CityNews.aspx?dtlid=79932&catid=3&date=01/28/2007&fcatid=14 |عنوان=Council okays peace committees: Lahore and Chicago to be declared twin cities|ناشر=[[The Post (Pakistani newspaper)|The Post]]|date=۲۰۰۷-۰۱-۲۸|تاریخ بازدید=۲۰۰۷-۰۵-۱۶}}</ref>
* {{پرچم‌ها|Colombia}} [[بوگوتا]]، کلمبیا
* {{پرچم‌ها|Uzbekistan}} [[بخارا]], ازبکستان
* {{پرچم‌ها|United States}} [[شیکاگو]], امریکا, از سال ۲۰۰۷<ref name="dailytimes"/><ref name="chicago1">{{یادکرد وب| نشانی=http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore| عنوان=Lahore & Chicago| ناشر=Chicago Sister Cities International Program| تاریخ بازدید=۲۰۰۸-۰۲-۰۸ |نشانی بایگانی = http://web.archive.org/web/20071225041550/http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore  |تاریخ بایگانی = ۲۰۰۷-۱۲-۲۵}}</ref><ref name="chicago2">{{یادکرد وب| نشانی=http://www.lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| عنوان=Lahore and Chicago declared sister cities| ناشر=City District Government of Lahore| تاریخ بازدید=۲۰۰۸-۰۲-۰۸}}</ref>
* {{پرچم‌ها|Portugal}} [[کویمبرا]], پرتغال
* {{پرچم‌ها|Spain}} [[کوردوبا (اسپانیا)|کوردوبا]], از سال ۱۹۹۴<ref name="dailytimes"/><ref name="cordoba">{{یادکرد وب| نشانی=http://www.app.com.pk/en/index.php?option=com_content&task=view&id=8314&Itemid=2| عنوان=Musharraf holds talks with Córdoba's leaders| ناشر=Associated Press of Pakistan| date=۲۰۰۷-۰۴-۲۶| تاریخ بازدید=۲۰۰۸-۰۲-۰۸ |نشانی بایگانی = http://web.archive.org/web/20071013190712/http://app.com.pk/en/index.php?option=com_content&task=view&id=8314&Itemid=2  |تاریخ بایگانی = ۲۰۰۷-۱۰-۱۳}}</ref>
* {{پرچم‌ها|Tajikistan}} [[دوشنبه (تاجیکستان)|دوشنبه]], تاجیکستان<ref name="chicagolist">{{یادکرد وب| نشانی=http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore%20-%20Lahore%20Sister%20Cities&section=Lahore| عنوان=Lahore Sister Cities| ناشر=Chicago Sister Cities International Program| تاریخ بازدید=۲۰۰۸-۰۲-۰۸ |نشانی بایگانی = http://web.archive.org/web/20071019155908/http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore+-+Lahore+Sister+Cities&section=Lahore  |تاریخ بایگانی = ۲۰۰۷-۱۰-۱۹}}</ref>
* {{پرچم‌ها|Morocco}} [[فاس]], از سال ۱۹۹۴<ref name="dailytimes"/><ref name="chicagolist"/>
* {{پرچم‌ها|United States}} [[فرزنو]], امریکا<ref name="chicagolist"/>
*{{پرچم‌ها|Scotland}} [[گلاسگو]], [[اسکاتلند]], از سال ۲۰۰۶<ref name="dailytimes"/><ref name="chicagolist"/>
*{{پرچم‌ها|England}} [[هونسلو]], انگلستان
* {{پرچم‌ها|Iran}} [[اصفهان]], ایران, از سال ۲۰۰۴<ref name="dailytimes"/>
* {{پرچم‌ها|Belgium}} [[کورتریک]], بلژیک, از سال ۱۹۹۳<ref name="dailytimes"/>
* {{پرچم‌ها|POL}} [[کراکوف]], لهستان
* {{پرچم‌ها|Iran}} [[مشهد]], ایران, از سال ۲۰۰۶<ref name="dailytimes"/><ref name="chicagolist"/>
* {{پرچم‌ها|Democratic People's Republic of Korea}} [[ساریون]], [[کره شمالی]], از سال ۱۹۸۸<ref name="dailytimes"/>
* {{پرچم‌ها|Uzbekistan}} [[سمرقند]], ازبکستان, از سال ۱۹۹۵<ref name="dailytimes"/>
* {{پرچم‌ها|Iran}} [[آمل]], ایران, از سال ۲۰۱۰<ref name="dailytimes"/><ref name="chicagolist"/>

== منابع ==
{{پانویس}}
{{پاکستان-خرد}}
{{شهرهای اصلی پاکستان}}
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Lahore}}
{{پایتخت‌های ایران}}

[[رده:لاهور]]
[[رده:پایتخت کشورهای سابق]]
[[رده:مراکز تقسیمات کشوری پاکستان]]
[[رده:پایتخت‌های تاریخی هند]]
[[رده:شهرهای پاکستان]]

لاگوس

2015-01-08T12:31:12Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{گسترش}} {{coord|6|27|11|N|3|23|45|E|display=title}} پرونده:Lagos_Island.jpg|بندانگشتی|چپ|270px|کرانه لاگ...» ایجاد کرد

{{گسترش}}

{{coord|6|27|11|N|3|23|45|E|display=title}}
[[پرونده:Lagos_Island.jpg|بندانگشتی|چپ|270px|کرانه لاگوس]]

'''لاگوس''' پایتخت سابق [[نیجریه]] و با جمعیتی بالغ بر ۲۱ میلیون، پرجمعیت‌ترین شهر [[نیجریه]] و [[قاره آفریقا]] است.<ref>[http://proof.nationalgeographic.com/2014/12/19/life-in-lagos-in-search-of-the-african-middle-class/ Life in Lagos: In Search of the African Middle Class], National Geographic</ref>

لاگوس در آغاز دهکده کوچکی از قوم [[یوروبا]] بود و دو دوره تسلط نیروهای اروپایی را بخود دید و به مرور به مرکز بازرگانی و جمعیتی نیجریه تبدیل شد.

== منابع ==
{{پانویس}}
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Lagos, Nigeria}}

{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:لاگوس]]
[[رده:پایتخت‌های پیشین]]
[[رده:شهرهای بندری در نیجریه]]
[[رده:شهرهای نیجریه]]
[[رده:مستعمرات سابق بریتانیا]]
[[رده:مناطق مسکونی ساحلی در نیجریه]]
[[رده:نیجریه]]

لاذقیه

2015-01-08T12:30:27Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox settlement | name = لاذقیه | official_name = | native_name = {{lang|ar|اللَا...» ایجاد کرد

{{Infobox settlement
| name = لاذقیه
| official_name =
| native_name = {{lang|ar|اللَاذِقِيَّة}}
| native_name_lang =
| other_name = ''Λαοδικεία''
| settlement_type = [[فهرست شهرهای سوریه|شهر]]
| image_skyline = Latakia Collage.jpg
| image_alt =
|imagesize = 250px
|image_caption = A Collage of Latakia
| image_flag =
| flag_alt =
| image_seal = Latakia - Seal.jpg
| seal_alt =
| image_shield =
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map =
| mapsize =
| map_alt =
| map_caption =
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| pushpin_map = Syria
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption = موقعیت شهر در نقشه سوریه
| pushpin_mapsize = 300
|latd = 35 | latm = 31 | lats = | latNS = N
|longd = 35 | longm = 47 | longs = | longEW = E
| coor_pinpoint =
| coordinates_region = SY
| coordinates_type =
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان|کشور]]
| subdivision_name = {{SYR}}
| subdivision_type1 = [[استان‌های سوریه|استان]]
| subdivision_name1 = [[استان لاذقیه]]
| subdivision_type2 = شهرستان
| subdivision_name2 = [[شهرستان لاذقیه]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| established_title =
| established_date =
| established_title1 = 
| established_date1 =
| founder =
| seat_type =
| seat =
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = [[فرماندار]]
| leader_name = عبدالقادر عبدالشيخ<ref>{{cite news|title=New Governor of Lattakia sworn in|author=H. Zain / Mazen / H. Sabbagh|newspaper=Syrian Arab News Agency|date=23 April 2011|url=http://www.sana.sy/eng/21/2011/04/23/342933.htm|accessdate=23 April 2011}}</ref>
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = ۵۸
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_metro_km2 = ۱۰۸
| area_urbun_km2 =
| area_water_percent =
| area_note =
| elevation_footnotes =
| elevation_m = ۱۱
| elevation_max_footnotes =
| elevation_max_m =
| elevation_min_footnotes =
| elevation_min_m =
| population_footnotes = <ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&lng=en&des=wg&geo=-202&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&men=gcis&lng=de BevoelkerungsStatistik]</ref>
| population_total = ۴۰۲۷۰۰
| population_metro =
| population_urbun =
| population_as_of = ۲۰۱۲
| population_density_km2 = auto
| population_demonym =
| population_note =
| timezone1 = [[زمان اروپای شرقی|EET]]
| utc_offset1 = ۲+
| timezone1_DST = [[ساعت تابستانی اروپای شرقی|EEST]]
| utc_offset1_DST = ۳+
| postal_code_type = [[کد پستی]]
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = ۴۱ (۹۶۳)+
| iso_code =
| registration_plate =
| blank_name_sec1 =
| blank_info_sec1 =
| blank_name_sec2 =
| blank_info_sec2 =
| website = {{URL|http://www.elatakia.sy/}}
| footnotes =
}}

'''لاذَقیه''' {{به عربی|'''اللاذقية'''}}، {{به لاتینی|''Laodicea ad Mare''}} اصلی ترین بندر کشور [[سوریه]] است.

این شهر و حومه آن که به عنوان منطقه لاذقیه شناخته می شود در سال ۲۰۰۴ میلادی ۵۲۶٬۸۸۸ نفر جمعیت داشته است.
منطقه لاذقیه که شهر لاذقیه در آن قرار دارد یکی از چهار منطقه استان لاذقیه است.

لاذقیه بزرگترین شهر در سوریه پس از شهرهای حلب، دمشق، حمص و حماه است، یعنی پنجمین شهر بزرگ سوریه.

در شانزده کیلومتری لاذقیه ویرانه‌های شهر باستانی [[اوگاریت]] قرار دارند.

[[پرونده:Latakiya-sanjak-Alawite-state-French-colonial-flag.svg|بندانگشتی|راست|200px|پرچم استعمارگران فرانسوی برای [[سنجاق (تقسیمات کشوری)|سنجاق]] (ایالت) لاذقیه.]]

{{-}}
== منابع ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Latakia}}
{{پانویس}}
* د. الیاس، جبرائیل، الجبور، :(المدن السوریة)، اصدار الهیئة العامة للبدیات والمدن، عام ۱۹۹۸ للمیلاد.
{{شهرهای سوریه}}

[[رده:لاذقیه]]
[[رده:آثار باستانی یونانی در سوریه]]
[[رده:شهرها و شهرک‌های بندری مدیترانه‌ای در سوریه]]
[[رده:شهرهای بندری آسیا]]
[[رده:شهرهای سوریه]]
[[رده:شهرهای یونان باستان]]
[[رده:محل‌های رومی در سوریه]]
[[رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در هزاره ۲ (پیش از میلاد)]]
[[رده:مناطق مسکونی ساحلی در سوریه]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]

گینه

2015-01-08T12:29:45Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{دیگر کاربردها|گینه}} {{Coord|7|32|17|N|8|29|50|W|region:GN_type:landmark|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشو...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها|گینه}}
{{Coord|7|32|17|N|8|29|50|W|region:GN_type:landmark|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = République de Guinée |
نام فارسی رسمی = جمهوری گینه |
نام عادی = گینه |
تصویر پرچم = Flag of Guinea.svg |
تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Guinea.svg |
شعار ملی = «کار، دادگری، همبستگی» |
سرود ملی = [[سرود ملی گینه|آزادی]] |
نقشه = Guinea (orthographic projection).svg|thumb|200px |
پایتخت = [[کوناکری]] |latd=9|latm=31|latNS=N|longd=13|longm=42|longEW=W|
بزرگ‌ترین شهر = [[کوناکری]] |
زبان رسمی = [[زبان فرانسوی]] |
نوع حکومت = جمهوری |
نوع حاکمان = • [[رئیس جمهور]]{{سخ}}• [[نخست‌وزیر]] |
نام حاکمان = [[آلفا کنده]]{{سخ}}[[محمد سعید فوفونا]] |
نحوه تشکیل = استقلال |
موارد منجر به تشکیل = از [[فرانسه]] |
تاریخ تشکیل = [[۲ اکتبر]] [[۱۹۵۸ (میلادی)|۱۹۵۸]] |
مساحت
= ۲۴۵٬۸۵۷ |
رتبه مساحت = ۷۸ام |
درصد آبها = جزئی |
سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۷ (میلادی)|۲۰۰۷]] |
جمعیت = ۱۰٬۲۱۱٬۴۳۷ |
رتبه جمعیت = ۸۳ام |
تراکم جمعیت = ۳۸ |
رتبه تراکم جمعیت = نامعلوم |
سال تولید ناخالص داخلی = |
تولید ناخالص داخلی = |
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی = |
شاخص توسعه انسانی = |
رتبه شاخص توسعه انسانی = |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = [[فرانک]] گینه |
کد واحد پول = GNE |
منطقه زمانی = GMT |
منطقه زمانی تابستانی = |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی = [[.gn]] |
پیش‌شماره تلفنی = ۲۲۴ |
}}
'''جمهوری گینه''' کشوری است در شمال غربی [[آفریقا]] در سواحل اقیانوس اطلس. پایتخت آن [[کوناکری]] است. جمعیت این کشور ۱۰ میلیون نفر و زبان رسمی آن فرانسوی است. زبان‌های بومی رایج آن عبارتند از [[زبان فولانی|فولانی]]، [[زبان مالینکه|مالینکه]] و [[زبان سوسو|سوسو]]. این کشور در دوم اکتبر ۱۹۵۸ از فرانسه مستقل شده‌است. واحد پول گینه [[فرانک گینه]] است. ۸۵ درصد از جمعیت این کشور مسلمان‌اند.<ref>[http://www.visualgeography.com/categories/guinea/religion.html][http://www.ecobank.com/countryinfo.aspx?cid=74049][http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries/Guinea-Conakry.html]</ref> ۱۰ درصد از مردم این کشور نیز مسیحی‌اند.<ref>[http://www.guineaconakrysupport.com/?lang=en]</ref>

کشور گینه پیش از این گینه فرانسه و گاه گینه کوناکری نامیده می‌شد. امروزه نیز گاه به آن گینه کوناکری می‌گویند تا از [[گینه بیسائو]] و [[جمهوری گینه استوایی]] بازشناخته شود.
[[گینه بیسائو]]، [[سنگال]] و [[مالی]] از شمال، [[اقیانوس اطلس]] از سوی باختر [[سیرالئون]] و [[لیبریا]] از جنوب و [[ساحل عاج]] و [[مالی]] از سوی خاور، این کشور را احاطه کرده‌اند. رودخانه نیجر، رودخانه گامبیا، و رودخانه سنگال، همگی از بلندی‌های گینه سرچشمه می‌گیرند.<ref>[http://www.fao.org/docrep/W4347E/w4347e0h.htm],[http://www.fao.org/docrep/W4347E/w4347e0i.htm#the niger river basin], [http://www.fao.org/docrep/W4347E/w4347e0t.htm#the gambia river basin]</ref>

شهرهای اصلی گینه عبارتند از کوناکری، [[کانکان]]، [[نزرکوره]]، [[کیندیا]]، [[لابه]]، [[گوئکدو]]، [[مامو، گینه|مامو]] و [[بوکه، گینه|بوکه]].

== جغرافیا ==
کشور گینه با مساحتی معادل ۲۴۵٫۸۵۷ کیلومتر مربع در غرب [[آفریقا]] واقع شده و از شمال با کشورهای گینه بیسائو، سنگال و مالی و از شرق با مالی و ساحل عاج، از جنوب با سیرالئون و لیبریا هم مرز می‌باشد. مرز غربی این کشور به طول تقریبی ۳۰۰ کیلومتر را [[اقیانوس اطلس]] تشکیل میدهد.
بطور کلی دما در کشور گینه در فصل خشک و بارانی متمایز می‌باشد. پایینترین دما حدود ۱۱ درجه در ماه‌های دسامبر و ژانویه و بالاترین دما در ماه‌های مارس و آوریل حدود ۳۵ درجه گزارش شده‌است.
کشور گینه از نظر تقسیمات کشوری به ۷ استان و ۳۳ شهرستان و از نظر جغرافیائی طبیعی به چهار قسمت زیر بخش می‌شود:

[[گینه ساحلی]] یا گینه سفلی:
حدود ۱۸ درصد از خاک گینه را تشکیل می‌دهد و شهرهای کوناکری، کیندیا، کویا، بوکه٬، دوبریکا، بوفا، فوره کاریا، فریا، تله مله در این منطقه قرار دارند و طایفه سْو سْو بیشتر در این ناحیه زندگی می‌کنند.
[[گینه میانی]] یا فوتاجالون: این بخش ۲۰ درصد از خاک گینه را شامل شده و فولاها در این محدوده مستفر می‌باشند. شهرهای مهم این قسمت مامو، دالابا، لابه، توگه، کوبیا، پیتا، للوما، مالی، کوندارا و گاوال می‌باشد.
[[گینه علیا]]: گینه علیا رودخانه مشهور نیجر از آن می‌گذرد. حدود ۴۰ درصد از خاک گینه را تشکیل داده و قوم مالینکه در این بخش متمرکز می‌باشند. شهرهای دابولا، سیگیری، کان کان، دینگیرای، کروسا، فرانا، کیروانی و ماندیانا در این منطقه قرار گرفته‌اند.
[[پرونده:Guinea Topography.png|راست|انگشتی|نقشه عوارض‌شناسی گینه.]]
[[گینه جنگلی]]:
در جنوب غربی گینه قرار گرفته و ترکیبی از طایفه‌های مختلف در آن زندگی می‌کنند. شهرهای زره کوره، بیلا، لولا، ماسانتا، کی سی دوگو، گه که دو و یومو در این محدوده قرار دارند.
جمهوری گینه در غرب آفریقا قرار دارد. از شمال با سنگال و گینه بیسائو، از جنوب با سیرالئون و لیبریا، و از شرق با مالی و ساحل عاج هم‌مرز است، از غرب نیز به اقیانوس اطلس محدود می‌شود. مساحت این کشور ۸۵۷٬۲۴۵ کیلومترمربع و جمعیت آن در حدود ۱۰ میلیون و پانصد هزار نفر است. پایتخت آن شهر کوناکری و زبان رسمی آن فرانسه‌است، در عین حال زبان‌های سوسو و مالینکه و سایر زبان‌های محلی نیز در آن رایج است.

رودها : [[رود نیجر|نیجر]]، [[رود سنگال|سنگال]]، [[رود بالا|بالا]]، [[کومبا]]، [[مالو]] و [[رود گامبیا|گامبیا]]
قله‌ها: ناکاکا (۲۸۵۰ متر)

جزایر : [[تریستائو]]، [[لس دلوس]] و [[کوبنومبی]]

== تقسیمات کشوری ==
گینه به هشت استان تقسیم شده که این استان‌ها نیز جمعاً به ۳۳ شهرستان تقسیم شده‌اند. مراکز همه هشت استان با خود استان‌ها هم‌نام هستند.
[[پرونده:Guinee carte.png|چپ|انگشتی|نقشه گینه.]]

{| class="wikitable"
! استان || جمعیت || نقشه
|-
| [[استان بوکه|بوکه]] || ۹۶۵٬۷۶۷
| rowspan="8" | [[پرونده:Guinea Regions.png|250px|استان‌های گینه.]]
|-
| [[استان فارانا|فارانا]] || ۸۳۹٬۰۸۳
|-
| [[استان کانکان|کانکان]] || ۱٬۴۲۷٬۵۶۸
|-
| [[استان کوناکری|کوناکری]] || ۲٬۳۲۵٬۱۹۰
|-
| [[استان کیندیا|کیندیا]] || ۱٬۳۲۶٬۷۲۷
|-
| [[استان لابه|لایه]] || ۹۰۳٬۳۸۶
|-
| [[استان مامو|مامو]] || ۷۱۹٬۰۱۱
|-
| [[استان نزره‌کوره|نزره‌کوره]] || ۱٬۵۲۸٬۹۰۸
|}

== تاریخ ==
کشوری که امروزه گینه نام دارد در قدیم به یک‌رشته از پادشاهی‌های آفریقایی تعلق داشت. سده‌ها پیش، کشور گینه و مناطق مالی و سنگال امپراتوری بزرگی را تشکیل می‌دادند که از میان رفت. در سده ۱۵م. پرتغالی‌ها وارد این سرزمین شدند و بر آن حکومت راندند. در سده ۱۷ دولت اسلامی [[فولانی]] در منطقه [[فوتاجالون]] تشکیل شد.

گینه در ۱۸۴۹ مستعمره فرانسه شد و گینه فرانسه نام گرفت و بخشی از [[آفریقای غرب فرانسه]] شد.<ref>{{cite web|url=http://www.historyofnations.net/africa/guinea.html |title=History of Guinea |publisher=Historyofnations.net |accessdate=28 March 2010}}</ref> گینه در ۲ اکتبر ۱۹۵۸ مستقل شد و نخستین مستعمره فرانسه بود که به طور مسالمت‌آمیز مستقل شد. گینه از زمان استقلال تا انتخابات ۲۰۱۰ توسط حکمرانان خودکامه‌ای اداره شد که باعث شده‌اند که این کشور یکی از فقیرترین کشورهای جهان شود.<ref>{{cite web
| last = Zounmenou
| first = David
| title = Guinea: Hopes for Reform Dashed Again
| publisher=allAfrica.com
| date = 2 January 2009
| url = http://allafrica.com/stories/200901020524.html
| accessdate =27 December 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_GIN.html |title=UN Human Development Report 2009 |publisher=Hdrstats.undp.org |accessdate=28 March 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Ross |first=Will |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7647962.stm |title=Africa | Guineans mark '50 years of poverty' |publisher=BBC News |date=2 October 2008 |accessdate=28 March 2010}}</ref>

گینه استقلال خود را در ۱۹۵۸ به رهبری [[احمد سکوتوره]] به دست آورد.
احمد سکوتوره در روز ۱۵ ژانویه سال ۱۹۵۹ میلادی به مقام ریاست جمهوری گینه انتخاب گردید. او با کشورهای سوسیالیستی روابط نزدیکی برقرار کرد و یک حکومت مارکسیستی با حزب واحد تشکیل داد. روابط میان پاریس و کوناکری بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۵ میلادی به طور کامل قطع شدند. در اواخر سال‌های دهه ۱۹۷۰ میلادی احمد سکوتوره در سیاست مارکسیستی خود تعدیل کرد و به کشورهای اسلامی نزدیک شد.
احمد سکوتوره پس از این که در سال ۱۹۵۹ میلادی به قدرت رسید در ۵ نوبت متوالی به مقام ریاست جمهوری انتخاب گردید و به مدت بیست و پنج سال از ۱۹۵۸ تا ۱۹۸۴ بر این کشور حکومت نمود.

پس از مرگ وی در سال ۱۹۸۴ میلادی، [[لانسانا کونته]] در یک کودتای ارتشی، قدرت را در این کشور به دست گرفت و به مدت بیست چهار سال در این کشور حکومت کرد. کونته در دوران حکومتش با مشکلات متعدد داخلی روبه رو بود و برای تداوم قدرت خود به نیروی ارتش تکیه می‌کرد. در یکی از آخرین نمونه‌های این شیوه حکومت، تظاهرات سال ۲۰۰۷ مردم گینه در اعتراض به شرایط سخت اقتصادی به شدت توسط نیروهای دولتی سرکوب شد و دست کم ۱۸۶ نفر از معترضان کشته شدند. وی به دلیل شیوه استبدادی در حکومت، به دیکتاتور گینه شهرت یافت و سرانجام در اوایل دی ماه سال جاری ۱۳۸۷ به دلیل بیماری قلبی در گذشت.

== سیاست ==
بر اساس قوانین این کشور، در صورت درگذشت رئیس جمهور، می‌بایست رئیس مجمع ملی (رئیس مجلس نمایندگان) امور کشور را به طور موقت به دست گیرد تا ظرف ۶۰ روز، انتخابات ریاست جمهوری برگزار شود؛ اما یک گروه نظامی به رهبری یک سروان ارتشی به نام [[موسی دادیس کامارا]]، با اعلام کودتا، دولت و قانون اساسی را منحل نمود و حکومت را در این کشور به دست گرفت. نظامیان کودتاچی، در نخستین اظهار نظرها اعلام نمودند که انتخابات آزاد را در سال ۲۰۱۰ برگزار خواهند کرد، سرانجام در روز ۲۷ ژوئن ۲۰۱۰ اولین انتخابات آزاد و دمکراتیک گینه از زمان استقلال این کشور در سال ۱۹۵۸ برگزار شد و با توجه به تعدد نامزدها، این انتخابات به دور دوم کشیده شد. و در دور دوم این انتخابات که در هفتم نوامبر این سال برگزار شد، پروفسور آلفا کنده به عنوان نخستین رئیس جمهور گینه در انتخابات به پیروزی رسید.

گینه‌ای‌ها پس از تاخیرهای متعدد و لطمه دیدن کارزار انتخاباتی توسط ناآرامی‌های خونبار، روز ۱۲ مه ۲۰۱۳ در نخستین انتخابات پارلمانی این کشور در یک دهه اخیر شرکت کردند. این انتخابات که ابتدا قرار بود شش ماه پس از تحلیف «[[آلفا کنده]]»، رئیس جمهوری گینه در سال ۲۰۱۰ برگزار شود، به خاطر مناقشات بر سر سازماندهی آن به تاخیر افتاد و این باعث تحریک تنش‌های خونبار قومی شد که از زمان استقلال گینه از فرانسه در سال ۱۹۵۸ جامعه گینه را تهدید می‌کند. مجمعی که در نتیجه این انتخابات تشکیل می‌شود جایگزین هیات انتقالی خواهد شد که از زمان پایان حاکمیت نظامی در سال ۲۰۱۰ کشور را اداره می‌کند.<ref>[http://isna.ir/fa/news/92070704444/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%A9%D9%86%D8%A7%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%87%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D8%AC-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AC خبرگزاری ایسنا]. ۷ مهر ۹۲.</ref>

سیاست گینه به طور معمول حدود ۲۰ گروه قومی را به رو به روی هم قرار می‌دهد؛ گروه‌هایی که از جهاتی با یکدیگر در سازگاری زندگی می‌کنند. «[[فولانی]]» بزرگترین گروه قومی است که حدود ۴۰ درصد جمعیت گینه را تشکیل می‌دهد و پس از آن «مالینکه» و «سوسو» قراردارند.<ref>[http://isna.ir/fa/news/92070704444/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%A9%D9%86%D8%A7%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%87%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D8%AC-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AC خبرگزاری ایسنا]. ۷ مهر ۹۲.</ref>
رئیس جمهوری که از قوم [[مالینکه]] است «تجمع مردم گینه» را رهبری می‌کند و مدعی پشتیبانی از سوسیالیسم است. این در حالی است که رقیب اصلی او، دیالو، یک «فولانی» است و ریاست اتحادیه مرکزی لیبرال نیروهای دموکراتیک گینه را برعهده دارد.<ref>[http://isna.ir/fa/news/92070704444/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%A9%D9%86%D8%A7%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%87%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D8%AC-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AC خبرگزاری ایسنا]. ۷ مهر ۹۲.</ref>

== اقتصاد ==
جمهوری گینه دارای مواد معدنی فراوانی است. حدود یک سوم ذخایر قطعی [[بوکسیت]] (ماده اولیه [[آلومینیم]]) دنیا، بیش از ۸/۱ میلیارد متریک تن [[سنگ آهن]] با عیار بالا، میزان قابل توجهی از ذخایر طلا و الماس در این کشور وجود دارد.
وجود زمین مناسب برای کشاورزی و آب فراوان و وضعیت آب و هوایی، شرایط مناسبی را برای کشاورزی مکانیزه در مقیاس صنعتی فراهم آورده‌است. صادرات قهوه نیز یکی از منابع ورود ارز به این کشور است.

سرزمین گینه دارای منابع عظیم بوکسیت، الماس، طلا و آهن می‌باشد به گونه‌ای که در خاک و زمین نقاط مختلف شهر کوناکری و بسیاری از مناطق این کشور، ذرات آهن مشاهده می‌گردد. محصول عمده این کشور، غلات، برنج، موز، قهوه، ارزن و بادام زمینی است و صادرات آن قهوه، عسل، موز، آهن خام و آلومینیوم خام می‌باشد.

گینه از نظر کانی‌ها ازجمله [[بوکسیت]]، الماس و طلا بسیار غنی است. این کشور دومین تولیدکننده بزرگ بوکسیت در جهان است.

== مردم ==
دین: ۸۵ درصد مردم، مسلمان و باقیمانده اکثرا مسیحی می‌باشند.
جمعیت گینه بیش از ۱۰ میلیون نفر است. این کشور شکلی هلالی دارد و سرچشمه [[رود نیجر]] در بلندی‌های جنوب شرقی آن قرار گرفته‌است.

مردم گینه به ۲۴ قوم گوناگون تعلق دارند و بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اقوام این کشور به ترتیب [[قولا (قوم)|فولا]] ۴۰ درصد، [[ماندینگو]] ۳۰ درصد و [[سوسو]] ۲۰ درصد، هستند. ۸۵ درصد از جمعیت این کشور مسلمان‌اند<ref>[http://www.visualgeography.com/categories/guinea/religion.html][http://www.ecobank.com/countryinfo.aspx?cid=74049][http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries/Guinea-Conakry.html]</ref> و مسیحیان که بیشتر پیرو کلیسای [[کاتولیک رومی]] می‌باشند حدود ۱۰ درصد از جمعیت را تشکیل می‌دهند. زبان رسمی گینه فرانسوی است ولی بیش از ۲۴ زبان محلی نیز در این کشور رایج است.

== فرهنگ ==
پانزده روزنامه و نشریه ادواری در این کشور منتشر می‌شود. میزان باسوادی نیز طبق آمار رسمی یونسکو ۹/۳۵ درصد است. علاوه بر گروهی از شیعیان بومی در این کشور، گروه‌هایی از وهابی‌ها، بهایی‌ها و [[احمدیه قادیانی]] در این کشور فعالیت تبلیغی و آموزشی دارند.

== منابع ==
{{کوچک}}{{چپ‌چین}}
http://en.wikipedia.org/wiki/Guinea
{{پانویس}}
{{پایان چپ‌چین}}{{پایان کوچک}}
{{اتحادیه آفریقا}}

{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Guinea}}

[[رده:گینه|گینه]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۵۸ (میلادی)]]
[[رده:جمهوری‌ها]]
[[رده:کشورهای آفریقا]]
[[رده:کشورهای درحال توسعه]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه آفریقا]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی]]
[[رده:کشورهای عضو فرانسه‌زبانی]]
[[رده:کشورهای فرانسوی‌زبان]]
[[رده:کشورهای هم‌مرز با اقیانوس اطلس]]

گیلان

2015-01-08T12:29:07Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{نوشتار باکیفیت}} {{دیگر کاربردها|گیلان}} {{coord|۳۷٫۲۷۷۴|N|۴۹٫۵۸۹۰|E|region:IR_type:adm1st|d...» ایجاد کرد

{{نوشتار باکیفیت}}
{{دیگر کاربردها|گیلان}}

{{coord|۳۷٫۲۷۷۴|N|۴۹٫۵۸۹۰|E|region:IR_type:adm1st|display=title}}
{{جعبه استان ایران
| نام استان = گیلان
| نقشه موقعیت = 2px-GilanAdminMapColored.jpg
| مرکز = [[رشت]]
| مختصات =
| عرض =
| طول =
| مساحت = ۱۴٬۰۴۴ کیلومتر مربع
| سال جمعیت = سرشماری {{عدد به فارسی|۱۳۹۰}}
| جمعیت = ۲٬۴۸۰٬۸۷۴<ref name="jamiat1 "/> نفر
| پراکندگی جمعیت = ۱۷۷ نفر در هر کیلومتر مربع
| شهرستان = ۱۶
| زبان‌ها = اکثریت [[گیلکی]] و اقلیت [[تالشی]] <ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-x GĪLĀN x. LANGUAGES]</ref>
| نماینده ولی فقیه = [[زین العابدین قربانی]]
| استاندار = [[محمدعلی نجفی (استاندار)|محمدعلی نجفی]]
}}

'''استان گیلان'''، از استان‌های شمالی [[ایران]] به مرکزیت کلانشهر [[رشت]] است. دربارهٔ نام گیلان و معانی واژهٔ [[گیل]]، نظرات متفاوتی ابراز شده‌است. [[لغت‌نامه دهخدا]]، واژهٔ گیلان را برگرفته از «گیل»، به‌اضافهٔ پسوند مکان «ان»، به معنای محل سکونت گیل‌ها دانسته و افزوده‌است که صورت این واژه در زبان پهلوی، گِلان (Gelan) و نزد [[یونان]]ی‌ها گِلای (Gelae) بوده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-79b0f4bb84d345c996ed9307b93cef5c-fa.html |عنوان=گیلان |ناشر=لغت نامه دهخدا |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲ ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdUFeQH | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

این استان، از شمال به [[دریای خزر]] و کشور [[جمهوری آذربایجان|آذربایجان]]، که از طریق [[آستارا]] با آن دارای [[گذرگاه مرزی آستارا|مرز بین‌المللی]] است، از غرب به [[استان اردبیل]]، از جنوب به [[استان زنجان]] و [[استان قزوین|قزوین]] و از شرق به [[استان مازندران]] محدود می‌شود<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://amar.org.ir//DesktopModules/DNNCorp/DocumentLibrary/Components/FileDownloader/FileDownloaderPage.aspx?tabid=667&did=2842&pid=0&lrf=/DesktopModules/DNNCorp/DocumentLibrary/App_LocalResources/DocumentLibrary&cl=fa-IR&mcs=%2fDesktopModules%2fDNNCorp%2fDocumentLibrary%2f&uarn=Administrators&cd=False&tmid=1616&ift=1/|عنوان=سالنامه آماری گیلان|ناشر=مرکز آمار ایران|تاریخ=۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdVML16 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>. مساحت گیلان ۱۴٬۰۴۴ کیلومترمربع و جمعیت آن طبق سرشماری ۱۳۹۱، ۲،۴۸۰٬۸۷۴ نفر است.<ref name="jamiat1"/>

گیلان دهمین [[جمعیت استان‌های ایران|استان پرجمعیت]] و بیست و هشتمین [[مساحت استان‌های ایران|استان وسیع ایران]] است. [[تراکم جمعیت]] در این استان با ۱۷۷ نفر در هر کیلومترمربع جایگاه سوم را در ایران دارد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2552130 |عنوان=تراکم جمعیت در تهران ۲۰ برابر کل کشور |ناشر=روزنامه دنیای اقتصاد |تاریخ=۹/۵/۹۱|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdW9oca | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> کلانشهر [[رشت]] با داشتن ۴۶ درصد جمعیت کل استان<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://irna.ir/fa/News/223302/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/59_%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF_%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%86_%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF |عنوان=۵۹ درصد جمعیت گیلان در شهرها ساکن هستند |ناشر=خبرگذاری ایرنا |تاریخ=۲۲ دی ۱۳۹۰ |تاریخ بازبینی=۷ دسامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdWnSXT | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>، مرکز و پرجمعیت‌ترین شهر استان گیلان و [[فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت|دوازدهمین]] شهر پرجمعیت ایران و پرجمعیت‌ترین شهر سه استان ایران در ساحل دریای خزر است. از دیگر شهرهای پرجمعیت این استان می‌توان به ترتیب به شهرهای [[بندر انزلی]]، مهمترین بندر ایرانی در حاشیه دریای خزر، [[لاهیجان]]، [[تالش]]، [[لنگرود]]، [[رودسر]]، [[بندر آستارا]]، [[فومن]] و اشاره کرد.

[[طبیعت]] گیلان، پوشیده از [[جنگل]] و دارای [[آب و هوا|آب و هوای]] معتدل و مرطوب است. این استان شامل مناطق سرسبز شمال غربی [[رشته‌کوه البرز]] و بخش غربی کرانه‌های جنوبی [[دریای خزر]] است.<ref name="brit">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=|نام=|مقاله={{unicode|Gīlān}} |دانشنامه=[[Encyclopædia Britannica|دانشنامه بریتانیکا]] |نشانی=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/233507/Gilan|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdYU2tD | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

استان گیلان از سال ۱۳۴۴ در تقسیمات کشوری ایران به عنوان استان مستقل وارد شد. این منطقه پیش از آن ولایت گیلان و [[استان یکم]] خوانده می‌شد.<ref name="taghsimat">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=امیراحمدیان|نام=بهرام |مقاله=تقسیمات کشوری |دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]] |نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3749|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=fa| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdZ4rK1 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

سنت مقاومت در برابر اشغالگران موضوعی تکراری در نوشته‌های نویسندگان و تاریخ‌نگاران محلّی و ملی‌گرا می‌باشد (از جمله [[صادق هدایت]]، [[احمد کسروی]]، [[غلام حسین صادقی]]، [[محسن عزیزی]]). این‌ها گیلان را در طول تاریخ به گفته‌ی [[مینورسکی]] «پرچم‌دار ایران‌گرایی (ایرانیسم)» می‌دانند.<ref name="EIident"/>

== جغرافیا ==
{{اصلی|جغرافیای گیلان}}
==== زمین‌شناسی ====
[[پرونده:3538463996 d081e0d8f7 o.jpg|چپ|بندانگشتی|200px| نمایی از قلهٔ [[سماموس]]، بلندترین نقطه گیلان از روستای حاجی آباد [[املش]].]]
گیلان انتهای غربی رشته کوه البرز و بخش غربی جلگه‌های حاشیه دریای خزر ایران را دربر می‌گیرد. دره عرضی عمیق [[سفیدرود]] بین منجیل و [[امامزادهٔ هاشم (رشت)|امامزاده هاشم]] کمربند کوهستانی را قطع می‌کند. در شمال غرب، ارتفاعات تالش به صورت حوضه‌ای پیوسته امتداد دارند و گیلان را از آذربایجان جدا می‌کنند. جز در انتهای شمالی در [[حیران]] واقع در انتهای دره [[آستاراچای]] که از ارتفاع ۱۶۰۰ متر فراتر نمی‌رود، ارتفاع همه آن مناطق بالای ۲۰۰۰ متر است و سه قله بالای ۳۰۰۰ متر [[بغرو داغ]] (۳۱۹۷ متر)، [[عجم داغ]] (۳۰۰۹ متر) و [[شاه معلم]] یا ماسوله داغ (۳۰۵۰ متر) دارد. در بخش شرقی و شمال شرقی آنها جریانهایی موازی به پایین به سوی دریا جریان دارد که منجر به الگویی شانه‌ای‌شکل می‌شود. البرز غربی خود در شرق دره سفیدرود پهن‌تر و پرپیچ‌وخم‌تر است و سه دامنه موازی دارد؛ نماینده جنوبی‌ترین و پست‌ترینشان در گیلان [[آسمانسرا کوه]] (۲۳۷۵ متر) در منطقه [[عمارلو]] ست؛ دامنه متوسط پیوسته‌تر است؛ از کوه [[درفک]] (۲۷۳۳ متر) تا کرم کوه (۳۳۸۹ متر) ادامه دارد، درحالی که دره عرضی [[پلرود]] کلاچای مشخصاً دامنه شمالی را به [[ناتشکوه]] (۲۳۸۷ متر) و کوه سمام یا [[سماموس]] (۳۶۸۹ متر) که بلندترین نقطه گیلان است تقسیم می‌کند. همه این کوهها ساختار زمین‌شناسی و تاریخ [[زمین‌ساختی]] بسیار پیچیده‌ای دارند که آنها را به مجموعه ساختاری مرکز ایران مربوط می‌کند. لرزه‌خیزی بالا گواه فعال بودن فرایند کوه‌سازی ست، [[زمین‌لرزه رودبار و منجیل (۱۳۶۹)|زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹]]، دو شهر [[منجیل]] و [[رودبار]] را تقریباً ویران کرد و حدود چهل هزار نفر را کشت و صدها روستا را تخریب کرد.<ref name="EIgeo"/>
[[پرونده:Dorfak.JPG|بندانگشتی|راست|200px|نمایی از قله [[درفک]]]]

بیش از ۴۰ رودخانه در گیلان جریان دارند که مهم‌ترین آن‌ها [[سفیدرود (ایران)|سفیدرود]] است. دیگر رودهای مهم گیلان [[آستاراچای]]، [[کرگان‌رود]]، [[رود اسالم|اسالم]]، [[رود دیناچال|دیناچال]]، [[شیوه‌رود]]، [[عمل‌کنده]]، [[وزیرکنده]]، [[حسن‌کیاده]]، [[دهکا]]، [[چمخاله|رود چمخاله]]، [[کیان‌رود]] و [[رود پیله‌رود|پیله‌رود]] هستند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.gecomuseum.com/index.php?option=com_content&task=view&id=23#_ftnref1 |عنوان=معرفی گیلان و میراث آن |ناشر=موزه میراث روستایی گیلان |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdZHS4L | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Sahel anzali 1350.JPG|بندانگشتی|200px|ساحل انزلی در ۱۳۵۰]]
گرچه همه این کوهها مساحت بیشتری از جلگه‌ها دارند، ولی جلگه‌ها مهمترین ویژگی خاص استان هستند و واژه گیلان هم اغلب به مناطق جلگه‌ای یا خصوصاً به جلگه مرکزی اطلاق می‌شده‌است. این متوازی‌الاضلاع کم‌ارتفاع، با پهنای ۳۵ کیلومتر و طول ۹۰ کیلومتر، ناهمگن بوده قابل تقسیم به دو بخش اصلی است: دلتای [[سفیدرود]] در شرق و جلگه [[فومن]] در غرب. اولی تماماً توسط سفیدرود، رودی با دبی بالا (۴۵۰ میلیون متر مکعب به طور میانگین) و محتوای آبرفتی بالا ایجاد شده‌است. در بالای رود محتوای آبرفتی قدیمی غلیظ وجود دارد، ولی در پایین آن، شمال آستانه، رود اغلب دارای لای و گل می‌شود، و مسیرش از مسیر سابق شمال شرقیش که در زاویه برجسته دشت در دستک به دریا می‌پیوست عوض کرده و در حال حاضر به سوی شمال جریان یافته و دلتای زنده کوچکتری هنگام پیش رفتن به دریا بین [[زیباکنار]] و [[بندر کیاشهر]] می‌سازد. جلگه فومنات در غرب رسوبات آبرفتی دریایی و خطوط شنی ساحلی را با رسوبات فراوان ناشی از رودخانه‌های پرشمار سرازیر از ارتفاعات تالش می‌آمیزند. آنها مستقیماً به دریا نمی‌رسند، بلکه در [[تالاب انزلی]] یا یک خروجی به دریا جمع می‌شوند از لای ساحل شنی خط ساحلی جمع می‌شوند تالاب در نتیجه رسوبگذاری مستمراً در حال کوچک شدن و پست شدن بوده‌است. در مقابل، جریانات شمال تالش و شرق گیلان که حتی از پلرود هم پرآب‌ترند به اندازه کافی برای خنثی کردن عمل جریان ساحلی رونده بسوی شرق آبرفت نمی‌آورند، و نمی‌توانند جز یک روبان باریک منطقه کم‌ارتفاع تنها با پهنای چند کیلومتر بین آستارا و سفیدرود و در شرق [[قاسم آباد]] با پهنای حدود ۱۰ کیلومتر در دهانه [[پل‌رود|پلرود]] پیرامون [[کلاچای]] بسازند.<ref name="EIgeo">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-i-geography|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZda58vK | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

=== آب و هوا ===
مناطق کم‌ارتفاع ساحل دریای خزر به دلیل وضعیت [[توپوگرافی|توپوگرافیکشان]]، دارای نوعی بسیار ویژه از [[آب و هوای هیرکانی]] هستند. کل استان گیلان متعلق به این منطقهٔ به طور خاص مرطوب و سبز است: جریانات جوی غالب شمالی-جنوبی، بر فراز دریا مرطوب شده، توسط مانع قوی البرز مجبور به بالارفتن شدید می‌شوند و نتیجتاً در همه سال به فراوانی بر جلگه و کوهپایه شمال غربی رشته کوه می‌بارند. نظام بارش در پاییز (سپتامبر تا دسامبر) وقتی که ناپایداری جوی در بالاترین نقطه خود است حداکثر شدیدی نشان می‌دهد، در زمستان و اوایل بهار متوسط است، در مه تا اوت کمترین مقدار را دارد (ولی عموماً به حد کافی زیاد هست تا بالاتر از حد ماههای خشک بماند). بارندگی متوسط سالانه بین ۱۲۰۰ تا ۱۸۰۰ میلیمتر در طول خط ساحلی متغیر است (۱۲۳۳ در آستارا، ۱۷۵۵ در انزلی)، در گوشه جنوب غربی جلگه به سوی یک منطقه شبه مرطوب کاهش می‌یابد (۱۰۸۶ در فومن و ۸۵۵ در [[شاندرمن]])، و در بخش پست‌تر کوهها دوباره به مقادیر خیلی زیاد تا ۱۵۰۰-۱۸۰۰ میلیمتر (۲۴۰۰ میلیمتر در دره بالای [[ماسال]]) می‌رسد. در طول دره سفیدرود، که هر بعدازظهر تابستانی باد شدید شمالی منجیل آن بر آن می‌وزد، کاهشی شدید منجر به منطقه شبه‌خشک مدیترانه‌ای مانند رودبار و منجیل می‌شود.<ref name="EIgeo">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-i-geography|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZda58vK | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

=== گونه‌های گیاهی و جانوری ===
{{اصلی|طبیعت استان گیلان}}
{{هم‌چنین ببینید|فهرست پرندگان گیلان|مناطق حفاظت شده استان گیلان}}
[[پرونده: Sarv-Harzevil-GLB-2012.jpg|چپ|بندانگشتی|چپ|200px|[[سرو هرزویل]]، در [[هرزویل]]، منجیل]]
[[پرونده:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|راست|بندانگشتی|200px|جنگل گیلان]]
دلیل پوشش گیاهی غنی گیلان ممتاز بودن اقلیم آن است. [[جنگل‌های مختلط کاسپینی-هیرکانی|ناحیه رویشی هیرکانی]] مانند یک نوار سبز، حاشیه جنوبی دریای خزر و نیمرخ شمالی رشته کوه البرز را پوشانده‌است. این ناحیه رویشی به خاطر حاصلخیزی خاک، تغییرات دما و بارندگی‌های متعدد، حاوی گونه‌های گیاهی زیادی است. جنگل‌های این ناحیه به صورت نسلی دست‌نخورده و سالم، کمربندی از درختان خزان‌کننده دوران سوم زمین‌شناسی را تشکیل می‌دهند. این جنگل‌ها که از آن به نام‌های جنگل‌های مرطوب و یا خزری یاد می‌شود ارزش‌های زیست‌محیطی و اقتصادی زیادی دارند و در زمره میراث طبیعی جهانی محسوب می‌شوند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.frw.org.ir/CimayeManabeTabeeKeshvar/NavahiRooyeshiIran/pageid/44/language/fa-IR/Default.aspx |عنوان=نواحی رویشی ایران |ناشر=پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۶ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdalnG3 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
این ناحیه بخشی از [[ناحیه رویشی اکسین - هیرکانی]] است که این ناحیه خود درون [[منطقه ارو-سیبری]] است. بعضی گونه‌های ناحیه اکسین-هیرکانی چون درخت [[آزاد (درخت)|آزاد]] بازمانده گونه های گیاهی فلورا ترشری هستند که پس از دوره های سرمای [[کواترنری]] جز در این منطقه در دیگر نقاط نابود شدند.<ref name="EIazad">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|ĀZĀD}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/azad-zelkova|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdd7RPR | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>
این ناحیه نسبت به مناطق ارو-سیبری و حتی ناحیه رویشی اکسین - هیرکانی<ref group="یادداشت"> Euxino-Hyrcanian</ref> ویژگیهای خاصی دارد: [[مخروطیان]] تقریباً وجود ندارند، [[سرخدار]] تنک و تعداد زیادی از گونه‌های بومی که بازمانده گونه‌های گیاهی آرکو-ترشری هستند<ref group="یادداشت"> Arcto-Tertiary flora</ref> وجود دارند. بر حسب ارتفاع سه سطح جنگل قابل تمایزند: جنگلهای مخلوط هیرکانی، جنگلهای [[راش]] کوهی، و جنگلهای [[بلوط]] بلند کوهی و جنگل‌های [[ممرز]]. جنگل هیرکانی که زمانی جلگه‌ها را می‌پوشاندند، اکنون بخش عظیمی از بخش اول کوهها تا ارتفاع ۱۰۰۰ متری را می‌پوشانند. این جنگل لایه دار است و لایه‌ای از درختان خیلی بلند مثل بلند مازو، درخت آزاد، و انجیلی و انواع رایجتر [[افرا]] و [[نارون]]؛ لایه‌ای از درختان کوچکتر مثل [[لیلکی]]، [[کلهو]]، و [[شبخسب]]، [[شمشاد]] در نقاط سایه دار و همه انواع درختان میوه وحشی؛ و یک زیربوته با بته‌هایی مثل جل، [[خاس]]، [[خزه]]، [[تاک وحشی|تاک وحشی]]، پیچک، و دیگر گیاهان خزنده دارد. کوههای با ارتفاع متوسط، حوزهٔ [[راش]] شرقی بلند، به همراه بلوط، [[نمدار]]، افرا و نارون است. سطح بالای کوهها بین ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ متر باقیمانده دارای جنگل فقیرتر [[اوری (درخت)|اوری]] و ممرز است. مراتع قله‌ای اغلب جایگزین این جنگلهای بالاتر شده‌اند، بعضی هایشان در نقاط بلند یا شیبهای سرپوشیده خصوصیات [[گیاه خشکی‌زی|خشکی زی]] ویژه نشان می‌دهند. به اصطلاح جزیرهٔ مدیترانه‌ای پیرامون رودبار و منجیل به لحاظ پوشش گیاهی ویژهٔ طبیعی و کشاورزیش یعنی جنگلهای [[سرو]] بسیار تنک و درختان [[زیتون]]ش انگشت نماست.<ref name="EIgeo">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-i-geography|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZda58vK | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> [[سوسن چلچراغ]] در [[بخش عمارلو (گیلان)|عمارلوی]] [[رودبار]] از گونه‌های منحصر به قرد گیلان است.
[[پرونده:Anzali lagoon Barry Kent.jpg|بندانگشتی|200px|[[تالاب انزلی]]]]
[[تالاب انزلی]]، به دلیل گیاهان، جانوران و مورفولوژی و شکل بستر، ارتباط با دریا و رژیم رودها دارای محیط زیستی ویژه‌است. گیاهان تالاب به سه دسته غوطه ور، گیاهان شناور و گیاهان حاشیه‌ای تقسیم می‌شود. معروف ترین گیاه تالاب انزلی که شهرت جهانی دارد «[[لاله مردابی]]» است که تالاب را به این دلیل تالاب لاله مردابی می‌خوانند. [[حواصیل|حواصیل‌ها]]، [[اردکیان|اردک سانان]]، مرغابی سانان، [[کشیم شانه‌دار بزرگ]]، [[کشیم گردن سیاه|کشیم سیاه گردن]]، [[یلوه کوچک]]، [[کاکایی (پرنده)|کاکایی]] از پرندگان این تالابند که به دلیل تنوع زیستی بالا محلی مناسب برای مطالعه آنان است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1573388 |عنوان=اکوسیستم تالاب انزلی آلبوم بی‌نظیر طبیعت/ گونه‌های گیاهی تالاب انزلی|ناشر=خبرگزاری مهر |تاریخ=۱۳۹۱/۰۱/۲۲ |تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZddolbH | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

۹۴ گونه حمایت شده و در معرض خطر انقراض پرندگان در گیلان وجود دارد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1614553 |عنوان=تراژدی غم انگیز حیات وحش و زیستگاهها در گیلان |ناشر=خبرگزاری مهر |تاریخ=۱۳۹۱/۰۳/۰۹ |تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZde2KP1 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
پوشش انبوه گیاهی گیلان زیستگاه گونه‌های وحشی چون [[پلنگ]]، [[آهو]] و [[بز کوهی]] بوده‌است اما امروزه به دلیل گسترش سلاح‌های غیرمجاز و افزیش شکار این گونه‌ها تا مرز انقراض پیش رفته‌اند. گیلان یکی از مهم ترین زیستگاههای [[مرال]] یا گاو کوهی، یکی از سه گونه گوزن موجود در ایران و بزرگترین گونه آن، است که در جنگل‌های مناطق کوهستانی زندگی می‌کند. در چند سال اخیر با افزایش محیط بانی، تبلیغات و فرهنگ سازی مداوم از شیب کاهش جمعیت این گونه کاسته شده‌است. دیگر گونه منحصر به فرد و کمیاب در گیلان، [[سمندر باله دار جنوبی |سمندر باله دار جنوبی]] <ref group="یادداشت"> Southern Crested Newt</ref> است که اهمیت جهانی دارد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.jamejamonline.ir/archnewstext.aspx?newsnum=100854477008 |عنوان=گیلان گنجینه گونه‌های حیات وحش |ناشر=جام جم آنلاین |تاریخ=یکشنبه ۲۷ شهریور ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdeEmZJ | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
<gallery>
Gilan's Jungle 1.JPG
Gilan's Jungle 2.JPG
Gilan's Jungle 3.JPG
Gilan's Jungle 4.JPG
Gilan's Jungle 5.JPG
Gilan's Jungle 6.JPG
Gilan's Jungle 7.JPG
Gilan's Jungle 8.JPG
Gilan's Jungle 9.JPG
Gilan's Jungle 10.JPG
Gilan's Jungle 11.JPG
Gilan's Jungle 12.JPG
Gilan's Jungle 13.JPG
Gilan's Jungle 14.JPG
Gilan's Jungle 15.JPG
Gilan's Jungle 16.JPG
Gilan's Jungle 17.JPG
Gilan's Jungle 18.JPG
</gallery>

== تاریخ ==
{{اصلی|تاریخ گیلان}}

=== دوره باستانی ===
{{اصلی|تاریخ گیلان در دوره باستان|مارلیک|تمدن املش}}
[[پرونده:Swastika iran.jpg|بندانگشتی|200px|راست|گردنبند ایرانی نماد [[صلیب شکسته]] که در [[تپه مارلیک]] [[گیلان]] پیدا شده]]
با آغاز سدهٔ بیستم میلادی در حفاری‌های [[تپه مارلیک]] (که قدمتی ۳۰۰۰ ساله دارد) ظروف سفالین، مجسمه‌های کوچک از [[طلا]]، [[نقره]] و [[برنز]] و اسلحه‌های برنزی و آرامگاه پادشاهی از همان دوران به همراه مجموعهٔ قابل توجهی از [[جواهر]]ات کشف شد که طرز ساخت این اشیا و فراوانی [[طلا]] و [[نقره]] در این آثار باستانی، خبر از خبرگی سازندگان و ثروتمندی مردمان این سرزمین در گذشته می‌دهد.<ref name="marlik">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Abdi|نام= Kamyar|پیوند نویسنده=کامیار عبدی |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|MĀRLIK}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/marlik|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdeVEUq | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>
[[پرونده:Jame hayoolaye do sar va ghazal.jpg| |[[جام هیولای دوسر و غزال]]، [[موزه لوور]]|بندانگشتی|200px]]
پیش از میلاد در کرانه [[دریای کاسپین]] اقوامی همچون [[کاسپی]]ها و [[کادوسیان|کادوسی‌ها]] و [[آماردها]] ساکن بوده‌اند.<ref name=cas>{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Schmitt|نام=Rüdiger |پیوند نویسنده=رودیگر اشمیت|مقاله={{unicode|CASPIANS}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/caspians-gk|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdeqhNA | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> کاسپی‌ها در طول سواحل جنوب غربی دریای خزر زندگی می‌کردند. اینکه آیا آنها شمال یا جنوب رود کورا هم زندگی می‌کردند مشخص نیست. کاسپی‌ها باید ایرانی یا شدیدا تحت تاثیر فرهنگ ایرانی باید دانسته شوند.<ref name=cas/> به نظر می‌رسد که [[گیل|گیلها]] (گیله مردان) که جنگجو ذکر شده‌اند، حدود قرن اول یا دوم قبل از میلاد، وارد ساحل جنوبی دریای خزر و غرب رود آماردوس (بعدها [[سفیدرود]]) شدند و همراه با [[دیلمیان]] در آنجا سکنی گزیدند. این دو نوعی گویش ایرانی شمال غربی تکلم می‌کردند که تا حد زیادی برای سایر فارسی زبانان قابل فهم نبود. آنها احتمالاً از منطقه [[داغستان]] آمده‌اند و جایگزین کادوسیان شده‌اند. متعاقباً از رود آماردوس هم گذشتند و به همراه دیلمیان جایگزین آماردی‌ها شدند. از آنها هم مانند دیلمیان به عنوان مزدوران شاهان ساسانی نام برده شده ولی به نظر نمی‌رسد تحت فرمان مؤثر آنان درآمده باشند.<ref name="EIr Pre"/> شهر گیلها در نزدیکی دریا بود. کاسپی‌ها خودشان ظاهراً به کوهها سوق داده شده بودند. سپس در شرق، کادوسیان می‌زیستند که ظاهراً با گیلها آمیخته بودند و از ساحل تا کوه سکنی داشتند. آماردیها در آمل اقامت داشتند.<ref name="histcam1"/><ref>
R.N. Frye, Ancient Central Asian History Notes,” Proceedings of the Second European Congress of Iranian Studies, (ISMEO, Rome), 185-90. Pg 188: "town of Amul on the Amu Darya and the Amul in Mazanderan, Iran, both of which may be traced back to the migration of an Iranian tribe called Amardi or Mardi "</ref>

کادوسیان قبیله‌ای ایرانی بودند که بنا بر استفان بیزانتی<ref group="یادداشت"> [//en.wikipedia.org/wiki/Stephanus_of_Byzantium Stephanus of Byzantium] جغرافی دان [[بیزانس]]ی قرن ششم میلادی.</ref>بین دریاهای خزر و سیاه و بنا بر [[استرابو]] در کرانه جنوب غرب دریای خزر و جنوب ارس بین [[آلبانیای قفقاز|آلبانی]] در شمال و [[مردم آمارد|ماردی]] در شرق یعنی در بخش کوهستانی مادیه پیرامون پاراچوآتراس<ref>{{cite web |url=http://pleiades.stoa.org/places/884905 |title=Places: 884905 (Parachoatras/Choatras M. /Padishxvargar) |author=Kroll, S. , R. Talbert, T. Elliott, S. Gillies |accessdate=October 16, 2012 3:17 am |publisher=Pleiades}}</ref><ref group="یادداشت"> Parachoatras در جغرافیای یونانیان، به سرزمینی گفته میشده که شاید همان پذشخوارگر باشد.</ref>می‌زیستند. گفته شده [[نی‌نوس]] شاه [[آشوری]] آنان را شکست داد. در دوره [[مادها]] آنان آشکارا قادر به حفظ استقلالشان بوده‌اند و حتی گفته شده در دوره آرتئس وقتی یک پارسی به نام پارسد که از مادها گریخته بود (برادر زن رهبرشان)، مجبور شان کرد با مادها بجنگند. شاه مادها را شکست داده‌اند؛ بنابراین کادوسیان هرگز تابع شاهان ماد نبوده‌اند و فقط این کوروش بود که گفته شده داوطلبانه فرمانبردارش شدند. بنابر گفته [[گزنفون]]، او هنگام مرگ پسرش را ساتراپ مادها ارمنیان و کادوسیان کرد.<ref name="EIr cadussii">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Schmitt|نام=Rüdiger |پیوند نویسنده=رودیگر اشمیت|مقاله={{unicode|CADUSII}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/cadusii-lat|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=|ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdfCE9X | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

تا قرن هفتم میلادی، گیلان در منطقه نفوذ هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان قرار داشت که بر ایران تا قرن هفتم میلادی حکمفرمایی می‌کردند. فتح ایران بدست اعراب باعث ظهور تعداد زیادی سلسله‌های محلی در گیلان شد.<ref name="Brit">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= |نام= |پیوند نویسنده=|مقاله= Gilan |نشانی= |دانشنامه= [[دانشنامه بریتانیکا|Encyclopaedia Britannica]] |ویرایش= ۱۵ |صفحه= ۲۶۲ |ویراستاران= |ناشر= Encyclopaedia Britannica, inc |سال= ۱۹۹۳ |زبان=en}}</ref> [[اسکندر]] موفق به فتح گیلان نشد.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Tarn |نام=William |پیوند نویسنده=|کتاب=Alexander the Great: Volume 1, Narrative |پیوند=http://books.google.com/books?id=eos6AAAAIAAJ&lpg=PA121&dq=gilan%20%2B%20cadusii&lr=&client=firefox-a&pg=PA121#v=onepage&q&f=false |جلد=Volume 3 (1) |ناشر=CUP Archive, |سال=۱۹۷۹| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdfYNvW | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

نوشته‌های دوران آغازین ساسانی و منابع عربی در قرون وسطی از تلاش اولین افراد خاندان ساسانی، اردشیر اول و شاپور اول برای تسخیر تمام ایران حکایت می‌کنند. تا زمان شاپور اول تمامی حاکمان محلی برکنار شده بودند و فرزندان شاپور جایگزین آنها شده بودند. از جمله [[بهرام]] که بر گیلان حکم می‌راند.<ref name="histcam1">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Yarshater |نام=E. |پیوند نویسنده=احسان یارشاطر |صفحه=۷۰۱|کتاب=The Cambridge History of Iran:Seleucid Parthian |پیوند=http://books.google.com/books?id=y7IHmyKcPtYC&lpg=PP1&pg=PA766#v=onepage&q&f=false |جلد=Volume 3 (1) |ناشر=Cambridge University Press, |سال=۱۹۸۳| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdfiIYk | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>حدود فتوحات اردشیر را نمی‌توان با دقت تعیین کرد. اکثر مناطق پارتی، شامل حکومتهای تابع از ساسانیان اطاعت کردند. بنا به گفته طبری، پادشاهان کوشان و توران در شرق به اردشیر گرویدند، اما در غرب، و جزایر خلیج فارس و بحرین، لشکرکشی انجام شد و این مناطق فتح شدند. اینکه گیلان و مناطق ساحلی خزر به اردشیر پیوسته باشند غیر محتمل است چونکه عنوان گیلانشاه برای اولین بار در دوران شاپور اول ظاهر شد.<ref name="histcam2">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Yarshater |نام=E. |پیوند نویسنده=احسان یارشاطر |کتاب=The Cambridge History of Iran:Seleucid Parthian |پیوند=http://books.google.com/books?id=Ko_RafMSGLkC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=gilan+%2B+shapur&source=bl&ots=gHAnDXRJhj&sig=WbxgjcMZZTXCB4Et5evS9veyEus&hl=en&sa=X&ei=AIF7UP-VDJLW9QTd_IHACw&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false |صفحه=۱۲۱ |جلد=Volume 3 (1) |ناشر=Cambridge University Press, |سال=۱۹۸۳| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdfsJOD | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> مناطق حاشیه خزر [[مادیه]] یک منطقه جغرافیایی و قومیتی متمایز ایران را شکل می‌دادند و به استقلال سیاسی گرایش داشتند. [[نامه تنسر]] نشان می‌دهد شاه [[گشناسب]]، در ابتدای دوره ساسانی شاه گیلان، دیلم و رویان، طبرستان و دماوند بوده است. منطقه، یک پادشاهی تابع و بعدها استان [[پتشخوارگر|کوههای پتشخوارگر]] ([[فرشواذگر]]) را شکل می‌داد. شهر اصلیش، رشت (سایرو پولیس)، باید بر سر راههای پارتی به ارس و [[آتورپاتکان]] بوده باشد. مسیحیت از طریق این راه می‌توانسته از قرن دوم به بعد به گیلها رسیده باشد گرچه تازه از قرن ششم به بعد اسقف نشین شده‌است. [[جاده ماه]] در جنوب از طریق شادشاپور (قزوین)، قابل دسترسی بود.<ref name="histcam5">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Yarshater |نام=E. |پیوند نویسنده=احسان یارشاطر |کتاب=The Cambridge History of Iran:Seleucid Parthian |پیوند=http://books.google.com/books?id=y7IHmyKcPtYC&lpg=PA765&ots=3UuGKaWfgG&dq=letter%20of%20tansar%20%2B%20gilan&pg=PA765#v=onepage&q&f=false |جلد=Volume 3 (2) |ناشر=Cambridge University Press, |صفحه=۷۶۵ |سال=۱۹۸۳| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdg2Mq9 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Iran sett.le, gilan, figura femm.le in terracotta, 1200-100 ac. ca. 01.JPG|بندانگشتی|مجسمه آجری زن، ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد، گیلان؛ [[موزه هنرهای شرقی]]، رم]]
از آنجا که از دوره هخامنشیان و ساسانیان، گیلان با خاندانها و فرمانروایان محلیش تقریباً همیشه مستقل بود، دین زرتشتی و کلنی‌های [[نسطوری]] توانست برای مدت طولانی در آن دوام آورد.<ref name="EoIGilan">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Spuler|نام= B. |پیوند نویسنده = برتولد اشپولر |مقاله= {{unicode|GILAN}} |دانشنامه= [[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] |ویرایش= Second |ویراستاران=B. LEWIS, CH. PELLAT AND J. SCHACHT | جلد = II|ناشر= [[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال= ۱۹۹۱ |زبان=en}}</ref> در ۵۳۳ از گیلان همراه با [[آمل]] به عنوان پایگاه کشیشی نسطوری نام برده شده‌است. گفته می‌شود خاندان [[دابویگان]] هم پیش از رفتن به مازندران از گیلان نشات گرفته‌است.<ref name="EIr Pre">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Madelung|نام=Wilferd |پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|مقاله={{unicode|GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdgD4KI | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

=== دوره اسلامی ===
{{اصلی|تاریخ گیلان در اوایل دوره اسلامی|سلسله گاوبارگان|مذهب دیلمیان|زیدیه در گیلان و مازندران}}
در هجوم عرب‌ها [[دیلمیان]] مقاومت شدیدی در برابر اشغالگران عرب نشان دادند و گیلان به اشغال آنان در نیامد. هر چند که منابع خلفا عباسی خبر از پرداختن مالیات از سوی گیلانی‌ها می‌دهد به نظر می‌رسد که ایشان مردمان باختر سفید رود بوده‌اند و مردم خاور سفید رود هیچگاه زیر کنترل آنها نبوده‌اند. تقریباً اولین مسلمانانی که از حدود قرن دوم هجری به بعد وارد این سرزمین شدند و توانستند در آنجا اقامت گزینند، علویان بودند که به‌علت مخالفت یا مبارزه با حکام [[عباسی]] بدان سرزمین روی آوردند. بدین ترتیب، پذیرش اسلام دیلمیان با مذهب [[تشیع]] آغاز شد و از فرق شیعه، مذهب [[زیدیه]]، اولین و پرطرفدارترین آنان بود. البته، مذهب اسماعیلیه با تبلیغات و فعالیت [[ابوحاتم رازی]] در دیلم، پیروانی پیدا کرد.<ref name="EIr Pre">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Madelung|نام=Wilferd |پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|مقاله={{unicode|GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdgdXN5 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> گیلان و دیلمان حتی پس از آوردن اسلام و بسط دیلمی، از نظر سیاسی شبه مستقل و جدا ماندند.<ref name="EIr Pre"/> در این دوران وجود اختلاف‌های دیرینه نژادی بین دیلمیان و گیلکیان و وجود دو مکتب رقیب زیدی باعث بالا گرفتن دشمنی بین گیلکیان و دیلمیان و ستیزه‌های فرقه‌ای بین اینان انجامید.<ref name="Ferghe">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=مادلونگ |نام= ویلفرد | پیوند نویسنده = |کتاب=فرقه‌های اسلامی | پیوند= | جلد = |ناشر=انتشارات اساطیر |سال= ۱۳۷۶}}</ref> [[زیاریان]]، [[بوییان|بوئیان]] و بعدها [[سلجوقیان]] تلاش کردند از خارج تاثیرگذار باشند و در پاره‌ای از زمانها می‌توانستند [[خراج]] مطالبه کنند، ولی نتوانستند حکمرانی یا مالیات منظم تحمیل کنند. زیدیان شرق گیلان از حکمرانان علوی مستقر در [[رودسر|هوسم]] در قرون دهم و یازدهم میلادی هواداری می‌کردند. به هر حال، بیشتر این سرزمین همچنان در کنترل سران محلی خانوادگی بود. در قرن دوازدهم [[لاهیجان]] جای هوسم را به عنوان مرکز فرمانروایان زیدی علوی گرفت. لاهیجان، که خاندان دیلمی آل بویه که نواحی مرکزی و غربی ایران و فارس را از تصرف خلفا آزاد کردند، از آن نشات می‌گیرد، در قرن دهم همچنان دیلمی پنداشته می‌شد. هم اکنون این شهر اصلی شرق گیلان است.<ref name="EIr Pre">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Madelung|نام=Wilferd |پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|مقاله={{unicode|GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdgD4KI | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>
گیلان، تنها منطقه‌ای در ایران بود که در دوره حکومت [[مغول]]، وقتی همه کشور در اشغال مغولان بود، واقعاً مستقل مانده بود و حتی پس از اشغال پرهزینه آن توسط [[الجایتو]] همان طور باقی ماند. هیچ حاکم مغولی به گیلان فرستاده نشد، در عوض؛ ایلخان به فرمانروای [[بیه پیش]] اجازه داد کل منطقه را زیر فرمان خود در آورد و به نشانه حسن نیت یک دختر مغول به او داد.<ref name="EIr Pre">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Madelung|نام=Wilferd |پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|مقاله={{unicode|GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdgD4KI | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

==== صفویه ====
[[پرونده:Achasheikhzahed.jpg||راست|مقبره [[شیخ زاهد گیلانی]]، پدر همسر و استاد [[شیخ صفی الدین اردبیلی]] نیای بزرگ دودمان [[صفویان]]، در [[لاهیجان]]|200px|بندانگشتی]]
{{اصلی|گیلان در دوره صفویه|کیاییان}}
در اواخر سده ۱۵ و اوایل سده ۱۶ میلادی، گیلان تحت سلطه اعضای دو خاندان محلی بود. از ۶۸-۱۳۶۷ میلادی [[امیر کیای ملاطی|علی کیا بن امیرکیای ملطی]]، یک رهبر علوی کنترل [[بیه پیش]] (به مرکزیت [[لاهیجان]]) را با پشتیبانی سادات [[مرعشیان|مرعشی]] حاکم در [[مازندران]] به دست گرفت. او و [[کیاییان|جانشینانش]] خود را در لاهیجان مستقر ساختند و بر همه شرق گیلان تا اوایل عصر صفوی حکم راندند. خاندان شیعه زیدی [[کیاییان|امیرکیایی]]، خانواده‌ای از نسبتاً نوپادشاهان، بود، گرچه حتی یکی از اعضای آن هم در داشتن ادعای اصل و نسب ساسانی شک نداشت. در [[بیه پس]] (به مرکزیت [[فومن]]؛ و بعداً [[رشت]])، یک منطقه [[سنی]]، خاندان سنی [[شفیعیان|شفیعی]] اسحاقوندی از نیمه قرن سیزدهم به قدرت رسید. این خاندان که مقرش فومن بود، تدریجاً همهٔ غرب گیلان را تصرف کرد. این خاندان اصل و نسبش را به پادشاهان [[ساسانی]] و پیش از آن می‌رساند، و در همان زمان، ادعای تبار از [[اسحاق]] نبی می‌کرد.<ref name="EIr Pre">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Madelung|نام=Wilferd |پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|مقاله={{unicode|GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdgD4KI | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> [[شاه اسماعیل صفوی]] شش سال (و به گفته لاهیجی هشت سال) در گیلان ماند، قبل از این که فروپاشی امپراطوری [[آق قویونلو]]، که به او فرصتی که دنبال اش بود تا تخت پادشاهی ایران را در سال ۹۰۵ شمسی تصاحب کند را داد. اسماعیل از ماندن نزد امیره اسحاق، حاکم بیه پس، که توسط مشاوران برای او تعیین شده بود اجتناب کرد، احتمالاً به خاطر این که نمی‌توانست به یک سنی اعتماد کند. به هر حال، او به آسانی، دعوت حاکم عالی مقام وقت گیلان، [[کارکیا میرزا علی]] شیعه از لاهیجان را، که با آق قویونلو بارها جنگیده بود، پذیرفت. هر دو خاندان توسط [[شاه عباس صفوی]] از بین رفتند و گیلان تحت فرمان حکام منصوب دولت مرکزی در آمد. شاه تمام گیلان را به ملک شخصی خود تبدیل کرد.<ref name="EIrsaf">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Kasheff|نام=Manouchehr |مقاله={{unicode|GĪLĀN v. History under the Safavids}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-v|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdhyXJ0 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

پیش از صفویه آثار مکتوب بر جای مانده از گیلانیان به زبان فارسی انگشت شمار است زیرا مراکز آموزشی که این زبان را آموزش دهند یا ولی نعمتانی که مشوق آن باشند وجود نداشت. گیلان در دورهٔ صفویه با نقاط دیگر ایران ارتباط گسترده‌تری یافت که منجر به نگارش بیشتر کتب فارسی نویسندگان و دانشمندان گیلانی شد.<ref name="سمیعی">{{یادکرد
نام خانوادگی=سمیعی (گیلانی)
|نام=احمد
|پیوند نویسنده=احمد سمیعی گیلانی
|مقاله=سهم گیلانیان در زبان و ادب فارسی
|ترجمه=
|ژورنال=
|نشریه=
|تاریخ=۳۰ آذر تا ۳ دی ۱۳۸۳
|دوره=دوره
|سری=دومین همایش ملی ایران شناسی
|ناشر=[[بنیاد ایران شناسی]]
|پیوند=http://www.irane7000saale.com/pdf-Iran-7000/Bonyad-IranShenasi/2nd-Iranology-Hamayesh/ADABIAT-Iran/Gilan-Persian-Irane7000saale-com.pdf
| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdiKKCY | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Giv fights Lahhak and Farshidvard LACMA M.75.24.jpg|بندانگشتی|جنگ گیو با لهاک و فرشیدورد، در [[شاهنامهٔ فردوسی]] چاپ گیلان، ۱۴۹۴ میلادی. نگهداری شده در [[موزه هنر شهرستان لس آنجلس]]]]

==== قرن هیجدهم ====
افول صفویان و انقراض آنان در سال ۱۷۲۲، منجر به یک حالت آشوب در کشور شد. مناطق شمالی کشور نسبت به تاثیر و اشغال خارجی آسیب پذیر شد. اولین تلاشها توسط [[روسیه تزاری]] برای تسلط بر دریای خزر و استانهای ایرانی گیلان، مازندران، استرآباد و آذربایجان در همین زمان شروع شد. این قرن پرآشوب ظهور سه رهبر قدرتمند ایلی را به خود دید، [[نادر شاه افشار]]، [[کریم خان زند]] و [[آغا محمد خان قاجار]]. طی بیشتر این دوره، گیلان توسط فرمانروایان محلی از بازماندگان اسحاقیه و خصوصاً امیره دباج فومن و بیه پس با کمک حکام شهرها و بخش‌ها که آنها هم از خاندانهای محلی بودند اداره می‌شد که یا به طور مستقل حکم می راندند یا استقلال نسبیشان را با پرداخت خراج به چهره‌های نوظهور فوق الذکر و فرمانداران کل منتصب آنان تضمین می‌کردند. تقسیم گیلان به دو بخش در این دوره هم ادامه یافت. در این دوره تعدادی فرماندار کل هم توسط نادرشاه، کریم خان و آغا محمد خان برای گیلان منصوب شدند ولی دوره آنها عمدتاً کوتاه بود. طی دوره نادرشاه، فرمانروایان گیلان خراج اختصاص یافته به‌استان را به فرمانداران کل یا خزانه مرکزی می‌فرستادند. به هرحال مالیات‌گیری منجر به دو شورش عمده شد. در هرج و مرج پس از قتل نادر شاه، قلمرو او به دست سران ایلی افتاد. در گیلان، آقا جمال فومنی (از بازماندگان [[امیره دباج]]، و فرزند آقا کمال که در دوره شاه سلطان حسین فرمانروای گیلان بود) همراه با آقا صافی حکومت مرکزی را شکست دادند و حکومت استان را از رشت به دست گرفتند. آقا جمال در ۱۷۵۳ در نتیجه یک عداوت قدیمی توسط آقا هادی شفتی در [[شفت]] کشته شد. آقا هادی با کمک میرزا ذکی حاکم گسکر برای ۴ ماه بر گیلان حکومت کرد.
[[پرونده:Herman Moll.North Persia, Caspian Sea, part of Independent Tartary.jpg|راست|بندانگشتی|200px|گیلان در ۱۷۳۶، از نقشه هرمان مول]]
او در یک حمله ناگهانی توسط سران قاجار دستگیر و اعدام شد. آنها [[هدایت الله خان فومنی|هدایت الله]]، فرزند جوان آقا جمال را به فرمانروایی رشت منصوب کردند. پس از رسیدن کریم خان به قدرت هدایت الله خان به تهران فرستاده شد و یک حامی کریمخان در ۱۷۶۰ جایگزین او شد. ولی وقتی کریمخان در یک کارزار نظامی در آذربایجان بود هدایت الله خان به گیلان گریخت و دوباره به مقام فرمانروایی گیلان رسید. بعد از مدتی جنگ و گریز، کریمخان نهایتاً او را ۱۷۶۷ به فرمانروایی گیلان منصوب کرد و دختر او را به عقد پسرش ابوالفتح خان درآورد. هدایت الله خان توانست شبه-استقلال گیلان را تا رسیدن آغا محمد خان به قدرت در دهه ۱۷۷۰ حفظ کند. در ۱۷۷۳ او سعی کرد حمایت روسها را کسب کند و وقتی موفق نشد در ۱۷۷۹ به فتحعلی خان خان [[خانات قبه]] برای کمک روی آورد. علاقه هدایت الله خان به حفظ حدی از استقلال باعث شد او در آخرین تلاش برای مقاومت علیه حاکمیت در حال ظهور قاجار دوباره از روسها تقاضای حفاظت کند. گرچه نپذیرفتن تقاضای روسها برای الحاق بندر انزلی منجر شد روسها آغا محمد خان را تحریک کنند که گیلان را فتح کند. مصطفی خان دولو با ۶۰۰۰ سرباز به رشت حمله کرد و هدایت الله خان را شکست داد. وقتی او در یک کشتی روسی پناه گرفت، روسها او را به آقا علی تنها بازمانده خاندان آقا رفیع شفتی که همگی توسط هدایت الله کشته شده بودند تحویل دادند. او توسط آقا علی اعدام شد. گیلان تحت فرمانروایی هدایت الله که تجارت خارجی را با جذب شمار زیادی از ارامنه، روسها، یهودیان و هندیان به رشت حمایت می‌کرد پیشرفت کرد. آنها در کاروانسراهای جداگانه می‌زیستند و تجارت می‌کردند. او با حکمرانی در یکی از بارونق‌ترین ایالات ایران با یک درامد سالانه قابل توجه (حدود ۲۰۰ هزار پاوند) در یک دوره طولانی ثروت زیادی به دست آورد و با سخاوتمندی زیست. او خراج بزرگی از [[ابریشم]] و طلا به حاکمان از محمدحسن خان تا کریمخان و آغامحمدخان می‌فرستاد. او درباری درخشان و با مبلمان عالی و شرابهای قوی و بردگان گرجی، و یک ارتش حقوق بگیر از ۱۵ هزار مرد داشت که می‌توانست ده هزار نیروی ایالتی هم بدان بیفزاید. او علاوه بر در آمد سرشار از تولیدات محلی خصوصاً ابریشم، از مالیات ثابت سرانه بر جامعه بزرگ ارمنی و نیز از تجارت با روسها که یک پست تجاری مستحکم در انزلی داشتند کسب می‌کرد.<ref name="EIr18">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Rezazadeh Langaroudi|نام= Reza|پیوند نویسنده=رضا رضازاده لنگرودی|مقاله={{unicode|GĪLĀN vi. History in the 18th century}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-vi|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdiovb5 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

==== قرن نوزدهم ====
[[پرونده:John Pinkerton. Map of Persia. 1818.H. Ghilan.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|گیلان در نقشهٔ شمال ایران در سال ۱۸۰۸، از اطلس نوی [[:w:en:John|Pinkerton پینکرتن]]]]
{{اصلی|تاریخ گیلان در قرن نوزدهم}}
در قرن نوزده در اثر منافع استعماری روسیه و بریتانیا، ایران دچار تغییرات عمده سیاسی اقتصادی و اجتماعی شد. گیلان در حوزهٔ تأثیرات روسیه بود و ارتباطات فزاینده با این کشور منجر به تحولات عمده‌ای در قرن نوزده و اوایل قرن بیستم در این منطقه شد. از جمله تجارت خارجی افزایش یافت، حمل و نقل دریایی و اثر آن بر واردات و صادرات و مصرف زیاد شد که رفاه در ایالت گیلان را افزایش داد. نتیجتاً راه ارتباطی بین تهران به انزلی از طریق قزوین و رشت منجر به افزایش عبور مسافرین به اروپا از خط انزلی–باکو شد. قرن نوزدهم در گیلان با ادامه یافتن حکمرانی خاندان‌های محلی دو بخش بیه پیش و بیه پس شروع شد. ولی تدریجاً این وضعیت در نیمه دوم قرن تغییر کرد و افزایش تجارت خارجی و توسعه سریع حمل و نقل در خزر و سیل مسافر و بار در راه ترانزیتی تهران-انزلی عوامل عمدهٔ مؤثر در جدابودن ایالت را از بین برد و آن را به مدار اقتصاد نوظهور جهانی و قدرت مرکزی آورد. گیلان با تبدیل شدن به مرکز تماس سیاسی اقتصادی و اجتماعی با غرب در واپسین دهه‌های قرن نوزده، به میدانی برای شماری از جنبش‌های شورشی مهم رادیکال در دوره ۱۹۰۵ تا ۱۹۲۱ تبدیل شد. قاجاریان موفق شدند بر آشوب قرن هجده با ایجاد امنیت نسبی و کنترل بر ایالات فائق آیند. دو مجموعهٔ موقت و ثابت، دستگاه دولتی ایالت را تشکیل می‌داد. یکی فرماندار کل و وزیر که از تهران تعیین می‌شد و شاه و دولت مرکزی را نمایندگی می‌کرد و اغلب موقتی بود، دیگری مسئولین محلی بود که عمدتاً وراثتی و دائم بودند و خان‌ها و حاکمان و نایب‌الحکومه‌ها و کلانتران را شامل می‌شد. گیلان یکی در زمرهٔ چهار ایالت ثروتمند ایران بود و درآمدش گرچه تغییر می‌کرد، قابل توجه بود. علاوه بر این از ۱۸۹۷ که تشکیلات جدید گمرکی به دستیاری [[بلژیکی]]‌ها تاسیس شد، درآمد گیلان از گمرک به شدت افزایش یافت. در ۱۹۱۲ درآمد گمرکی ۹٫۶ میلیون [[قران]] یا به عبارتی، بیش از دو پنجم درآمد کشور از گمرکات بود. افزون بر این دهقانان گیلانی از همتایان شان در بیش‌تر ایالات ایران بهتر بودند. این باید در خاطر بماند که حضور شدید تجار و کارگران خارجی (روس، یونانی، ارمنی) در گیلان و آگاهی بیشتر از پیشرفت‌های اجتماعی در غرب عوامل مؤثر در ایجاد جنبش‌های پیشروی اعتراضی کارگری مختلف و حضور فعال ایالت در جنبش‌های انقلابی در ۱۹۰۶ تا ۱۹۲۱ بود.<ref name="EIr19">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Rezazadeh Langaroudi|نام= Reza|پیوند نویسنده=رضا رضازاده لنگرودی|مقاله={{unicode|GĪLĀN vii. History in the 19th century}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-vii|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdjAX3Z | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

==== قرن بیستم ====
[[پرونده:Sepahsalar-e Azam-e Tonekaboni.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|[[محمدولی تنکابنی]] معروف به سپهدار حکمران گیلان، فرمانده مشروطه خواهان گیلانی در جریان فتح [[تهران]] و ۵ دوره نخست وزیر ایران]]
{{اصلی|تاریخ گیلان در قرن بیستم|نهضت جنگل|جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران|قیام سیاهکل}}
در ژوئیه ۱۹۰۹ پس از تعطیلی مجلس در دوره [[محمد علی شاه]] و به توپ بسته شدن [[مجلس شورای ملی]]، مجاهدان مشروطه خواه گیلانی به سوی پایتخت روان شدند و با [[فتح تهران]] به همراه عشایر بختیاری، نظام مشروطه را باز در ایران مستقر کردند و [[سپهدار اعظم|سپهدار اعظم تنکابنی]]، فرمانده مشروطه خواهان گیلانی نیز صدر اعظم ایران شد.<ref name="afari">{{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=آفاری|نام=ژانت|پیوند نویسنده=ژانت آفاری|عنوان=سوسیال دموکراسی و انقلاب مشروطیت |ژورنال=ایران نامه |صفحات=|شماره=۴۳|مکان=|ناشر= |تاریخ=تابستان ۱۳۷۲|پیوند=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/363736|پی‌نوشت=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdjVQZI | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Mirza heshmat.jpg|بندانگشتی|200px|راست|[[میرزا کوچک خان جنگلی]] و [[دکتر حشمت]]]]
با آغاز جنگ بین‌الملل اوّل (۱۹۱۴) و ورود نیروهای خارجی به خاک ایران و گسترش فساد در دولت و دخالت نیروهای بیگانه اوضاع سیاسی کشور آشفته بود و زمینداران بزرگ گیلان هم با پشتیبانی کنسول روسیه، بر غارت اهالی شهرها و دهقانان افزوده بودند.[[میرزا کوچک خان]] که در تهران با [[هیئت اتحاد اسلام|اتحاد اسلام]] در تماس بود برای ایجاد یک پایگاه نظامی و مبارزه چریکی مخفیانه به گیلان رفت و نخستین پایگاه جنگهای چریکی دهقانی را به همراه هفت نفر دیگر از جمله [[دکتر حشمت]] در [[تولم‌شهر|تولم]] ایجاد کرد. به تدریج دهقانان و زحمتکشان شهری و بخش از روشنفکران جذب جنبش شدند. قوای دولتی مورد حمایت روسیه و بریتانیا، در حال نزاع دائم با جنگلیهای مستقر در روستاها بودند. از ژانویه ۱۹۱۷، آنان شروع به خلع سلاح زمینداران و گماشتن نمایندگان خود بر مصادر دولتی در حوزه نفوذ خود کردند. به زودی، وقوع [[انقلاب اکتبر]] در روسیه به جنگلیها امید بیشتری داد. روسها در نتیجه ضعف ناشی از انقلاب با جنگلیها روابط دوستانه برقرار کردند و قول دادند قوایشان را از گیلان خارج کنند. بازگشت قوای [[عثمانی]] در ماه مه به ایران و تسخیر [[تبریز]] هم به پیشرفت آنان کمک کرد. جنگلیها در زمانی فوق‌العاده کوتاه خود را در گیلان تثبیت کردند. تا پایان این سال همه مسؤولین از منصوبین جنگلیها بودند و پس از انقلاب اکتبر همه مسؤولین منصوب حکومت تهران از گیلان خارج شده بودند. آنان دست به اصلاحات اجتماعی مهمی زدند. دهقانان را از پرداخت مالیات معاف کردند. آبرسانی را در دست گرفتند. این اقدامات منجر به ارتقای کشاورزی شد و در شرایطی که همه ایران درگیر قحطی بود تولید کشاورزی گیلان به بالاترین حد خود رسید. آنها به تهران قحطی زده و باکو برنج می‌فرستادند. تا پایان این سال، آنان از ۱ میلیون تومان عایدی خود به کارمندانشان ۲۱۰۰۰ تومان حقوق ماهیانه می‌دادند. در ۵ ژوئن ۱۹۲۰، [[جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران]] اولین و تنها جمهوری سوسیالیستی در ایران تأسیس شد. در اوایل تیر ۱۲۹۹ [[کنگره اول حزب کمونیست ایران]] در [[انزلی]] برگزار شد. سپس، تعدادی از زنان رشت [[جمعیت پیک سعادت نسوان]] را برای پی‌گیری حقوق سیاسی و اجتماعی زنان تاسیس کردند. این جمعیت نخستین گروه در ایران بود که [[هشت مارس]] را به عنوان [[روز زن]] پذیرفت و هر سال مراسم بزرگداشت آن را اجرا می‌کرد.<ref name="mashrouteh"/> این حکومت با حمله قوای حکومت مرکزی سقوط کرد.<ref name="EIjangali">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Dailami|نام=Pezhmann |مقاله={{unicode|jangali movement}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/jangali-movement|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdl1REa | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref><ref name="ravasani">{{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=رواسانی|نام=شاپور |پیوند نویسنده=شاپور رواسانی|عنوان=نهضت جنگل و بنیانگذار آن میرزا کوچک جنگلی |ژورنال=اطلاعات سیاسی - اقتصادی |صفحات=۲۱۹-۲۲۲|شماره=شماره ۲۱۷ و ۲۱۸|مکان=|ناشر= |تاریخ=مهر و آبان ۱۳۸۴|پیوند=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/96184|پی‌نوشت=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdlNi1t | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Collapse of Unreinforced Masonry Buildings, Iran (Persia) - 1990 Manjil Roudbar Earthquake.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|{{کوچک| تصویری از خرابی‌های زمین‌لرزه رودبار-منجیل}}]]
در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹، گروههای از [[فدائیان خلق]] به رهبری [[علی‌اکبر صفایی فراهانی|علی اکبر صفایی فراهانی]] و [[حمید اشرف]] در کوههای گیلان که مناسب جنگهای چریکی بود مستقر شدند. آنها در فوریه آن سال [[قیام سیاهکل|اولین عملیات چریکی تاریخ ایران]] را با حمله به یک پاسگاه ژاندارمری در [[سیاهکل]]، و کشتن سه مأمور انجام داده و به جنگل بازگشتند. [[محمدرضا پهلوی|شاه]] شدیداً پاسخ داد، و برادرش را در راس یک نیروی مجهز به منطقه اعزام کرد، نتیجتاً تعداد زیادی از سربازان و ۳۰ فدایی کشته شدند. ۱۱ فدایی دستگیر شدند که ۱۰ نفرشان تیرباران شدند و دیگری در اثر شکنجه جان باخت.<ref name="keddie">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Keddie |نام=Nikki R. |پیوند نویسنده=نیکی کدی |کتاب=Modern Iran: Roots and Results of Revolution |پیوند=http://books.google.com/books?id=9uTdrOschzoC&lpg=PA220&ots=fHL9TMgCc6&dq=gilan%20%2B%20siahkal&pg=PA220#v=onepage&q&f=false |جلد=(۱) |ناشر=Yale University Press |سال=۲۰۰۳| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdmVpoZ | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Fpgilan.jpg|بندانگشتی|راست|بازدید فرح پهلوی، شهبانوی وقت ایران از گیلان، ۱۹۷۱]]
وقوع [[زمین‌لرزه رودبار و منجیل (۱۳۶۹)|زمین‌لرزه منجیل-رودبار]] در ۳۱ خردادماه ۱۳۶۹ در استان گیلان موجب خسارات جانی و مالی فراوان گردید. علاوه بر حدود ۳۵٬۰۰۰ نفر که بر اثر این رویداد جان خود را از دست دادند، بیش از ۲۰۰ هزار واحد مسکونی تخریب شدند و خسارات عمده‌ای به تأسیسات و اماکن عمومی در استانهای گیلان و زنجان که متأثر از این زمین‌لرزه بودند، وارد آمد و حدود ۵۰۰٬۰۰۰ تن بی‌خانمان شدند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2010/06/100621_l50_roudbar_anniv20.shtml |عنوان=بیستمین سال وقوع زلزله رودبار |ناشر=بی‌بی‌سی |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۶ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdmgOyR | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

== جمعیت‌شناسی ==
{{اصلی|جمعیت‌شناسی گیلان}}
جمعیت استان گیلان در سال ۱۳۸۹ برابر ۲،۴۸۰٬۸۷۴ نفر است<ref name="jamiat1">{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.amar.org.ir/Portals/2/pdf/jamiat_shahrestan_keshvar.pdf|عنوان=جمعیت شهرستان‌های کشور|ناشر=مرکز آمار ایران|تاریخ=۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdnC5xQ | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> و ۰٫۹ درصد از مساحت و ۳٫۳ از جمعیت ایران را در بر می‌گیرد. نرخ رشد جمعیت در گیلان به طور پیوسته کمتر از رشد کل کشور مانده‌است، میانگین رشد جمعیت استان گیلان در دورهٔ پنج سالهٔ ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ با اختلاف ۰٫۶۷ درصدی نسبت به کل کشور، ۰٫۶۲ درصد بود. میانگین کل ایران، ۱٫۲۹ درصد می‌باشد.<ref name="jamiat">[http://www.amar.org.ir/Portals/0/Files/abstract/1390/sarshomari90_nahaii.pdf گزیده اطلاعات آماری سرشماری - 1390] (PDF; 1370 KB)</ref> از سوی دیگر تراکم جمعیت (شمار ساکنین در کیلومتر مربع) در گیلان همیشه بالاتر از متوسط کل کشور بوده‌است. این رقم در حال حاضر ۱۷۷ در مقابل ۴۶ نفر در کیلومتر مربع کل کشور می‌باشد.<ref name="jamiat"/> بُعد خانوار در گیلان، با ۳٫۲ نفر در هر خانواده، کم‌ترین میزان در کل کشور را داراست. میانگین کشوری ۳٫۵۵ نفر در هر خانواده می‌باشد. از سوی دیگر گیلان با ۸٫۱ درصد در گروه سنی ۶۵ سال و بالاتر مسن‌ترین استان کشور است. کمترین میزان استفاده از شبکه آبرسانی عمومی در کشور، مربوط به استان گیلان است که بلافاصله پس از آن استان سیستان و بلوچستان قرار گرفته که با سهولت دسترسی به منابع آب در گیلان قابل توجیه‌است<ref name="jamiat"/>.
بیش از ۵۳ درصد مردم در روستاها زندگی می‌کنند. جمعیت متوسط روستا در گیلان همواره از متوسط کشور بالاتر بوده‌است. در ۱۹۹۶ این رقم برای گیلان ۴۴۱ و برای کشور ۳۳۸ بود. در گیلان به طور متوسط در هر ۵٫۲ کیلومتر مربع یک سکونتگاه وجود دارد که این رقم برای کل کشور ۲۴٫۲ است. در حال حاضر ۳۴٫۵ درصد از جمعیت گیلان زیر ۱۵ سال و ۵۹٫۸ درصد آنان بین ۱۵ تا ۶۴ سال دارند و ۵٫۷ درصد بالای ۶۵ سال. مقایسه نسبت افراد زیر ۱۵ سال در سرشماریهای مختلف نشان می‌دهد جمعیت در حال پیر شدن است و ساختار سنیش در حال متوازن‌تر شدن. بنا به سرشماری سال ۱۳۹۰، گیلان و خراسان شمالی تنها استانهایی از کشور بودند که نسبت تعداد زنان کمی بیشتر از مردان بوده<ref name="jamiat"/>و ساختار جنسیتی گیلان هم با نوسان نسبت مرد/زن در بازه ۱۰۲٫۵ و ۱۰۴٫۳ در برابر هر ۱۰۰ مرد متوازن است. با توجه به روندهای مهاجرتی و سرشماریهای قبلی این رقمها قابل قبولند. در ۱۹۹۶ ۵۶٫۳ درصد مردان و ۶۱ درصد زنان بالای ده سال ازدواج کرده بودند که نسبت به بیست سال قبل اندکی کاهش را نشان می‌دهد.<ref name="EIr pop"/>

برای بازه سی ساله ۱۹۹۱-۲۰۲۱ سه فرضیه وجود دارد. طبق فرض شدید، نرخ رشد متوسط سالانه جمعیتهای شهری و روستایی گیلان به حدود ۲٫۹۶ و ۱٫۱۶ درصد خواهد رسید. طبق دو فرضیه دیگر این نرخها کمتر خواهند بود. به نظر می‌رسد فرض دوم واقعی تر باشد و رشد جمعیت شهری به ۲٫۵ و روستایی به زیر ۱ درصد نزدیکتر باشد. در سال ۲۰۰۶ تعداد روستاهای مسکون به ۲۶۸۶ کاهش یافت چرا که ۸ تایشان شهر شده و ۲۴۱ تایشان نامسکون شدند. نرخ باروری (تعداد زایمان زنده در ۲۰۰۶ برای هر ۱۰۰۰ زن در سن تولید مثل) در گیلان ۱٫۴۴ و نرخ تولد خام در کل استان ۱۳٫۸ محاسبه شده‌است. در بازه ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۶ ۱۷۷٬۷۰۷ نفر از گیلان مهاجرت کرده و ۲۰۲٬۳۸۶ از سایر استانها بدان مهاجرت نمودند. پیش بینی شده نرخ باروری در گیلان تا ۲۰۲۶ ۱٫۴۹۲ در شهرها و ۱٫۵۹۲ در مناطق روستایی باشد. پیش بینی شده مهاجرت هم افزایش یابد. پیش بینی شده نرخ رشد جمعیت سالانه گیلان با کاهشی شدید از ۰٫۸۵ درصد به ۰٫۵۸ درصد برسد.<ref name="EIr pop"/>

=== گروههای قومی ===
{{اصلی|گروههای قومی گیلان}}
{{هم‌چنین ببینید|مردم گیلک|گالش|مردم تالش}}

این استان دارای هویت قومی مشخص است. گروههای قومی اصلی آن متعلق به شاخه [[زبان‌های ایرانی شمال غربی|شمال غربی]] گروه زبانهای ایرانیند. عمده‌ترینشان [[گیلک]] است که در جلگه مرکزی، حاشیه ساحلی شرقی و ارتفاعات جنوب غربی زندگی می‌کند. گیلکها بر اساس تفاوتهای گویشی و ویژگیهای اجتماعی فرهنگی به سه گروه تقسیم می‌شوند: گیلک رشتی و لاهیجانی، که به ترتیب در غرب و شرق جلگه زندگی می‌کنند، تفاوتهای کمی نشان می‌دهند، ولی گیلک [[گالش|گالشی]] یا دیلمی در کوههای جنوب غربی زبان متفاوت و شیوه کشت و دامپروری متفاوتی با گیلک جلگه و تالشها که منطقه‌شان از کوهپایه تا دامنه البرز کشیده شده‌است دارند. گویش تاتی پیرامون رودبار تکلم می‌شود. اندک تازه‌واردانی اخیراً در استان استقرار یافته‌اند: دامداران [[کرد]] پرورش‌دهنده [[گاومیش]] در جلگه پخش شده‌اند، قبیله کرد عمارلو نامش را به بخش شرق [[بخش عمارلو (گیلان)|بخش عمارلوی]] [[رودبار]] داده، بازرگانان و ماهیگیران [[مردم آذری|ترک]] در ساحل از آستارا تا انزلی و کارمندان فارسی ادارات دولتی. نتیجتاً چندزبانگی قاعده سرتاسر استان است.<ref name="EIgeo">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-i-geography|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZda58vK | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

هر گروهی ساکن استان با یک یا چند فعالیت تولیدی خاص، مشخص می‌شود. اسامی قومی علاوه بر ریشه‌های سرزمینی، زبانی و فرهنگی به تخصص ویژه شغلی هم اشاره می‌کند. [[گیله مرد]] (مرد گیلان) به کشاورزان جلگه اشاره دارد که گیلکی صحبت می‌کنند، در حالی که گالش، تولیدکننده کوه‌نشین در شرق استان، گویشی به نام [[گالشی]] را استفاده می‌کند. اسم قومی عموماً ابعاد فرهنگی و حرفه‌ای را ترکیب می‌کند. برای بسیاری از گیلکان خصوصاً شهرنشینان مرکز و غرب، یک تالش یک دامپرور است، گرچه تالش همان واژه را در مقابل یک گالش (دامدار)، برای شمالی‌ترین نقطه منطقه، برای یک زارع برنج استفاده می‌کند. جمعیتهای مختلف که در منطقه همزیستی دارند به بیشتر منابع بومی دسترسی برابری ندارند. به این دلیل اسامی جمعی علاوه بر هویت به موقعیت نسبی در سلسله مراتب اقتصادی اشاره می‌کنند. منابع اصلی منطقه‌ای (برنج و در گذشته ابریشم) امتیاز مردمان جلگه نشین گیلک و گاهی تالش هستند. گیلکان همچنین بخشهای اصلی تجارت و مدیریت را در کنترل دارند، حتی اگر برای آخری با کارکنان دولتی اهل مرکز کشور رقابت کنند. جمعیتهای کوهستانی سوی مرطوب البرز (گالش و بیشتر تالشان) متخصص پرورش گاو و گوسفندند، و در فضای منطقه جایگاهی جنبی دارند، و وضعیت پایین‌تری نسبت به همسایگان گیلکشان دارند. مذهب [[سنی]] بخشی از جمعیت در مناطق [[اسالم]] و [[تالش دولاب |طالش دولاب]] برخلاف اکثریت شیعه جمعیت منجر به به حاشیه رفتن تالشان شده‌است.<ref name="EIethn">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bromberger|نام=Christian |مقاله={{unicode|GILĀN xiv. Ethnic Groups}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xiv-ethnic-groups|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdpC3CF | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

;نظرسنجی سال ۱۳۸۹
طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش [[شورای فرهنگ عمومی]] در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در استان گیلان به قرار زیر بود: ۴٫۵ فارس (۵٫۷٪ مرد، ۳٫۲٪ زن)، ۷٫۹ ترک (۷٫۶٪ مرد، ۸٫۶٪ زن)، ۰٫۹ کرد (۱٫۱٪ مرد، ۰٫۷٪ زن)، ۰٫۲ عرب (۰٫۴٪ مرد)، ۸۵٫۹ شمالی شامل گیلک، تالشی، مازنی و ترکمن (۸۴٫۴٪ مرد، ۸۶٫۷٪ زن) و ۰٫۷ بدون جواب بودند.<ref>شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۶۷۷/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان گیلان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱-۶۰-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۸۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)</ref>

{{multiple image
| footer = تصاویری از مردم گیلان.
| align = center

| image1 = Galash Zan.jpg
| width1 = 200
| alt1 =
| caption1 = زن گالش
| link1 =
| image2 = Galesh.jpg
| width2 = 200
| alt2 =
| caption2 = مرد گالش
| link2 =
| image3 = Gilan Rural Heritage Museum By Mardetanha 028.JPG
| width3 = 200
| alt3 =
| caption3 = زن روستایی اهل جلگه گیلان {{سرخط}} در حال پخت سمنو

| image4 = Gilan Rural Heritage Museum By Mardetanha 025.JPG
| width4 = 200
| alt4 =
| caption4 = زن روستایی اهل جلگه گیلان {{سرخط}} در حال پخت [[نان خرفه]]

| image5 = Dances of Talysh people in Iran.jpg
| width5 = 200
| alt4 =
| caption5 = رقص [[تالشی|تالشی‌ها]]

| image6 = بازار ماهی فروشان-لنگرود.JPG
| width6 = 200
| alt4 =
| caption6 = بازار ماهی فروشان [[لنگرود]]
}}

=== دین ===
{{اصلی|مذهب دیلمیان|تاریخ گیلان|یهودیان گیلان|ارمنی‌های گیلان}}
عمده جمعیت گیلان همچون اکثریت مردم ایران شیعه‌اند. بخشی از تالشها اقلیت قابل توجه سنی شافعی را در مرکز و شمال تالش شکل می‌دهند.<ref name="EIgeo"/>
[[پرونده:Saint Mesrop Church in Rasht.jpg|بندانگشتی|[[کلیسای مسروپ مقدس]]، [[رشت]]]]

تغییر دین به اسلام پس از ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال از ورود آن به ایران آغاز شد. در غرب گیلان، ابوجعفر قاسم بن محمد تومی تمیمی عالم [[حنبلی]] از [[آمل]]، اسلام سنی را ترویج کرد. در شرق گیلان، [[ناصرالحق اطروش|حسن بن علی اطروش ناصرالحق]] علوی که در هوسم موعظه می‌کرد مردم را به شیعه [[زیدی]] فراخواند. مقبره او در [[آمل]] توسط زوار اهل شرق گیلان زیارت می‌شد. تفرقه بین غرب حنبلی گیلان و شرق زیدی ناصری گیلان قرنها ادامه یافت و همچون شکافی سیاسی و فرهنگی عمل کرد. از قرن یازدهم میلادی علمای سنی و حنبلی زیادی از غرب گیلان با نسب گیلانی برخاستند. شرق گیلانیها به دیلمیان زیدی مرتبط شدند و در بسط دیلمی قرن دهم (به بیان مینورسکی) مشارکت کردند.<ref name="EIr Pre"/> زمانی که [[شاه اسماعیل یکم|اسماعیل صفوی]]، مؤسس سلسله صفوی از آق قویونلوها فرار می‌کرد [[میرزا علی کیا]]، شاه [[کیاییان|کیایی]] گیلان از او پذیرایی کرد و دانشور لاهیجانی [[شمس الدین لاهیجی]] را برای استادی برای آموزش او گماشت. اسماعیل از ۱۴۹۳ تا ۱۴۹۹ در کوههای لاهیجان تحت تربیت صوفیان به دور از کودکان، زنان و با سوگند شهادت می‌زیست.<ref name = "EoI">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Lewis|نام=Bernard |مقاله={{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه=[[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش=Second |ویراستاران=[[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر=[[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال=۱۹۸۶ |نشانی=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdpX0s4 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> گفته شده اسماعیل در اثر آموزش‌های شمس الدین و اطرافیان به شیعه گرایش پیدا کرده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=منصور داداش نژاد |نشانی=http://www.ensani.ir/fa/content/52288/default.aspx |عنوان=شمس الدین محمد گیلانی مربی شاه اسماعیل صفوی |ناشر=پرتال جامع علوم انسانی |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdq6DDc | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> بعدها شیعه مذهب رسمی دولت صفوی شد. در ۹۳۵ هجری [[کارکیا سلطان احمد اول]] فرمانروایی [[کیاییان|کیایی]]، به ترغیب [[شاه طهماسب]]، مذهب زیدی خود را ترک کرد و شیعه اثنی عشری را پذیرفت، و تلاش کرد پس از بازگشتش به گیلان، آن را بر رعایایش تحمیل کند.<ref name="EIrsaf">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Kasheff|نام=Manouchehr |مقاله={{unicode|GĪLĀN v. History under the Safavids}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-v|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdhyXJ0 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>
[[پرونده:Jalaleddin-ashraf-Shrine-2.JPG|بندانگشتی|راست|ضریح آقا [[سید جلال الدین اشرف]]، [[آستانه اشرفیه]]]]
یک نسخه خطی ارمنی در سال ۹۰۰ قمری خبر از وجود [[ارمنیان]] در گیلان می‌دهد. به نوشته [[اسماعیل رائین]]، [[شاه عباس]] حدود ۲۷ هزار خانوار ارمنی را از [[ارمنستان]] به مازندران و گیلان کوچاند تا به پرورش کرم ابریشم بپردازند. آنها تجارت دریایی در خزر را در اختیار داشتند. ارامنه نقش مهمی در نهضت مشروطیت گیلان داشتند و یکی از آنان به نام [[یپرم خان]] از رهبران مشروطه خواهان گیلان بود. در سالهای اخیر شمار ارمنیان کم شده تا جایی که در سرشماری ۱۳۷۵ تعداد مسیحیان گیلان ۲۴۹ نفر بوده‌است.<ref>{{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=بروجردی|نام=آزاد|پیوند نویسنده=|عنوان ارمنیان گیلان |ژورنال=نامه پارسی |صفحات=۲۱۹-۲۲۲|شماره=۱۳|مکان=|ناشر= |تاریخ=۱۳۷۸|پیوند=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/659430|پی‌نوشت=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdtLn53 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> جوامعی از [[یهودیان گیلان|یهودیان]] در گیلان وجود داشته‌اند که هم اکنون تعدادشان بسیار کم شده‌است.<ref name="EJ">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Netzer|نام=Amnon |پیوند نویسنده=امنون نتصر |مقاله={{unicode|GILĀN}} |دانشنامه=[[دانشنامه جوداییکا|Encyclopaedia Judaica]] |ویرایش=|ویراستاران=|ناشر= |سال=|پیوند=http://www.highbeam.com/doc/1G2-2587507298.html|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdtzdTy | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

== اقتصاد ==
{{اصلی|اقتصاد گیلان}}
[[پرونده:Rudsar2.JPG|یکشنبه بازار [[رودسر]]، نمونه ای از [[بازارهای هفتگی گیلان]]|بندانگشتی|200px]]
اقتصاد گیلان، بر پایه کشاورزی، دامداری، صیدماهی و پرورش [[زنبور عسل]] و [[کرم ابریشم]] استوار است. مهم‌ترین محصولات کشاورزی شامل برنج و چای می‌باشد، که در [[شهر]]های مختلف گیلان، از جمله لاهیجان و [[رودسر]] کشت می‌شوند. [[زیتون]] نیز از دیگر فرآورده‌های زراعی است که کشت آن در شهرستان رودبار رایج است. مراکز مهم صید ماهی عبارتند از [[آستارا|بندر آستارا]]، [[بندر کیاشهر]] و [[بندرانزلی]]. مهم‌ترین مراکز پرورش زنبور عسل عبارتند از [[اشکور]] بالا و پایین، عمارلو، [[دیلمان]]،[[آستارا]] و [[تالش]]. دامداری نیز در مناطق کوهپایه‌ای انجام می‌شود. گندم و جو، [[بادام زمینی]]، [[توتون]] و [[فندق]] نیز از دیگر محصولات زراعی گیلان می‌باشند که هنوز نیز به صورت انبوه در نقاط مختلف استان کشت می‌شوند.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=طاهری |نام= علی|کتاب=راهنمای گیلان | ناشر=عالی |سال=۱۳۷۷}}</ref> فعالیت تجاری با شبکه بسیار متراکم مراکز بازرگانی بسیار انبوه تر از داخل ایران است. هر محله بفالی و قهوه خانه و بالاتر از این سطح اولیه هر واحد کوچک جغرافیایی [[بازار|بازاری]] دارد، که اغلب در کنار راههای اصلی است. مهمترین ویژگی اصلی جلگه مرکز گیلان (همانند مازندران) شمار و رونق فعالیت [[بازارهای هفتگی گیلان|بازارهای هفتگی]] ست. مراکز شهری با دهها مغازه ساختار تجاری غنی تری دارند. تنها دوتایشان، لاهیجان در شرق و انزلی در غرب وزن جمعیتی و اقتصادی بیشتری دارند ولی به شدت زیر سایه رشت مرکز استان قرار دارند که بر زندگی شهری در گیلان سلطه دارد.<ref name="EIgeo"/> در دهه‌های اخیر با وجود رشد سریع جمعیت، نه تنها فعالیتهای اقتصادی در استان گیلان گسترش نیافته‌است بلکه با انقباض روبرو بوده و برخی از رشته‌های مهم فعالیتی خود را نیز از دست داده‌است. دخالت دولت در کنترل قیمت برنج و چای از راه واردات موجب کاهش قیمت این محصولات در سطحی پایین از سطح عمومی قیمتها شد و اعمال این هزینه بر کشاورزان گیلان شد. این سیاستها موجب انتقال ارزش افزوده کشاورزان گیلانی به سایر مناطق کشور شد و خدمات بازرگانی و صنعتی وابسته به آن نظیر شالیکوبی نیز به تعطیلی کشانده شدند. عدم سیاستهای مناسب هم منجر به کاهش شدید تولید صنایع دستی شد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=هادی تیزهوش تابان |نشانی=http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1702750 |عنوان=اقتصاد گیلان، نیازمند بازنگری|ناشر=روزنامه دنیای اقتصاد |تاریخ=۲۸/۶/۸۷ |تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZduQlbb | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> آمار دولتی بیکاری در گیلان ۱۴٫۵ درصد (ششم در ایران<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.khabaronline.ir/detail/244350/economy/market |عنوان=نگاهی به آخرین جغرافیای اشتغال و بیکاری در ایران |ناشر=خبر|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۸ شهریور ۱۳۹۱| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdv1jOm | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>) است که تا ۲۵ درصد هم تخمین زده می‌شود.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.ilna.ir/news/news.cfm?id=175|عنوان=نماینده آستانه در واکنش به اعلام نرخ بیکاری ۵. ۱۶ درصدی:
نرخ بیکاری در گیلان بیش از ۲۵ درصد است |ناشر=خبرگزاری کار ایران |تاریخ=۱۳۹۱-۰۵-۳۰ |تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdvSzJX | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> میزان بیکاری باسوادان بسیار بیشتر از بیکاری بی سوادان است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1659083 |عنوان=بیکاری پنهان زنگ خطر جدی برای کشاورزی گیلان/ لزوم تدوین راهکارهای نوین|ناشر=خبرگزاری مهر |تاریخ=۱۳۹۱/۰۵/۰۶|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdxCRlQ | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:3135093550 b5e0e4db20.jpg|بندانگشتی|عرضه [[نان تمیجان]] در بازار [[لنگرود]]]]
=== صنعت ===
[[پرونده:آسیاب‌های بادی منجیل.JPG |بندانگشتی|چپ|200px|توربینهای تولید کننده برق در منجیل]]
گیلان با تنها ۳۷٫۷ درصد جمعیت شهری به دلیل تراکم بسیار بالای جمعیت روستایی و سطح نسبتاً پایین صنعتی سازی یکی از شهری نشده ترین استانهای ایران است. گیلان تقریباً هیچ منبع معدنی مهمی ندارد و عمده صنایع اش محصولات کشاورزی را فراوری می‌کنند: کارخانه‌های برنجکوبی در همه جلگه، کارخانه‌های چای در لاهیجان ، لنگرود و فومنات، کارخانه‌های روغن پیرامون رودبار، کارخانه‌های فراوری ماهی و خاویار در انزلی، کارخانه‌های ابریشم، تنباکو و لبنیات در رشت پراکنده‌اند. مجتمع عظیمی در میانه دهه ۱۹۷۰ برای بهره برداری از منابع طبیعی چوب جنگلهای انبوه غرب گیلان با نام [[چوکا |چوکا]] در [[خلیفه آباد |خلیفه آباد]] [[اسالم]] و یک کارخانه کاغذسازی در [[پونل]] علاوه بر چند کارخانه کوچکتر چوب بری در جنوب تالش و شرق گیلان وجود دارند. جز این بخش مبتنی بر منابع منطقه‌ای همه صنایع در رشت واقع شده‌اند.<ref name="EIgeo"/> [[شهرصنعتی رشت]] که با ۲۸۰ واحد صنعتی یکی از پنج شهر صنعتی بزرگ ایران است در ۱۲ کیلومتری جنوب رشت واقع شده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://ricityco.com/farsi.htm |عنوان=|ناشر=شهر صنعتی رشت|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdxPyEX | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

در زمینه تولید برق از منابع تجدیدپذیر، [[انرژی بادی در ایران|نیروگاههای بادی]] منطقه رودبار و منجیل از بزرگترین مزارع بادی ایران و خاورمیانه محسوب می‌شوند<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.suna.org.ir/projectdetail2-40-fa.html|عنوان=احداث نیروگاه بادی منجیل به ظرفیت ۱۰۰ مگاوات|ناشر=سازمان انرژی‌های نو ایران |تاریخ=۱۱ خرداد ۱۳۹۱ |تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdxiToa | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>. در حال حاضر ظرفیت نیروگاه بادی این ناحیه به ۱۰۰٫۸ مگاوات رسیده<ref>{{cite conference
| first = A.A.L.
| last = Neyestanak
| authorlink =
| coauthors =
| title = Wind Energy Developments in Manjil and Roodbar (Iran)
| booktitle = Electrical Power Conference, 2007. EPC 2007. IEEE Canada
| pages = ۳۳۶–۳۴۱
| publisher = IEEE
| date = ۲۰۰۷-۱۰-۲۵
| location = Canada
| url = http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=4520353
| doi = 10.1109/EPC.2007.4520353
| id =
| accessdate = ۲۰۰۹-۲۳-۴|کد زبان=en}}</ref>که حدود دو دهم درصد از کل تولید برق ایران است.

=== کشاورزی ===
[[پرونده:Tea Gardens, Gilan, Iran.jpg|بندانگشتی|200px|باغات چای در نزدیکی [[رودسر]]]]
[[File:Bibalan Kiwi Garden.jpg|thumb|باغ کیوی در کندسر بی بالان (شهرستان رودسر)]]

گیلان در زمینه تولید [[چای]]، [[زیتون]]، [[فندق]] و [[بادام زمینی]] مقام اول و به لحاظ تولید [[برنج]] مقام دوم در ایران را داراست اخیرا باغات کیوی بخصوص در شرق گیلان رواج ویژه ای داشته و این محصول نیز به عنوان یکی از تولیدات این استان می باشد.<ref name="gozideamar">{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://fa.tpo.ir/UserFiles/File/gilan.pdf|عنوان=گزیده شاخص‌ها و نماگرهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان گیلان سال ۱۳۸۸ |ناشر=مرکز آمار ایران|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۹ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe1n9N4 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> محصول اصلی کشاورزی تاکنون برنج بوده‌است. تقریباً همه زمینهای قابل آبیاری شالیزارند (بیش از ۴۰ درصد مساحت جلگه). برنجکاری در همه مناطق وجود دارد ولی در دلتای سفیدرورد بین [[لشت نشا]] و رشت و [[طالش دولاب]] شالیزار تقریباً تنها کشت موجود است. ۵۲ درصد اراضی کشاورزی گیلان به کشت برنج اختصاص دارد. تا سال ۱۳۶۱ شمسی گیلان بزرگترین تولید کننده برنج ایران بود و ۴۰ تا ۵۰ درصد تولید ملی را داشت ولی در این سال استان همجوار مازندران از آن پیشی گرفت. ۶۰ درصد تولید استان در ناحیه دلتای سفیدرود انجام می‌شود ولی در جلگه‌های حاشیه‌ای غربی و شرقی تولید برنج با محصولات متنوع دیگری ترکیب شده‌است. این میزان تولید در گیلان اخیراً رخ داده‌است. در ۱۹۱۱ [[رابینو]] نوشت: «گرچه برنج گیلان از مازندران و [[استرآباد]] بهتر است، دو تای آخری پایتخت و مرکز ایران را تامین می‌کنند.» و چرچیل و ابوت گفته‌اند که در میانه قرن نوزدهم گیلان مجبور بود برای تامین نیاز محلی خود از مازندران وارد کند. این مسأله دو دلیل اصلی داشت: اولاً زمینداران گیلان برای پاسخ به نیاز فزاینده بازارهای اروپایی اولویت را به [[نوغان]] داری می‌دادند و این تازه در ۱۸۶۰ بود که به علت نابودی کرمهای ابریشم توسط مرض پبرین<ref>pébrine</ref> کشاورزان به برنج روی آوردند؛ ثانیاً گیلان تا ابتدای قرن بیستم و احداث راه رشت-قزوین، که آن را به [[فلات ایران]] مرتبط کرد از بقیه کشور ایزوله بود. تهران به دلیل امکانات ارتباطی از آمل توسط مازندران تامین می‌شد. مانند بسیاری از دیگر فعالیتها، تولید برنج در گیلان به دلیل نیاز بازار [[روسیه]] رونق گرفت.<ref name="EIr BERENJ ">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bāzargān|نام=Ṣoḡrā |پیوند نویسنده=صغری بازرگان|مقاله={{unicode|BERENJ “rice”}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/berenj-rice|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۱۹۸۹|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe2IiYb | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>
[[پرونده:نشای برنج.JPG|راست|بندانگشتی|200px|نشای برنج]]
کشت [[توت]] برای تغذیه [[کرم ابریشم]] که زمانی از برنج مهم تر بود قدیمی ترین فعالیت کشاورزی است و در [[خوشابر]] و [[گشت(گیلان) |گشت]] در غرب و در آستانه تا قاسم آباد در شرق در کوهپایه‌ها انجام می‌شود. امروزه گیلان اصلی ترین منطقه تولید ابریشم در ایران است، و ۸۰ درصد تولید ملی را که بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ تن در سال می‌شود را در اختیار دارد. [[تیلمبار]]، محل نگهداری کرمهای ابریشم از مشخصه‌های معماری بومی گیلان است.<ref name="EIr ABRĪŠAM">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Thompson|نام=D.|پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|ABRĪŠAM}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/abrisam-silk-index#pt3|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe2fC5k | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران در رشت واقع شده‌است.<ref>[http://iransc.com/fa/contactus.aspx شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران]</ref>
اولین کارخانه فرآوری چای در ایران در ۱۳۱۱ در یک ایستگاه تحقیقاتی در لاهیجان تاسیس شد و انگیزه‌ای برای کشت این گیاه ایجاد کرد.<ref name="EIr ČĀY">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Balland |نام=Daniel |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|ČĀY}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/cay-tea|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۱۹۹۰|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe31agM | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> [[چای]] امروز مهم ترین محصول زراعی است و [[لاهیجان]] منطقه اصلی آن است. [[تنباکو]] در فومنات و مرکز تالش و درختان میوه در دو حاشیهٔ ساحلی کشت می‌شوند و میوه‌هایی چون [[گیلاس]] و [[آلو]] در شمال تالش و میوه‌های [[مرکبات]] در شرق گیلان تولید می‌شوند.<ref name="EIgeo"/> دامداری در همهٔ محلات جلگه مرکزی به دلیل فقدان مرتع خوب وضع پایینی دارد ولی برای ساکنان تالش و گالش کمربند کوهستانی منبع درآمدی اصلی ست. روستانشینان تالش و مرکبات پروران شرق گیلان هم گوساله و گوسفند نگهداری می‌کنند. در دیلمان، عمارلو و اشکورات مزارع وسیع دیمی [[گندم]] وجود دارد. منطقه رودبار و منجیل به دلیل [[اقلیم مدیترانه‌ای]]ش نظام کشاورزی بی همتایی در ایران دارد که منشا اصلی درآمد در آن [[زیتون]] و گندم و دامداری و شالیزارهای کنار سفیدرود در بخش [[رستم آباد (گیلان)|رستم آباد]] است. شیلات [[استروژن |استروژن]] که منحصر به دریای خزر است دیگر فعالیتی ست که توسط شرکتی در [[غازیان]] انزلی با کارمندانی اکثراً آذری تولید می‌شود و گیلان حدوداً نصف تولید [[خاویار]] (بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ تن در سال) و استروژن (بین ۱۴۰۰ تا ۱۷۰۰ تن) ایران را در اختیار دارد. علاوه بر این فعالیت خاص، ۲۶ تعاونی صیادی بین ۴۰۰۰ تا ۶۰۰۰ تن ماهیهای حلال صید می‌کنند.<ref name="EIgeo"/>

=== صنایع دستی ===
[[پرونده:Masouleh 85 022.jpg|بندانگشتی|200px|صنایع دستی [[ماسوله]]]]
منطقه گیلان سنت صنایع دستی بزرگی نظیر استانهای داخلی ایران ندارد. از جمله سنتهای محلی می‌توان ابریشم، یا [[چادر شب |چادرشب]] [[قاسم آباد]]، قلابدوزی رشت، [[حصیربافی]] شامل سفره، سبد و کلاه، مصنوعات چوبی خم شده مثل پایه میز و جاسیگاری و... و سفالگری [[گمج]] (نوعی ظرف لعابی از جنس خاک رس) را نام برد. این دامنه محدود صنایع دستی به این دلیل است که گیلان بیشتر منطقه تولید کننده ماده خام (مثل ابریشم) بوده تا جایی که محصولات تمام شده تولید می‌کرده و ضمناً این منطقه به مدت طولانی روستایی مانده و کارگاهها و استادکاران حرفه‌ای اهمیت ناچیزی داشته‌اند. از محصولات نساجی گیلان می‌توان به [[لنگ]]، پارچه تافته و کجینی اشاره کرد. [[قلاب‌دوزی رشت]] مورد تحسین زیادی قرار گرفته‌است. در شمال تالش [[شال |شال]]، و در جنوب استان [[جاجیم]] هم بافته می‌شود. [[نمدبافی |نمدبافی]] در جنوب تالش و سیاه ورود و طارم و نیز در قاسم آباد رواج دارد. حصیربافی فعالیت مشخص دلتای سفیدرود و تالاب انزلی است. گونه‌های مختلف گالی و نی روینده در ساحل دریا و نیز در منابع آب کشاورزی، به عنوان ماده اولیه حصیربافی مورد استفاده قرار می‌گیرند. تا پایان دهه ۱۹۷۰ در مناطق مختلف گیلان پنج نوع اصلی سفالگری شناسایی شده است. که عبارتند از: کاسه و تنور نانوایی در [[هشتپر]]، [[گمج]]، [[نمکار]] و [[چیره]] در [[جیرده]]، گمج و چیره خام در [[گیلده]] و خرطوم، ظروف آب و ماست در روستاهای غرب تالاب انزلی و نزدیک سیاهکل، جنوب رودسر. تنها کارگاههای شهری سفالگری در [[خمیران زاهدان]] در رشت موجود بوده‌است. سفال همچنین برای پوشش سقف خانه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref name="EIr craft">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bromberger|نام=Christian |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|GILĀN xx. Handicrafts}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xx|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe3MbE8 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

=== گردشگری ===
{{اصلی|فهرست جاهای دیدنی استان گیلان|آثار تاریخی گیلان|طبیعت گیلان}}
[[پرونده:Masouleh -Iran.jpg|بندانگشتی|220px|راست|[[ماسوله]]]]
[[پرونده:RudkhanCastle.JPG|بندانگشتی|چپ|200px|[[قلعه رودخان]]]]
[[File:Waterfall Laton.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|[[آبشار لاتون]]]]
[[پرونده:برفراز لاهیجان.jpg|بندانگشتی|220px|راست|نمایی از استخر لاهیجان از فراز [[شیطان کوه]]]]
گیلان به دلیل برخورداری از طبیعت غنی و میراث فرهنگی و تاریخی از قطب‌های گردشگری ایران به شمار می‌رود که سالانه بیش از ۵ میلیون گردشگر را از سراسر کشور جذب خود می‌کند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.freezones.ir/Default.aspx?tabid=346&articleType=ArticleView&articleId=2763|عنوان=نگاهی به صنعت گردشگری گیلان |ناشر=شورای مناطق آزاد ریاست جمهوری |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۶ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe3gqBV | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1682646 |عنوان=گردشگری بارقه امید توسعه اقتصادی گیلان/ مدیریت صحیح لازمه صنعت توریسم |ناشر=مهر |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۶ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe5H7mA | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> از جمله می توان به روستای [[ماسوله]] و دژ [[قلعه رودخان]] در [[فومن]]، شهر [[لاهیجان]] (پایتخت گردشگری جهان اسلام)، بازارهای انزلی و آستارا اشاره کرد.

منطقه گیلان دارای بارش فراوان است تا جایی که بارش سالانه شاید به ۱۲۰ سانتی متر هم برسد. مواد ساختمانی، جز صخره سخت، سریعاً خراب می‌شوند، و ساختمانهای قدیمی تبدیل به تلی از آوار می‌شوند. درختان و علفهای هرز بر این آوارها می‌رویند و ساختمانهای قدیمی را تبدیل به تپه‌هایی پوشیده از گیاهان می‌کنند. بسیاری از این تپه‌ها که به گویش محلی به آنها کول، کوتی، دین و دوین می گویند حاشیه ساحل دریا را پر می‌کنند و هر یک پایگاهی می‌شوند که واجد ارزش برای کاوش و پژوهش باستان شناسانه‌است. به هر حال جز چراغ علی تپه در دهانه گوهر رود، که توسط [[عزت الله نگهبان]] کاویده شد و بیشتر به عنوان [[تپه مارلیک]] شناخته می‌شود، هیچ کدامشان تاکنون به طور علمی مورد کاوش و مطالعه قرار نگرفته‌اند. ساختمانهای دارای ارزش تاریخی هم وجود دارند که بیشترشان در طول تاریخشان مکرراً تعمیر و بازسازی شده‌اند. بعضی هایشان ضبط واضحی از تاریخشان دارند، ولی بیشترشان فاقد اسناد اولیه قابل اطمینان اند و باید به شواهد غیرمستقیم مانند تاریخهای حک شده بر درهای ورودی، سنگ قبرها، ضریحه‌ها یا تابوتها برای بازسازی بخشی از گذشته یک عمارت داده شده اکتفا کرده به حدس زدن منشا آنها خطر کرد.<ref name="EIrmonu">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Sotoudeh|نام= Manouchehr |پیوند نویسنده=منوچهر ستوده|مقاله={{unicode|GĪLĀN ix. Monuments century}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-ix|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe5VK63 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

استانهای گیلان و مازندران در ایران دارای بیشترین تعداد بقعه و امامزاده‌اند<ref name="بقعه">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=ارجح|نام=اکرم |پیوند نویسنده=|مقاله={{unicode|بقعه}} |نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1195|دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe5qjKU | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref> كه در اصل ائمه زيدى هستند.<ref name="Ferghe">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=شریعتی فو کلایی|نام= حسن| پیوند نویسنده = |کتاب=حکومت شیعی آل کیا در گیلان | پیوند= | صفحه = ۱۵۷ | جلد = |ناشر=انتشارات شیعه شناسی |سال= ۲۰۰۹}}</ref> مقبره [[سید جلال الدین اشرف]] فرزند امام هفتم شیعیان در [[آستانه اشرفیه]] زیارتگاه شیعیان است.

سوغاتی گیلان به دو دسته خوراکی‌ها و صنایع دستی تقسیم می‌شود. محصولات کشاورزی و دامی، پرندگان، ماهی‌ها، ترشیجات و مربا، صنایع دستی ابریشمی، چوبی و حصیری از جمله سوغاتی‌های گیلان هستند. سوغات گیلان خصوصاً مصنوعات روستایی شدیداً با آداب و سنن سازندگان ان پیوند دارد و تابع شرایط جغرافیایی محیط است. مهمترین و بهترین سوغات گیلان عبارتند از: ماهی سفید، چای، کلوچه، بادام زمینی، زیتون، برنج و صنایع دستی. در مناطق مختلف با توجه فرهنگ منطقه صنایع دستی خاصی رایج است. مثلاً سفالگری در املش و [[جیرده]]، شالبافی در تالش و نیز توسط گالش‌ها. [[چموش |چموش]] و [[چارق]] دوزی در ماسوله رایج است. همچنین نمد و بامبو بافی، فرش و گلیم و قلابدوزی در مناطق مختلف رایج است. جهانگردان به مصنوعات چوبی زیبای گیلان علاقمندند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.gchto.ir/en/pages/souvenirs.php|عنوان=Souvenirs of Guilan Province |ناشر=Gilan's Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe61J1P | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

== سیاست ==
{{هم‌چنین ببینید|فهرست استانداران گیلان|تقسیمات سیاسی گیلان}}
[[پرونده:IranGilan.png|بندانگشتی|200px|راست|جایگاه‌استان گیلان در ایران، بر اساس تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی]]
{{الگو:نقشه استان گیلان}}
هم اکنون [[محمدعلی نجفی (استاندار)|محمدعلی نجفی]] استاندار گیلان و [[زین العابدین قربانی]]، نماینده [[رهبر ایران|ولی فقیه]] در استان و امام جمعه رشت هستند.
استان گیلان دارای ۲۲ حزب و تشکل سیاسی است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://rasht.irna.ir/News/80009984/%D8%A7%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86,-%D8%B4%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D9%83-%D9%88%D8%B8%DB%8C%D9%81%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A/|عنوان=تشکل‌های گیلان: شرکت در انتخابات یک وظیفه دینی و ملی است |ناشر=ایرنا |تاریخ=۰۹/۱۲/۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۲۴ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe7uz3h | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> گیلان دارای ۴ نماینده از ۸۶ نفر اعضای [[مجلس خبرگان رهبری]]<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.moi.ir/Portal/File/ShowFile.aspx?ID=8265d409-0205-4dd4-ab1e-00497cd4c72d|عنوان=قانون انتخابات خبرگان رهبری|ناشر=وزارت کشور|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe93Le9 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>و ۱۳ نماینده در ۱۰ حوزه انتخابیه [[مجلس شورای اسلامی]] ایران است که در کل ۲۹۰ نفر نماینده دارد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.icana.ir/NewsPage.aspx?NewsID=195555 |عنوان=نمایندگان استان گیلان در مجلس نهم |ناشر=خبرگزاری خانه ملت |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe9U6O9 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[کنسولگری روسیه در رشت]] با ۳۰۰ سال قدمت در پل عراق، رشت واقع شده‌است و حوزه فعالیت آن در پنج استان گیلان، مازندران، گلستان، اردبیل و آذربایجان شرقی است.

بنا بر توصیف [[اصیل‌الدین زوزنی]] در سال ۶۵۲ هجری از گیلان تقسیمات جغرافیایی در گیلان عموماً بر پایهٔ واحد «ده» و«روستا» بنا شده بود و [[شهر]] به مفهوم واقعی در واژه‌شناسی گیلکان در این دوره جایگاه کمی داشت و حتی آن را بیشتر با واژهٔ «بازار» می‌شناختند که در فرهنگ گیلان بیشتر یک اتفاق موقتی بود که در هر هفته در برخی از سکونتگاه‌ها عموماً یک یا دو بار در هفته اتفاق می‌افتاد. شهر به مفهوم دائمی وجود نداشت بلکه با جمع شدن مردم به طور موقت در یک روز و تشکیل بازار یا «گوراب» که از همان انبوهه و گروه گرفته شده بود شکل می‌گرفت.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=ناصر عظیمی دوبخشری |نشانی=http://anthropology.ir/node/5607 |عنوان=فقدان شهر، ویژگی اصلی تاریخ قدیم گیلان(۱) |ناشر=انسان شناسی و فرهنگ |پیوند ناشر=انسان شناسی و فرهنگ |تاریخ=شنبه، ۲۲ خرداد ۱۳۸۹ |تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeAqJiS | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

در اواخر دوره [[قاجار]] گیلان که یکی از ۱۲ ولایت ایران بود<ref name="taghsimat">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=امیراحمدیان|نام=بهرام |مقاله={{تقسیمات کشوری}} |دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]] |نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3749|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=fa| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeBUEnl | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>: به نوزده بخش تقسیم شده بود؛ بخشهای بزرگتر مانند موازی، که به تازگی از ادغام چهار بخش رشت، کهدم، کوچصفهان و خشکبیجار نشکیل شده بودند، شامل بلوکهای (زیربخشها) متعدد بود. در حدود ۱۹۵۰، گیلان یکی از بخشهای اصلی به اصطلاح [[استان یکم]] بود که زنجان و اراک، دو بخش عراق عجم سابق را هم در بر می‌گرفت و به پنج شهرستان طوالش، فومن، بندر پهلوی (انزلی)، رشت و لاهیجان تقسیم شده بود. در ۱۹۶۳ از زنجان و اراک جدا شد و شهرستان کوچک آستارا در شمال بدان ملحق شد، و نتیجتاً اندازه و مرزهای کنونی را با مساحت ۱۴٬۷۰۹ کیلومتر مربع یافت. گیلان به ۱۰ شهرستان تقسیم می‌شد: طوالش، فومن، بندر پهلوی (انزلی)، رشت، صومعه سرا، رودبار، لنگرود، رودسر و لاهیجان.<ref name="EIgeo">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-i-geography|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZda58vK | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

استان گیلان از سال ۱۳۴۴ در تقسیمات کشوری ایران وارد شد.<ref name="taghsimat">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=امیراحمدیان|نام=بهرام |مقاله={{تقسیمات کشوری}} |دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]] |نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3749|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=fa| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeBUEnl | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
{| class="wikitable sortable collapsible collapsed" border="1" cellpadding="4" style="float: left;" |
|+ مشخصات شهرستان‌های استان گیلان
|-
! شهرستان!! جمعیت (۱۳۹۰)<ref name="jamiat1"/>!! مساحت شهرستان!! پیش‌شماره تلفنی

|-
| [[شهرستان رشت]] || ۹۱۸٬۴۴۵|| ۱۲۱۵|| {{عدد به فارسی|۰۱۳۱}}
|-
| [[شهرستان تالش]] ||۱۸۹٬۹۳۳|| {{عدد به فارسی|۲۱۶۰}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۸۲}}
|-
| [[شهرستان لاهیجان]] ||۱۶۸٬۸۲۹|| {{عدد به فارسی|۴۰۷}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۴۱}}
|-
| [[شهرستان رودسر]] ||۱۴۴٬۳۶۶|| {{عدد به فارسی|۱۳۵۴}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۴۲}}
|-
| [[شهرستان لنگرود]] ||۱۳۷٬۲۷۲|| {{عدد به فارسی|۴۵۸}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۴۲}}
|-
| [[شهرستان انزلی]] ||۱۳۸٬۰۰۴|| {{عدد به فارسی|۲۹۹}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۸۱}}
|-
| [[شهرستان صومعه سرا]] ||۱۲۷٬۷۵۷|| {{عدد به فارسی|۵۸۸}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۸۲}}
|-
| [[شهرستان آستانه اشرفیه]] ||۱۰۵٬۵۲۶|| {{عدد به فارسی|۴۲۳}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۴۲}}
|-
| [[شهرستان رودبار]] || ۱۰۰٬۹۴۳|| {{عدد به فارسی|۲۵۱۷}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۳۲}}
|-
| [[شهرستان فومن]] ||۹۳٬۷۳۷|| {{عدد به فارسی|۱۰۰۲}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۳۲}}
|-
| [[شهرستان آستارا]] ||۸۶٬۸۵۷|| {{عدد به فارسی|۴۳۰}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۸۲}}
|-
| [[شهرستان رضوانشهر]] || ۶۶٬۹۰۹|| {{عدد به فارسی|۷۴۸}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۸۲}}
|-
| [[شهرستان شفت]] ||۵۸٬۵۴۳|| {{عدد به فارسی|۵۹۹}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۳۲}}
|-
| [[شهرستان ماسال]] ||۵۲٬۴۹۶|| {{عدد به فارسی|۴۶۵}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۸۲}}
|-
| [[شهرستان سیاهکل]] ||۴۷٬۰۹۶|| {{عدد به فارسی|۹۷۲}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۴۲}}
|-
| [[شهرستان املش]] ||۴۴٬۲۶۱|| {{عدد به فارسی|۴۰۷}}|| {{عدد به فارسی|۰۱۴۲}}

|}

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری سال ۱۳۸۹، استان گیلان دارای ۱۶ شهرستان، ۴۳ بخش، ۵۱ شهر و ۱۰۹ دهستان است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://amar.org.ir/Default.aspx?tabid=115&agentType=View&PropertyID=867 |عنوان=جزییات اطلاعات استان گیلان |ناشر=درگاه ملی آمار |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲ ۱۹ آگوست ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeCN233 | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>

== فرهنگ ==
=== موزه‌ها ===
{{اصلی|موزه‌های گیلان}}
[[پرونده:موزه ميراث روستایی گیلان.JPG|راست|بندانگشتی|200px|یک خانه روستایی در موزه ميراث روستایی گیلان]]
درحال حاضر، زیر نظر [[سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری]]، نه موزه در گیلان مشغول فعالیت هستند.<ref name="muse">{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.gchto.ir/main/media/muze/muze%20haye%20gilan.pdf |عنوان=معرفی موزه‌های گیلان |ناشر=میراث فرهنگی گیلان|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeERIYM | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> [[موزه رشت]]، که سابقاً خانه [[میرزا حسین کسمایی|میرزا حسین خان کسمائی]] بود در سال ۱۳۴۹ تأسیس شد.

[[موزه میراث روستایی گیلان|موزهٔ میراث روستایی گیلان]] واقع در پارک جنگلی سراوان، در کیلومتر ۱۸ جادهٔ رشت- تهران است. هدف این موزه، انتقال بناهای روستایی نیست و حفظ [[فرهنگ]] بومی، فن ساخت و دانش نانوشته‌ای است که در روستاهای گیلان وجود داشته‌است. در این مجموعه، علاوه بر معماری روستایی مناطق مختلف استان، سایر عناصر فرهنگی مربوط به ابزارهای زندگی و کار، خوراک، [[پوشاک]] و... هم به نمایش درخواهد آمد.<ref>[http://www.gecomuseum.com/index.php?option=com_content&task=view&id=24 موزه میراث روستایی گیلان - تاریخچه موزه]</ref> ماسوله نیز دارای دو موزه مردم شناسی و حیات وحش است. مزار [[کاشف السلطنه]] در لاهیجان با داشتن ادوات و وسایل سنتی و تخصصی مربوط به چای و مدارکی مربوط به چگونگی فعالیت‌های پدر چای ایران، به عنوان [[موزه تاریخ چای ایران]] فعال است. موزه نظامی بندر انزلی، موزه جانورشناسی و موزه آبزیان از دیگر موزه‌های گیلان هستند.<ref name="muse"/>

=== فولکلور ===
{{اصلی|فولکلور گیلان|روابط بین جنسیت‌ها در گیلان|نسبت‌های خانوادگی و ازدواج در گیلان}}
[[پرونده:20090323(009).jpg||بندانگشتی|200px|عروسی در [[قاسم آباد (گیلان)|قاسم آباد]]]]
فولکلور گیلان نمونه‌ای قابل توجه از پیوندهای پیچیده بین رسوم قبل از اسلام و رسوم اسلامی‌است. به طور خاص [[تلفیق‌گرایی]] درخت، گاو نر و تخم مرغ در جاهای مقدس نظیر امامزاده و بقعه برای شیعیان و تربت برای اقلیت سنی تالش، و اهمیت عناصر طبیعی در اجرای مراسم مذهبی قابل توجه‌است. اهمیت درختان بی‌شک مشخصه‌ای مهم در فولکلور گیلانی‌است. در این جهان سبز، درختان می‌توانند به خودی خود اشیایی برای پرستش باشند؛ گاهی به عنوان بازماندگان ائمه شناخته می‌شوند و بیشترشان در کنار پرستش‌گاه‌ها قرار دارند. این درختان مقدس گاهی بزرگوار، پیر یا آقادار خوانده می‌شوند تنهٔ بزرگی دارند و صدای باد از میانشان چون زمزمه به گوش می‌رسد. شیرهٔ این درختان عظیم سرخ است و گیلانیان به این دلیل آن را خون امامان می‌دانند. این درختان محل نذر، برای بچه‌دار شدن یا شفای بیماریند. زائران در پای آنان دخیل می‌بندند، شمع روشن می‌کنند و قربانی می‌کنند. پوشش جنگلی در مراسم عزاداری [[عاشورا]] هم نقش مهمی دارد، علم‌ها با چوب شمشاد تزیین می‌شوند. جنگل هم مهمان نواز، و محلی برای پناه بردن و هم منشأ خطر و جایگاه [[جن]] و پری ظاهر می‌شود. جنگل محافظی برای حیات وحش، خصوصاً [[خرس]] که نقش برجسته‌ای در فولکلور محلی دارد، دانسته می‌شود. نازایی بلایی‌ست که زن باید پاسخگوی آن باشد. به چنین افرادی اجاق کور یا مرده‌شور گفته می‌شود. مراسم سنتی [[دندان فشون]] با درآمدن اولین دندان‌های کودک برگزار می‌شود، او را بر سفره‌ای که آینه، قیچی، قرآن، سکه طلا، کتاب، قلم، سوزن و... قرار دارد می‌نشانند و اولین چیزی که از زمین بردارد، سرنوشت آینده او را پیش‌گویی می‌کند. مثلاً اگر قرآن را بردارد روحانی می‌شود، اگر قیچی را بردارد آرایشگر می‌شود. جشن‌های نوروز و چهارشنبه سوری و یلدا (با خواندن فال حافظ) در گیلان با شکوه برگزار می‌شوند. [[سفره هفت سین]] در این منطقه بر پایه سنت ملی ایرانی, سنت‌های محلی و ویژگی‌های فولکور محلی با نفوذ اسلامی، چیده می‌شود.<ref name="EIfolk">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bromberger |نام=Christian |مقاله={{unicode|GILAN xvi. FOLKLORE}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-folklore|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeFWYUz | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}</ref>

=== هنر ===
[[پرونده:SUSAN TASLIMI.jpg|راست|بندانگشتی|200px|[[سوسن تسلیمی]]، بازیگر سرشناس گیلانی]]
{{اصلی|هنر گیلانی}}
[[شعر]] و [[موسیقی]] از زدوره‌های گذشته جایگاه مهمی در [[فرهنگ]] گیلانیان داشته‌است به نحوی که در بیشتر مراسم سنتی مثل مراسم [[عروسی]] ([[عروس]] بران، حنابندان و...)، مراسم پیشواز [[نوروز]]ی (عروس گوله، نوروزی خوانی، آینه تکم و...) مراسم [[کشاورزی]](نشاء، وجین و...) ترانه‌های خاصی اجرا می شده‌است.<ref>[http://www.gecomuseum.com/index.php?option=com_content&task=view&id=36 موزه میراث روستایی گیلان - موسیقی و آوازهای محلی]</ref> [[امیراشرف آریانپور]] در خصوص گنجینه موسیقی گیلان می‌گوید: «این گنجینه غنی فرهنگ موسیقی، برخلاف بسیاری از مناطق ایران از وحدت سبک برخوردار نیست. نقاط مختلف گیلان چه از نظر تنوع آوازها و چه از لحاظ خصوصیات ملودی و ریتم از سبک‌های متفاوتی برخوردارند و این تفاوت سبک به خصوص بین موسیقی مردم تالش با موسیقی محلی مناطق دیلمان و اسپیلی و سایر نواحی گیلان به چشم می‌خورد.» در تالش سه نوع آهنگ قدیم دستان، تالش دستان و تازه دستان وجود دارد. طبیعت منبعی الهام بخش برای موسیقی گیلان به ویژه در سیاهکل و دیلمان بوده و این آهنگها بکر مانده‌اند. احمد بن متوکل در سال ۲۵۵ قمری در کتاب «الموسیقی العراقیه» درباره موسیقی دیلمان نوشته‌است: «آوازخوانی مردم خراسان با زنج است که دارای هفت سیم است و زخمه آن مانند زخمه چنگ است و آوازخوانی مردم ری و طبرستان و دیلمان با تنبورهاست...». [[ابونصر فارابی]] در کتاب [[کتاب موسیقی کبیر|الموسیقی]] (در ۳۳۹ قمری) به تنبور گیلانی اشاره می‌کند: «تنبور خراسانی دارای دو سیم است و گونه‌ای دیگر تنبور جیلی (گیلانی) است. شیوه کوک تنبور گیلانی از شیوه کوک خراسانیان جداست».<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://www.ichto.ir/Default.aspx?tabid=587|عنوان=|ناشر=سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeFrhMA | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref>
[[پرونده:Jalil ziapour portrait 01.jpg|چپ|بندانگشتی|200px|[[جلیل ضیاءپور]]، نقاش گیلانی و «پدر نقاشی مدرن ایران»]]
نمایش [[عروس گولی]] که در آن از ماسکهای جانورگونه با اجرای رقص استفاده می‌شود و به خاطر مایه‌های عشقی آن متعلق به پیش از اسلام دانسته می‌شود توسط بازیگران دوره‌گرد در گیلان اجرا می‌شود. در عروس گولِی، غولی با کلاهی از کلش برنج و با زنگوله‌های کوچکی در دست، با ''پیرابو''، که مردی پیر است که یک مرد جوان بی‌ریش نقش آن را بازی می‎کند، بر سر به دست آوردن قلب ''نازخانم''، دختری که چون عروس لباس پوشیده و پسری نقش آن را بازی می کند، مبارزه می کند. پیروزی غول بر پیرابو نماد پیروزی جوانی بر عصر قدیم و سال جدید بر سال قدیم است.<ref name="EIfolk"/><ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Rubin |نام=Don |کتاب=World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Asia/Pacific |پیوند=http://books.google.com/books?id=maGU4ziPQJQC&pg=PA203&lpg=PA203&dq=arus+guley&source=bl&ots=wIPcHKJY-m&sig=f0Caucrxz3EJVITHtEJHpq379Vc&hl=en#v=onepage&q=arus%20guley&f=false|ناشر=Taylor & Francis |سال=۲۰۰۱| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeHbmHD | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> اول بار ارمنیان در ۲۸ ژانویه ۱۸۸۴ دو اثر نمایشی را به کارگردانی هوانس دولت بیگیان را در گیلان اجرا کردند. در این زمان، گروه‌های تئاتری از قفقاز به رشت و انزلی می‌آمدند و به اجرای نمایش می‌پرداختند. اولین گروه تئاتری گیلان با نام مجمع امید ترقی به مدیریت [[حسن ناصر]]، در سال ۱۲۸۹ آغاز به کار کرد. [[اکبر رادی]] از برجسته ترین نمایش نامه نویسان ایران اهل رشت بود.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://gilan.farhang.gov.ir/newsdetail-25364-fa.html |عنوان=زنده‌یاد «اکبر رادی» دارای جایگاهی وارسته در عرصه هنر ایران است |ناشر=اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان |تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeHllpC | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> [[ابراهیم مرادی]]، از پیشگامان سینمای ایران، در سال ۱۳۰۹ خورشیدی، فیلم‌برداری، برای ساخت فیلم [[انتقام برادر |انتقام برادر]] (یا روح و جسم) را در [[انزلی]]، آغاز کرد که اولین فیلم جنایی سینمای ایران بود. دو تن از بازیگران این فیلم، ژاسمین ژوزف زن ارمنی ایرانی و لیدا ماطاووسیان نخستین ستارگان زن سینمای ایرانند. در آن زمان، خانم‌های ارمنی، برخلاف خانم‌های مسلمان، حق داشتند که بدون حجاب و با کلاه‌های جور واجور، در خیابان‌ها ظاهر شوند و بهمین دلیل، حضور آن‌ها در نمایش‌نامه‌های مختلف و در فیلم‌ها، مخالفتی به وجود نمی‌آورد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = آنسه امیری|نشانی=http://www.episodemagazine.com/N4/setare-banou.htm |عنوان= سینمای ایران در سال ۱۳۱۲| ناشر = مجله اپیزود، شماره چهار|تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref> ولی حضور زنان در این فیلم برای مرادی ایجاد مشکل کرد.<ref>
{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = کی| نام =هرموز | پیوند نویسنده = | عنوان =سینمای ایران، ترکیه، مصر: سه جامعه در پی هویتی نوین | ژورنال = ایران نامه |صفحات= ۲۸۲-۲۹۱| شماره =۵۸ | مکان = | ناشر = | تاریخ = ۱۳۷۶| پیوند = http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/353918?sta=&sto=&ste=%u0627%u0628%u0631%u0627%u0647%u06cc%u0645+%u0645%u0631%u0627%u062f%u06cc| پی‌نوشت =}}</ref>

[[حبیب محمدی]] بنیانگذار نقاشی مدرن گیلان است. [[جلیل ضیا پور]]، [[صادق بریرانی|محمد صادق بریرانی]]، [[حسین محجوبی]]، [[بهمن محصص]]، [[معصومه سیحون]]، [[اردشیر محصص]]، [[آیدین آغداشلو]]، [[فریده لاشایی]] و [[قاسم حاجی زاده]] از دیگر نقاشان برجسته گیلان هستند.<ref name="tandis3"> {{یادکرد ژورنال | ژورنال = تندیس | عنوان =یاد نقاش فراموش شده در لابه لای کلمات در گاه یاد حبیب محمدی)| پیوند = http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/487726 | دوره = | تاریخ = ۲۳ تیر ۱۳۸۸ | شماره = ۱۵۳ | ص = ۸-۹}}</ref>

=== ادراک‌های عوامانه و ادبی از هویت ===
{{اصلی|ادراک مردمی و ادبی از هویت مردم گیلان}}
;عادات غذایی
{{اصلی|غذاهای گیلان}}
[[پرونده:Zeytoon-Parvardeh-Zeytoun-Zeitoun-Zeytun-Persian-Olive- Pomegranate- Walnutfood-photo-by-persian-dutch-network.jpg|بندانگشتی|200px|[[زیتون پرورده]]]]
عادات غذایی گیلانیان چندین مشخصه خاص دارد. مصرف برنج در این منطقه برنج پرور، از هر جای دیگر ایران بیشتر است. کاربرد سبزی در بیشتر غذاها باعث سبز شدن آنها می‌شود که نشانی برای گیلانی بودن آن غذا ست. ماکیان و اردک وحشی، ماهی و زیتون هم منجر به خاص بودن این غذای محلی می‌شود. نظیر سایر نقاط ایران، آشپزی روندی طولانی ست چرا که لازم است محتویات غذا به طور فردی تهیه شود. چربی و روغن در غذاها به وفور استفاده می‌شود و طعم ترش ترجیح داده می‌شود. چاشنی که بر اساس سرکه و آب میوه جات نارس (نظیر غوره) تهیه می‌شود بسیار محبوب است. غذاهای محلی رایج هر یک به نوبه خود نماد یک شیوه آشپزیند: ''[[کته]]'' طبخ ساده برنج است، ''[[میرزاقاسمی]]'' شامل بادمجان، سیر، گوجه و تخم مرغ است، ''[[باقلاقاتوق]]'' یک خورشت محتوی لوبیا ست، ''[[اشپل]]'' به همراه [[ماهی سفید]]، ''[[سیرترشی]]'' و ''[[سبزی|هفت بیجار]]'' (مخلوطی از سبزیجات و سرکه).<ref name="EIcook"> {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bromberger|نام= Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه |مقاله= {{unicode|GILĀN xxi. Cooking}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xxi-cooking|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}</ref>
تنوع غذایی رشتیها و تضاد آن با [[عراق عجم|عراقیها]] یعنی مردم داخل یا [[فلات ایران]]، زمینه نیرومندی برای انعکاس تفاوتها است. مردم گیلان عاشق برنج که به طور سنتی با هر سه وعده اصلی غذایی میل می‌شود. این در تضاد با رژیم سنتی عراقیهاست که از نان، محصولات لبنی و گاهی گوشت گوسفند تشکیل می‌شود.<ref name="EIident"> {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bromberger|نام= Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه |مقاله= {{unicode|GILĀN xv. Popular and Literary Perceptions of Identity}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xv-identity|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}</ref>
[[پرونده:Kutum.gif|بندانگشتی|راست|ماهی سفید کاسپین]]
[[پرونده:بازار ماهی فروشان.JPG|بندانگشتی||200px|[[ماهی دودی]] و [[ماهی شور|شور]] در بازار ماهی فروشان در لنگرود]]

;دیدگاه‌های عوام
[[پرونده:Lahijan tea harvest.jpg||انگشتدان|200px|چایکاران زن در لاهیجان.]]
[[دانشنامه ایرانیکا]] در مدخل " دید عوام نسبت به هویت گیلانی " می‌نویسد: نزدیکی به تهران و ناهمگونی فرهنگی موجب شده گیلانیان مورد استهزای بعضی از تهرانی‌ها قرار بگیرند. برای مردم عراق عجم، منطقه خزر همسایه، جهانی درهم برهم و واژگون هویت خودشان است. وجود رطوبت، استفاده از گاو و خر به جای گوسفند و شتر، باز بودن در خانه‌ها و نبود دیوار خارجی، کم تر بودن حساسیت [[ناموس]]ی و خشونت بین افراد و گروهها نسبت به درون ایران؛ به نوعی زنانه بودن جامعه و مخالف با جامعه‌ای مردسالار (مشارکت بیشتر زنان، ندرت پوشیدگی، حضور در فعالیتهای تولیدی، انعطاف پذیری بالاتر در روابط بین دو جنس، گرچه قطعاً نه به حدی که در جوکها گفته می‌شود) از جمله این عواملند. این جوکها و روایات درباره گیلانیها به همان اندازه که ویژگیهای جمعیت خزر را می‌آموزد، آگاهی بیشتری درباره ارزشهای بنیادین ایرانیان مرکزنشین که چنین جوکهایی را می‌سازند و برایشان جالب است به ما می‌دهد.<ref name="EIident"> {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bromberger|نام= Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه |مقاله= {{unicode|GILĀN xv. Popular and Literary Perceptions of Identity}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xv-identity|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}</ref>

=== در سنت ادبی ===
در متون اصلی اسطوره‌ای و ادبی، سفرنامه‌ها، مطالعات تاریخی و... این منطقه گاهی دوزخی و در دیگر زمانها چون بهشتی زمینی به نظر می‌رسد؛ علاوه بر این بسیاری از نویسندگان بومی آن را دارای فرهنگ آریایی دانسته‌اند، فرهنگستانی از رسوم باستانی و ماقبل اسلامی، منطقه‌ای حاشیه‌ای، حافظ استقلال خود، و بستری برای نافرمانی. تصویر دوزخی گیلان نتیجه سنتهای شدیداً متفاوت اسطوره‌ای [[زرتشتی]]، با بازتابهایش در [[شاهنامه]] و سنت مسافرین عرب و سپس اروپایی است. در [[اوستا]] «چهاردهمین جای» خلق شده توسط [[اهورامزدا]]، «وارنا و چهار گوشه‌اش» است که به نظر جایی حاشیه‌ای و هراس انگیز می‌رسد. در [[بندهشن]] بزرگ، مردمان [[وارنا]] و مازنا (سرزمینهای اسطوره‌ای در منطقه جنوب خزر) بازماندگان زوجی متفاوت از آنی هستند که ایرانیان را خلق کرد. مردم این مناطق حاشیه‌ای انیران یا غیر [[آریایی]]، نسبت به نژاد ایرانی خارجی هستند. به نوشته [[جیمز دارمستتر]]، در اوستا و [[شاهنامه]] منطقه خزر جهانی عجیب و موطن خون بد و دیوان است و تصویر جنگلهای گیلان چون مهد نیروهای وحشی مرتبط با یک منطقه مملو از باران، جهانی از بخارات و تپ ناپاک مرتبط است. این تصویری که شبیه آخرالزمان است، توسط مسافرین عربی که به محیط خشک عادت داشتند هم به عنوان ابراز تعجب از کشف جهان مرطوب پراکنده شد. اوستاشناسان نوینتر مانند [[والتر هنینگ]] و [[مری بویس|ماری بویس]] [[وارنا]] را در منطقه بورنو شمال پیشاور (واقع در پاکستان امروزی) می‌دانند.<ref name="histcam1"/><ref>mary Boyce,"A History of Zoroastrianism: The early period",LL, 1996. page 101:"It is noteworth that according to the Vendidad (I.17) the ancient Thraetaona (whose actual home was presumably on the Inner Asian steppes) was born in Varena, which has been identified with Sanskrit Varnu, modern Buner</ref>. در اوایل قرن دهم [[ابن حوقل]] از این الفاظ برای توصیف افلیم منطقه بهره برد: «اغلب باران می‌بارد، حتی ممکن است برای کل یک سال بی توقف ببارد؛ بدون نشانی از خورشید». بین قرون هفدهم تا بیستم اروپاییانی که از منطقه گذشتند یا مدتی در آن ماندند «جو گلخانه‌ای» «بخارات متعفن» آن را تحقیر کردند. [[لرد کرزن |لرد کرزن]] منطقه را یک جهنم مالاریایی می‌خواند و با توصیف اش از مثل ''مرگ می‌خواهی گیلان برو'' نتیجه گیری می‌کند. در تضاد با تصویر جهنم مالاریایی گیلان با پوشش گیاهی غنی و تنوع لذات از سوی برخی نویسندگان بهشتی زمینی تصویر شده‌است. [[جوناس هانوی]]<ref group="یادداشت"> [[:w:en:Jonas_Hanway|جوناس هانوی]] (۱۷۱۲ - ۱۷۸۶)، جهانگرد انگلیسی، که در سال ۱۷۴۳ به ایران آمد و پس از دو سال از ایران خارج شد. ۷۴ مقاله در مورد سفرهایش نوشته‌است که این نقل قول از کتابش در مورد سفر به ناحیه اطراف دریای خزر است{{سخ}}
{{چپ‌چین}}''An Historical Account of the British Trade over the Caspian Sea with a Journal of Travels from London through Russia into Persia and Back Again through Russia, Germany and Holland, London, 1762''.{{پایان}}</ref>پس از توصیف «رطوبت شدید زمین» و رطوبت هوا «چنان زنگ تولید می‌کند که کار ساعت هم مختل می‌شود» گیلان را با نوعی از بهشت مقایسه می‌کند «زمین شدیداً پربار و مولد است، هر نوعی از میوه را بی کود تولید می‌کند، پرتقالها، لیموها، هلوها و انارها، انگور به وفور وجود دارد تاکها بر درختان سوارند و به طور وحشی در کوهها به وفور می‌رویند به نحوی که بخش قابل توجهی از ایالت یک بهشت است». مسافرین اغلب این تصویر یک باغ طبیعی و غنی را ذکر می‌کنند. این درست است که درختان محصور در باغها شاخه‌های اهلی شده گونه‌های وحشی بومیند. وضع گردو، فندق، آلو، گیلاس، زردآلو، گلابی، سیب، ازگیل، درخت، انجیر و درختان انار نیز که همگی احتمالاً از منطقه خزر نشات گرفته‌اند چنین است. منطقه خزر جایی است که تاک از آن نشات گرفته و هیچ گاه اهلی نشده‌است.<ref name="EIident"> {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bromberger|نام= Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه |مقاله= {{unicode|GILĀN xv. Popular and Literary Perceptions of Identity}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xv-identity|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}</ref>

== رسانه ==
[[پرونده:Jangal newspaper 7.jpg|بندانگشتی|200px|صفحه اول روزنامه جنگل، ارگان [[نهضت جنگل]]، به مدیرمسئولی [[میرزا حسین کسمایی]]]]
گیلان، از قدیمی ترین مراکز رادیویی و تلویزیونی ایران ‎برخوردار است که امروزه [[صدا و سیمای مرکز گیلان]] نامیده می‌شود. ‎ این مرکز فعالیت خود را در ۱۳۳۴ با یک دستگاه فرستنده رادیویی ۷۵ واتی که آنتن آن در اداره‎ ‎پست و تلگراف گیلان نصب شده بود آغاز کرد. شبکه استانی [[رادیو گیلان|صدای مرکز گیلان]] در سال ۱۳۷۷ راه اندازی شد. این رادیو دارای دو بخش برون مرزی رادیو گرجی و رادیو تالشی ست.<ref name="irib">{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://guilan.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=5603&Itemid=394|عنوان=تاریخچه صدا و سیمای مرکز‎ ‎گیلان | ناشر = صدا و سیمای مرکز‎ ‎گیلان |تاریخ = ۱۳ بهمن ۱۳۸۷ |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref> پخش سیگنالهای تلویزیونی در هفتم اردیبهشت ۱۳۴۹ ‎در گیلان آغاز شد. این تلویزیون با شش ساعت برنامه در هفته برنامه‌های موسیقی محلی و برنامه‌های مخصوص کودکان تولید می‌کرد. [[شبکه باران]] که در سال ۱۳۷۷ افتتاح شد تنها تلویزیون محلی گیلان است که به صورت ۲۴ ساعته برنامه پخش می‌کند.<ref name="irib"/>
[[پرونده:561374 345969025485335 1999573275 n.jpg|بندانگشتی|راست|200px|[[مرضیه ضرابی]]، اولین نشریه زنان گیلان با نام [[نشریه نسوان شرق]] را در ۱۳۰۵ در انزلی منتشر می‌کرد.]]
نخستین گام [[روزنامه]] نویسی در گیلان، به سال ۱۳۲۵ ه. ق. ، برابر یکم مرداد ۱۲۸۶ خورشیدی باز می‌گردد که روزنامه خیرالکلام، به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی میرزا ابولقاسم خان افصح المتکلمین در رشت انتشار یافت. [[پیک سعادت نسوان]] نخستین نشریه با گرایش چپ در ایران در سال ۱۳۰۶ به صاحب امتیازی [[روشنک نوعدوست]] در رشت منتشر می‌شد.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)|نویسنده =[[الیز ساناساریان|ساناساریان، الیز]] |ترجمه=[[نوشین احمدی خراسانی]]|ناشر =نشر اختران |چاپ=اول |شهر=تهران |صفحه=ص۷۴|سال=۱۳۸۴ |شابک=ISBN 964-7514-78-6}}</ref><ref name="mashrouteh">{{یادکرد|فصل=|کتاب=زنان ایران در جنبش مشروطه|نویسنده = ناهید، عبدالحسین|ترجمه=|ناشر =نشر احیا|چاپ=|شهر=تبریز|کوشش=|ویرایش= |صفحه=۱۱۵|سال=۱۳۶۰|شابک=}}</ref>.

در حال حاضر، حدود ۱۳۱ [[نشریه]] در گیلان، مجوز انتشار دارند؛ ۹ روزنامه، ۴۴ هفته نامه، ۶ دوهفته نامه، ۳۷ [[مجله#.D8.A8.D8.B1 .D8.A7.D8.B3.D8.A7.D8.B3 .D8.AA.D8.B1.D8.AA.DB.8C.D8.A8 .D8.A7.D9.86.D8.AA.D8.B4.D8.A7.D8.B1|ماهنامه]]، ۶ دوماهنامه، ۲۱ فصلنامه و ۷ دوفصلنامه و یک سالنامه از آن جمله هستند. ۸۷ نشریه محلی، ۲۰ نشریه سراسری (کشوری) و ۹ نشریه بین المللی در گیلان منتشر می‌شود.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://gilan.farhang.gov.ir/newsdetail-20043-fa.html|عنوان=بازدید مدیرعامل خانه مطبوعات ایران از غرفه گیلان | ناشر = روابط عمومی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان |تاریخ =۹ آبان ۱۳۹۰ |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref> ماهنامه [[گیله وا]] که به زبانهای فارسی - گیلکی منتشر می‌شود، و روزنامه گیلان امروز از جمله نشریات اصلی گیلان هستند.

== زبان ==
{{اصلی|زبان گیلکی|زبان تالشی|زبان‌های تاتی‌تبار}}
در گیلان سه گروه زبانی ایرانی عمده، یعنی [[گیلکی]]، [[رودباری]] و [[تالشی]] و اقلیت‌هایی از دو گروه دیگر ایرانی، [[تاتی]] و [[کردی]]، وجود دارند. زبانهای غیر ایرانی عبارت اند از [[ترکی آذربایجانی]] و برخی گویشوران [[زبان رومانی|کولی‌ها]] (با منشا هندی). حدود سه میلیون نفر در گیلان [[گیلکی]] را به عنوان زبان اول یا دوم صحبت می‌کنند ولی استفاده از گیلکی و تالشی در بسیاری از شهرهای طوالش به دلیل مهاجرت گسترده مردم از آذربایجان در حال کاهش است.<ref name="Stilo">{{یادکرد
|فصل=GĪLĀN x. LANGUAGES
|نویسنده= Donald Stilo
|کتاب= [[دانشنامه ایرانیکا]]
|ویرایش=ویرایش یکم
|ناشر=
|پیوند=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-x
|سال=
|شابک=}}.</ref> به نوشته محمدتقی رهنمایی، استفاده از زبان ترکی در شمال تالش و گیلکی در جنوب آن رو به افزایش است.<ref>{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = رهنمایی| نام =محمدتقی| پیوند نویسنده = | عنوان =علل نفوذ زبان‌های ترکی و گیلکی در تالش | ژورنال = فصلنامه مطالعات تالش |صفحات= | شماره = ۲ | مکان = | ناشر = | تاریخ = زمستان ۱۳۸۰| پیوند = | پی‌نوشت =}}</ref> همچنین [[کرمانجی]] که از گویش‌های کردی‌ست در فاراب و کرمانج [[عمارلو]] به ان گفت‌وگو می‌شود.<ref name="nader">{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= Jahangiri|نام=Nader |پیوند نویسنده= نادر جهانگیری |کتاب=Gilaki dialect of Lahijan:
a study on phonology, morphology & lexicon, Volume 3 | ناشر=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |سال=۲۰۰۳}}</ref>

{{میان‌ویکی|code=glk|زبان گیلکی}}
گیلکی دارای دو گویش عمده خاوری و باختری است که سفیدرود مرز بین متکلمان این دو گویش است.<ref name="Stilo"/> گیلکی از نظر [[زبان‌شناسی]]، به شاخه شمال غربی [[زبان‌های ایرانی]] تعلق دارد. در میان اشعار گویندگان بعد از اسلام به آثاری برمی‌خوریم که به گیلکی کنونی نزدیک است. هم‌چنین در گذشته کسانی را که ترانه‌های گیلکی می‌خواندند پهلوی‌خوان می‌نامیدند.<ref name="nader"/> این زبان نشریات منثور نوپا، از جمله روزنامه‌ها، و [[ادبیات گیلکی|ادبیاتی]] در حال شکوفایی دارد. از نظر دستور زبان تفاوتهای زیادی بین گیلکی و فارسی استاندارد وجود دارد مانند نحوه قرار گرفتن موصوف و صفت که در گیلکی بر خلاف فارسی صفت پیش از موصوف قرار می‌گیرد.<ref name="Stilo"/>

گیلکی خود سه گونهٔ عمده دارد.
:الف. گونهٔ گیلکی شرق گیلان ([[بیه‌پیش]])به مرکزیت سومین شهر بزرگ این استان، لاهیجان، در منطقه‌ای محدود از شمال به [[دریای خزر]]، از جنوب به بلندی‌های [[سیاهکل]]، از غرب به [[آستانه|آستانه اشرفیه]] و [[کیاشهر|حسن‌کیاده]] تا مرزهای [[کوچصفهان]] و از شرق به [[لنگرود]] و [[رودسر]] که به تدریج به گویش مازندرانی می‌آمیزد.
:ب. گونهٔ گیلکی رشت ([[بیه‌پس]]) که در رشت، صومعه سرا ، خمام، [[بندر انزلی]]، [[فومن]] و [[شفت]] به آن سخن می‌گویند.
:ج. گونهٔ [[گالشی]]. گونهٔ دیگری از گونه‌های گیلکی است که مردم نواحی کوهستانی شرق گیلان و غرب مازندران، به آن سخن می‌گویند.<ref name="nader"/>

[[گویش]] [[تاتی]]، در گیلان، مشابه تاتهای [[شهرستان طارم|طارم علیا]] در شمال استان زنجان است. [[گویش]] [[تالشی]] نیز، خود به سه گروه شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود که نوع جنوبی آن به تاتی نزدیک تر است. تاتی و تالشی، با همدیگر، به خانواده بزرگ تری از زبانها بنام [[زبانهای تاتی تبار]] (تاتیک) تعلق دارند. رودباری نیز، احتمالاً که نوعی زبان تاتی تبار می‌باشد که ساختاری [[گیلکی]] یافته‌است.<ref name="Stilo"/> اکثر اهالی مناطق مذکور (منجمله رودبار الموت، رودبار قصران، طالقان، بومیان کرج، کوههای سمنان، ساوجبلاغ...) زبان را «تاتی» می‌شناسند و از دیدگاه علمی نزدیک ترین به تالشی است و بر پایه شواهد همان [[زبان آذری]] که با توجه به گویش گاه‌های آن همان [[زبان مادی]] یا دست کم شاخه اصلی آن است.<ref name="">{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = کلباسی| نام =ایران | پیوند نویسنده = | عنوان =پیشوند فعلی ha و گونه‌های آن در گویش‌های ایرانی | ژورنال = دو فصلنامه زبان شناسی |صفحات= ۵۷| شماره = ۱-۲ (پیاپی ۴۲) | مکان = | ناشر = | تاریخ = ۱۳۸۵| پیوند = | پی‌نوشت =}}</ref> [[زبان ترکی آذربایجانی]] به صورت گسترده در [[شهرستان آستارا]]<ref name="autogenerated1">[http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=102834&ParentID=0&BookID=97560&MetaDataID=27846&Volume=1&PageIndex=196&PersonalID=0&NavigateMode=CommonLibrary&Content=کتابخانه تبیان به نقل از دائره‌المعارف بزرگ اسلامی - آستارا]</ref> و [[منجیل]]<ref>Encyclopædia Iranica:[http://www.iranicaonline.org/articles/manjil Manjil]</ref> رایج است، همینک [[ترکی آذربایجانی]] در [[شهرستان تالش]]<ref>{{یادکرد وب|عنوان=جغرافیای فرهنگی|ناشر=تارنمای مرجع تالش‌شناسی|نشانی=http://www.taleshan.com/joqrafiyaye%20farhangi.htm|تاریخ بازدید=۲۱ ژوئیه ۲۰۱۳}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=فرهنگ تطبیقی تالشی – تاتی – آذری |ناشر=پایگاه تات پژوهی|نشانی=http://www.tatha.fagig.com/tati%20talesh2.htm|تاریخ بازدید=۲۱ ژوئیه ۲۰۱۳}}</ref>، [[شهرستان رضوانشهر]]<ref>[http://guilan.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=913:-&catid=291:shahr صدا و سیمای مرکز گیلان-رضوانشهر]</ref> و [[لوشان]]<ref>[http://www.deilamestan.com/news_loader/news.aspx?index=268 زبان مردم لوشان و منجیل]بازدید: اردیبهشت۱۳۸۸</ref> نیز استفاده می‌شود.

== آموزش ==
=== آموزش عالی ===
[[پرونده:Dff.2.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|[[دانشکده فنی فومن]]]]

{{اصلی|آموزش عالی در گیلان}}
در گیلان، بیش از ۱۱۷ هزار [[دانشجو]] و ۹۹۰ نفر عضو هیأت علمی، در ۶۷ [[دانشگاه]] و مرکز آموزش عالی، به فعالیت [[آموزش]]ی، مشغول هستند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://www.msrt.ir/NEWSmsrt/89News/Pages/%D8%A8%D8%A7%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%20%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%20%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%8C%20%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA%20%D9%87%DB%8C%D8%A3%D8%AA%20%D9%86%D8%B8%D8%A7%D8%B1%D8%AA%20%D9%88%20%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C%20%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%20%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D8%B4%D8%AF.aspx|عنوان= با حضور معاون وزیر علوم، نشست هیأت نظارت و ارزیابی آموزش عالی استان گیلان برگزار شد | ناشر = وزارت علوم، تخقیقات و فناوری|تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>

[[دانشگاه گیلان]]، بزرگترین دانشگاه دولتی در گیلان، جزء دانشگاه‌های برتر ایران است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910604000027 |عنوان=ایجاد دانشکده فناوری‌های نوین در دانشگاه گیلان | ناشر = خبرگزاری فارس|تاریخ =۹۱/۰۶/۰۴ |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref> که با ۸ [[دانشکده]] و واحدی بین المللی و دو پژوهشکده، با بیش از ۱۷۰۰۰ دانشجو، از بزرگترین مراکز آموزش عالی، در ایران است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://www.guilan.ac.ir/info.php?a=25|عنوان= تاریخچه دانشگاه| ناشر =دانشگاه گیلان |تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>
همچنین، [[دانشکده فنی کاسپین]] و [[دانشکده فنی فومن]]، وابسته به [[پردیس دانشکده‌های فنی دانشگاه تهران]]، در گیلان، واقع شده‌اند.

[[دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان]]، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت ، [[موسسه آموزش عالی دیلمان]] و موسسه آموزش عالی کوشیار، از دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی غیر دولتی برتر، واقع در گیلان هستند.

== بهداشت ==
نرخ مرگ و میر در گیلان بین ۱۹۹۱-۹۶ ۷ در هزار نفر و امید به زندگی حدوداً ۶۴٫۲ سال (۶۷٫۲ برای جمعیت شهری و ۶۱٫۷ برای جمعیت روستایی) تخمین زده می‌شود. آخرین تخمین معتبر نرخ تولد ۳۱٫۴ برای مناطق شهری و ۳۴٫۸ در مناطق روستایی برای هر ۱۰۰۰ نفر است. پیش بینی شده تا سال ۲۰۲۶ امید به زندگی ۷۶٫۰۳ برای مردان و ۷۹٫۰۵ برای زنان در مناطق شهری و ۷۱٫۹۳ برای مردان و ۷۵٫۱۶ برای زنان در مناطق روستایی باشد.<ref name="EIr pop">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Zanjani|نام= Habibollah |پیوند نویسنده= |مقاله= {{unicode|GĪLĀN ii. Population}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-ii|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲|زبان=en}}</ref> [[دانشگاه علوم پزشکی گیلان]] در سال ۶۳ بنیان نهاده شد و دارای ۳ هزار و ۱۰۰ دانشجو در رده‌های مختلف است. گیلان دارای ۲۲ بیمارستان دولتی دانشگاهی و شش بیمارستان خصوصی بوده و ۱۲ بیمارستان دولتی جدید و دو بیمارستان خصوصی جدید نیز در آن در حال ساخت است. ۱۲۳۰ مرکز و [[خانه بهداشت |خانه بهداشت]] در این استان وجود دارند. میزان برخورداری پزشک در استان گیلان یک در هزار نفر است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.irna.com/fa/News/95001/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA/%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85_%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86__%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B5_%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A8%D9%87_%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D8%AA |عنوان= رییس دانشگاه علوم پزشکی گیلان: شاخص برخورداری مردم به پزشک مناسب است | ناشر = ایرنا|تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>
گیلان دارای ۱۴۰۰ پزشک عمومی، ۶۰۰ دندانپزشک، ۲۱۶ ماما و ۴۰۰ پزشک داروساز است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.gilannews.ir/akhbar-chap8119.html|عنوان=دکتر بهبودی: دوازده بیمارستان جدید در گیلان ساخته می‌شود | ناشر = گیلان نیوز|تاریخ = ۲۲ آذر، ۱۳۹۰ |تاریخ بازبینی= ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:VsB2mSEIEJYJ:irna.ir/NewsShow.aspx%3FNID%3D30395929+%D8%A7%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84+%DB%B9%DB%B0+%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87+%D8%A8%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA+%D9%88+%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2+%D8%A8%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C+%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF+%D8%AF%D8%B1+%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB+%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF%C2%BB. &cd=2&hl=en&ct=clnk&gl=us |عنوان=امسال ۹۰ خانه بهداشت و مرکز بهداشتی جدید در گیلان احداث می‌شود | ناشر = ایرنا|تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>

== حمل و نقل ==

گیلان به جز از راه دره منجیل که از طریق [[آزادراه ۱ (ایران)|آزادراه ۱]] به قزوین وصل می‌شود، راه شوسه دیگری به [[فلات ایران]] ندارد. گیلان، از طریق [[چابکسر]] با [[استان مازندران]] و از طریق [[آستارا]] با [[جمهوری آذربایجان]]، و [[اردبیل]] راه زمینی دارد. گیلان دارای مرز دریایی هم هست و در مسیر [[کریدور شمال–جنوب]] قرار دارد. تراکم بالای جمعیت و فاصله کم مراکز جمعیتی به گیلان موقعیت ممتازی در زمینه حمل و نقل بخشیده‌است.

[[فرودگاه بین‌المللی سردار جنگل رشت]] در بلوار ولیعصر رشت با مساحت کل ۲۲۰ هکتار فرودگاه اصلی گیلان و بزرگترین فرودگاه شمال ایران است و در رتبه سیزدهم فرودگاههای ایران قرار دارد. این فرودگاه در هفته ۶۶ پرواز به ۱۳ مسیر پروازی از جمله تهران، شیراز، [[عسلویه]]، اصفهان، [[کیش]]، مشهد، اهواز، بندرعباس، [[بغداد]]، [[نجف]]، [[مدینه]]، [[جده]] و [[استانبول]] دارد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://rasht.airport.ir/HomePage.aspx?TabID=6353&Site=rasht.airport&Lang=fa-IR|عنوان= مسیرهای پروازی | ناشر =فرودگاه بین‌المللی سردار جنگل رشت |تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://rasht.airport.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?TabID=0&Site=rasht.airport&Lang=fa-IR&ItemID=10001&mid=16644&wVersion=Staging |عنوان=افزایش ۱۱درصدی پروازهای فرودگاه رشت در چهارماه اول امسال | ناشر = فرودگاه بین‌المللی سردار جنگل رشت |تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>

حمل و نقل جاده‌ای در گیلان از سه زیر بخش حمل و نقل کالا، مسافر و بین المللی تشکیل شده‌است. حمل و نقل مسافر عمومی جاده‌ای بین شهری با استفاده از اتوبوس، مینی بوس و سواری کرایه انجام می‌شود. ۴٫۱ درصد ناوگان حمل و نقل کالای کشور در گیلان فعالند. مراکز عمده حمل و نقل بین المللی گیلان شهرستانهای انزلی و آستارا هستند.

[[پایانه مرزی آستارا |پایانه مرزی آستارا]] در مرز مشترک استان گیلان با کشور [[جمهوری آذربایجان]] تنها راه مواصلاتی این استان با کشورهای شوروی سابق و دروازه ورود به اروپا و مرز امین در ایران است. این مرز مقام نخست کشوری در زمینه تجارت چمدانی را داراست.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.bazarkhabar.ir/News.aspx?ID=32593 |عنوان=http://www.bazarkhabar.ir/News.aspx?ID=32593 | ناشر = بازارخبر|تاریخ = ۲۷ شهریور ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی= ۲۹ شهریور ۱۳۹۰}}</ref>
[[پرونده:ANZALI90.jpg|بندانگشتی|200px|تاسیسات ساحلی [[بندر انزلی]]]]

[[بندر انزلی]] بزرگترین بندر شمال ایران و از فعالترین بندرهای حاشیه دریای خزر و پنجمین مرز فعال ایران است با طرح شیوه‌های جدید ترانزیت چون [[کریدور شمال- جنوب]]، وجود [[منطقه آزاد تجاری-صنعتی انزلی]] اهمیت بیشتری یافته‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.gilan.rmto.ir/NewSite/Glance/GlanceF/Item.asp?ParentID=4943 |عنوان=
سیمای حمل و نقل استان | ناشر = اداره کل حمل و نقل و پایانه‌های استان گیلان |تاریخ = |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>

نخستین راه آهن در گیلان در سال ۱۹۱۴ توسط [[امتیاز خوشتاریا|خوشتاریای]] روس، از [[پیربازار|پیر بازار]] به رشت به طول ۹ کیلومتر کشیده شد.<ref name="pirbazar">{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= احمدی |نام= محسن|مقاله= پیربازار |دانشنامه= [[دانشنامه بزرگ اسلامی]] |نشانی= http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=5598|ویراستاران= |ناشر= |سال= |زبان=fa}}</ref> عملیات اجرایی پروژه راه آهن گیلان (قزوین، رشت، انزلی) به طول ۲۰۵ کیلومتر در سال ۱۳۸۱ شروع شد و هم اکنون در حال پیشرفت است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://www.tinn.ir/vdcdon0o.yt05z6a22y.html|عنوان= استاندارگیلان:پروژه راه آهن رشت -قزوین با جدیت دنبال می‌شود| ناشر = تین نیوز |تاریخ = ۷ اردیبهشت ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>

{| class="wikitable plainlinks"
|+ آمار حمل و نقل جاده‌ای در گیلان (۱۳۸۷)
|-
! ۱
| ۷ [[پایانه#.D8.AF.D8.B1 .D8.AD.D9.85.D9.84 .D9.88 .D9.86.D9.82.D9.84|پایانه مسافربری]] در شهرهای رشت، انزلی، لاهیجان، صومعه سرا، آستارا، تالش و رودسر
|-
! ۲
| ۱۱۹ شرکت حمل و نقل مسافر (۲٫۵ % شرکت‌های ایران)
|-
! ۳
| ۳ [[پایانه کالا]] در رشت، انزلی، آستارا
|-
! ۴
| ۱۶۰ شرکت شرکت حمل ونقل کالا (۴٫۴% شرکت‌های ایران)
|-
! ۵
| فعالیت ۲ شرکت و ۱۰۳ نمایندگی در زمینه حمل و نقل بین المللی
|-
|}
{| class="wikitable plainlinks"
|+ آمارهای مرزهای استان گیلان ([http://www.rmto.ir/NEWTTO/Common/Scripts/ReadFile.asp?qsForce2SaveAs=1&qsFileName=bol1287.pdf&qsFilePath=docattach/64927-D.PDF 1387])
|-
!!! انزلی!! آستارا
|-
! ۱
| ۷٫۳ درصد از ترانزیت ورودی به ایران || ۱۳ درصد از کل واردات جاده‌ای کشور (سومین مرز فعال جاده‌ای)
|-
! ۲
| بیش از ۵۰ درصد حمل و نقل کالای گیلان || ۱۴ درصد از کل صادرات جاده‌ای کشور (دومین مرز فعال جاده‌ای)
|-
! ۳
| واردات سالانه بیش از ۴ میلیون تن کالا || ۱۳ درصد از کل ترانزیت خروجی کشور (سومین مرز فعال جاده‌ای)
|-
! ۴
| ترانزیت بیش از ۲۸۸ هزار تن سوخت و ۵۵ هزار تن کالای غیر نفتی به طور حمل و نقل ترکیبی به داخل یا خارج کشور || ۱ درصد از ترانزیت ورودی (دوازدهمین مرز فعال)
|}

== ورزش ==
[[پرونده:Syros Ghayeghran.jpg|راست||[[سیروس قایقران]]، کاپیتان گیلانی سابق [[تیم ملی فوتبال ایران]]|200px|بندانگشتی]]
ورزش در استان گیلان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و این استان در بسیاری از موارد جزء فعالترین استانهای ایران در زمینه پرورش ورزشکار است.
گیلان در رشته‌های ورزشی مختلف دارای تیمهای حرفه‌ای است. [[ورزشگاه دکتر عضدی رشت]] خانه [[باشگاه فوتبال داماش گیلان]] و [[ورزشگاه تختی بندر انزلی]] خانه [[باشگاه فوتبال ملوان بندر انزلی]] است که هر دو در [[لیگ برتر فوتبال ایران]] بازی می‌کنند.

ورزش بومی محلی در استان گیلان وجود دارد که قدمت بعضی از آنان به چند صد سال می‌رسد. از معروفترین ورزشهای بومی محلی این استان نیز می توان به [[کشتی گیله مردی]]، [[لافن بازی]]، [[کلاه پران]]، [[بروبیا]]، [[توپپا]]، [[الختور]]، [[ترنا]] و [[هفت سنگ]] اشاره کرد. در ۱۵ سال اخیر هر ساله بین ۱۰ تا ۳۰ جشنواره ورزشهای بومی محلی در استان گیلان برگزار می‌شود که در آن رشته‌های مختلف ورزشی بومی محلی به نمایش گذاشته می‌شود.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://guilan.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=6796:1&catid=289:adab|عنوان=ورزشهای بومی محلی با تاریخ چند صد ساله در گیلان | ناشر = صدا و سیمای مرکز گیلان|تاریخ = ۲۲ فروردین ۱۳۸۸ |تاریخ بازبینی= ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref>
[[پرونده:Shahid Dr. Azodi Stadium.jpg|200px|بندانگشتی||[[ورزشگاه دکتر عضدی رشت]]، استادیوم خانگی [[داماش گیلان]]]]
باشگاه ورزشی گیو بندر انزلی سومین باشگاه ورزشی ایران و اولین باشگاه ورزشی [[گیلان]] در [[بندر انزلی]] است که به دست [[عزیز وکیل منفرد]] تاسیس شده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www3.irna.ir/fa/News/208880/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%D8%B1%D8%B4%D8%AA%D9%87_%D9%87%D8%A7/%D8%B3%D9%87_%D9%86%D8%B3%D9%84_%D8%A7%D8%B2_%DB%8C%DA%A9_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%B2%D9%84%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D8%B9%D8%B6%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D8%AA%DB%8C%D9%85_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B1%D8%A7_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF |عنوان=سه نسل از یک خانواده ورزشکار انزلی سابقه عضویت در تیم ملی را دارند | ناشر =ایرنا |تاریخ =۰۷/۰۳/۱۳۹۱| |تاریخ بازبینی=۲۴ سپتامبر ۲۰۱۲}}</ref> [[یعقوب کوچکزاد]] قهرمان شنای ایران و بنیانگذار رشته ژیمناستیک در گیلان، [[محمود نامجو]] قهرمان وزنه برداری جهان، [[غفور جهانی]] که فوتبال ایران را برای اولین بار جهانی کرد و [[سیروس قایقران]] اولین کاپیتان شهرستانی تیم ملی فوتبال ایران از جمله قهرمانان ورزشی گیلانی هستند.
{{-}}
== پانویس ==
<div>
{{پانویس|چپ چین=بله|۳}}
</div>

== جستارهای وابسته ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Gilan province}}
*[[فهرست اهالی گیلان]]
* [[غذاهای گیلان]]
* [[آیین‌های گیلانی]]
* [[استانداران گیلان]]
* [[فهرست پرندگان گیلان]]

== یادداشت‌ها ==
{{پانویس|گروه=یادداشت|اندازه=کوچک}}

== پیوند به بیرون ==
;دولت
*[http://ost.gilan.ir/ استانداری گیلان]
*[http://www.dadgil.ir/ دادگستری کل استان گیلان]

;جهانگردی و سرگرمی
*[http://www.gchto.ir/ اداره كل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری استان گیلان]
*[http://www.gecomuseum.com/ موزه میراث روستایی گیلان]
;فرهنگ و تاریخ
*[http://gl.pcci.ir/ شورای فرهنگ عمومی استان گیلان]
*[http://guilan.irib.ir/ صدا و سیمای مرکز گیلان]
*[http://www.guilanzamin.net/AboutUs.asp دایره المعارف گیلان]
*[http://www.artguilan.ir/ حوزه هنری استان گیلان]
*[http://www.galash.com/ موسیقی گیل و گالش]
;آب و هوا و جغرافیا
*[http://new.gilmet.ir/fa/default.aspx اداره کل هواشناسی استان گیلان]

== منابع ==
=== کتب ===
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=طاهری |نام= علی|کتاب=راهنمای گیلان | ناشر=عالی |سال=۱۳۷۷}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= |نام= |کتاب=کتاب گیلان | جلد=دوم| ناشر=گروه پژوهشگران ایران|سال=زمستان ۱۳۸۰}}
* {{یادکرد|فصل=|کتاب=جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)|نویسنده =[[الیز ساناساریان|ساناساریان، الیز]] |ترجمه=[[نوشین احمدی خراسانی]]|ناشر =نشر اختران |چاپ=اول |شهر=تهران |صفحه=ص۷۴|سال=۱۳۸۴ |شابک=ISBN 964-7514-78-6}}
* {{یادکرد|فصل=|کتاب=زنان ایران در جنبش مشروطه|نویسنده = ناهید، عبدالحسین|ترجمه=|ناشر =نشر احیا|چاپ=|شهر=تبریز|کوشش=|ویرایش= |صفحه=۱۱۵|سال=۱۳۶۰|شابک=}}

{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= Jahangiri|نام=Nader |پیوند نویسنده= نادر جهانگیری |کتاب=Gilaki dialect of Lahijan: a study on phonology, morphology & lexicon, Volume 3 | ناشر=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |سال=۲۰۰۳}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Yarshater |نام= E. | پیوند نویسنده = احسان یارشاطر |کتاب=The Cambridge History of Iran:Seleucid Parthian | پیوند= http://books.google.com/books?id=y7IHmyKcPtYC&lpg=PP1&pg=PA766#v=onepage&q&f=false | جلد = Volume 3 (1) |ناشر=Cambridge University Press, |سال=۱۹۸۳}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Yarshater |نام= E. | پیوند نویسنده = احسان یارشاطر |کتاب=The Cambridge History of Iran:Seleucid Parthian | پیوند= | جلد =Volume 3 (2) |ناشر=Cambridge University Press, |سال=۱۹۸۳}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Tarn |نام=William |پیوند نویسنده=|کتاب=Alexander the Great: Volume 1, Narrative |پیوند=http://books.google.com/books?id=eos6AAAAIAAJ&lpg=PA121&dq=gilan%20%2B%20cadusii&lr=&client=firefox-a&pg=PA121#v=onepage&q&f=false |جلد=Volume 3 (1) |ناشر=CUP Archive, |سال=۱۹۷۹| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdfYNvW | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Keddie |نام= Nikki R. | پیوند نویسنده = نیکی کدی |کتاب=Modern Iran: Roots and Results of Revolution | پیوند= http://books.google.com/books?id=9uTdrOschzoC&lpg=PA220&ots=fHL9TMgCc6&dq=gilan%20%2B%20siahkal&pg=PA220#v=onepage&q&f=false | جلد = |ناشر=Yale University Press |سال= ۲۰۰۳}}
{{پایان چپ‌چین}}

=== مقالات ژورنال و کنفرانس ===
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = کهنسال واجارگاه| نام =حسن | پیوند نویسنده = | عنوان = گیلان در دوره امپراطوری ماد | ژورنال = دومین همایش ملی ایرانشناسی |صفحات= | شماره = | مکان = تهران | ناشر = [[بنیاد ایران شناسی |بنیاد ایران شناسی]] | تاریخ = ۱۳۸۳| پیوند = http://www.irane7000saale.com/pdf-Iran-7000/Bonyad-IranShenasi/2nd-Iranology-Hamayesh/Joghrafiaye-Tarikhi/Gilan-2l-irane7000saale-com.pdf| پی‌نوشت =}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = کی| نام =هرموز | پیوند نویسنده = | عنوان =سینمای ایران، ترکیه، مصر: سه جامعه در پی هویتی نوین | ژورنال = ایران نامه |صفحات= ۲۸۲-۲۹۱| شماره =۵۸ | مکان = | ناشر = | تاریخ = ۱۳۷۶| پیوند = http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/353918?sta=&sto=&ste=%u0627%u0628%u0631%u0627%u0647%u06cc%u0645+%u0645%u0631%u0627%u062f%u06cc| پی‌نوشت =}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = کلباسی| نام =ایران | پیوند نویسنده = | عنوان =پیشوند فعلی ha و گونه‌های آن در گویش‌های ایرانی | ژورنال = دو فصلنامه زبان شناسی |صفحات= ۵۷| شماره = ۱-۲ (پیاپی ۴۲) | مکان = | ناشر = | تاریخ = ۱۳۸۵| پیوند = | پی‌نوشت =}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = سقراطی| نام =سید امیر|ژورنال = تندیس |پیوند ژورنال = تندیس (مجله) | عنوان =یاد نقاش فراموش شده در لابه لای کلمات در گاه یاد حبیب محمدی)| پیوند = http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/487726 | دوره = | تاریخ = ۲۳ تیر ۱۳۸۸ | شماره = ۱۵۳ | ص = ۸-۹}}
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=رواسانی|نام=شاپور |پیوند نویسنده=شاپور رواسانی|عنوان=نهضت جنگل و بنیانگذار آن میرزا کوچک جنگلی |ژورنال=اطلاعات سیاسی - اقتصادی |صفحات=۲۱۹-۲۲۲|شماره=شماره ۲۱۷ و ۲۱۸|مکان=|ناشر= |تاریخ=مهر و آبان ۱۳۸۴|پیوند=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/96184|پی‌نوشت=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdlNi1t | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=آفاری|نام=ژانت|پیوند نویسنده=ژانت آفاری|عنوان=سوسیال دموکراسی و انقلاب مشروطیت |ژورنال=ایران نامه |صفحات=|شماره=۴۳|مکان=|ناشر= |تاریخ=تابستان ۱۳۷۲|پیوند=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/363736|پی‌نوشت=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdjVQZI | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}

=== دانشنامه‌ها ===

* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= احمدی |نام= محسن|مقاله= {{unicode|پیربازار}} |دانشنامه= [[دانشنامه بزرگ اسلامی]] |نشانی= http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=5598|ویراستاران= |ناشر= |سال= |زبان=fa}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= امیراحمدیان|نام= بهرام |مقاله= {{unicode|تقسیمات کشوری}}|دانشنامه= [[دانشنامه جهان اسلام]] |نشانی= http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3749|ویراستاران= |ناشر= |سال= |زبان=fa}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bromberger|نام= Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه |مقاله= {{unicode|GILĀN xxi. Cooking}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xxi-cooking|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=|نام=|مقاله={{unicode|Gīlān}} |دانشنامه=[[Encyclopædia Britannica|دانشنامه بریتانیکا]] |نشانی=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/233507/Gilan|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdYU2tD | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Abdi|نام= Kamyar |پیوند نویسنده=کامیار عبدی|مقاله= {{unicode|MĀRLIK}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/marlik|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bromberger|نام= Christian |پیوند نویسنده=کریستین برومبرژه |مقاله= {{unicode|GILĀN xv. Popular and Literary Perceptions of Identity}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/marlik|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Sotoudeh|نام= Manouchehr |پیوند نویسنده=منوچهر ستوده|مقاله={{unicode|GĪLĀN ix. Monuments century}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-ix|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZe5VK63 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Schmitt|نام= Rüdiger |پیوند نویسنده=رودیگر اشمیت|مقاله= {{unicode|CASPIANS}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/caspians-gk|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران= |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Lewis|پیوند نویسنده= برنارد لوییس|نام= Bernard |مقاله= {{unicode|Lāhīd̲j̲ān}} |دانشنامه= [[دانشنامه اسلام|Encyclopedia of Islam]] |ویرایش= Second |ویراستاران= [[ولادیمیر مینورسکی|V. Minorsky]] |ناشر= [[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال= ۱۹۸۶ |نشانی = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lahidjan-SIM_4612|زبان=en}}
*{{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bazin|نام=Marcel |مقاله={{unicode|ĀZĀD}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/azad-zelkova|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdd7RPR | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Netzer|نام=Amnon |پیوند نویسنده=امنون نتصر |مقاله={{unicode|GILĀN}} |دانشنامه=[[دانشنامه جوداییکا|Encyclopaedia Judaica]] |ویرایش=|ویراستاران=|ناشر= |سال=|پیوند=http://www.highbeam.com/doc/1G2-2587507298.html|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdtzdTy | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Spuler|نام= B. |پیوند نویسنده = برتولد اشپولر |مقاله= {{unicode|GILAN}} |دانشنامه= [[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] |ویرایش= Second |ویراستاران=B. LEWIS, CH. PELLAT AND J. SCHACHT | جلد = II|ناشر= [[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال= ۱۹۹۱ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Lewis|نام= Bernard |مقاله= {{unicode|GILAN}} |دانشنامه= [[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] |ویرایش= Second |ویراستاران=P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; and W.P. Heinrichs |ناشر= [[انتشارات بریل|Brill Online]] |سال= ۱۹۸۶ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Rezazadeh Langaroudi|نام= Reza|پیوند نویسنده=رضا رضازاده لنگرودی|مقاله={{unicode|GĪLĀN vi. History in the 18th century}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-vi|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdiovb5 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Rezazadeh Langaroudi|نام= Reza|پیوند نویسنده=رضا رضازاده لنگرودی|مقاله={{unicode|GĪLĀN vii. History in the 19th century}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-vii|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdjAX3Z | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Rubin |نام=Don |کتاب=World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Asia/Pacific |پیوند=http://books.google.com/books?id=maGU4ziPQJQC&pg=PA203&lpg=PA203&dq=arus+guley&source=bl&ots=wIPcHKJY-m&sig=f0Caucrxz3EJVITHtEJHpq379Vc&hl=en#v=onepage&q=arus%20guley&f=false|ناشر=Taylor & Francis |سال=۲۰۰۱| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZeHbmHD | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}
* {{یادکرد
|فصل=GĪLĀN x. LANGUAGES
|نویسنده= Donald Stilo
|کتاب= [[دانشنامه ایرانیکا]]
|ویرایش=ویرایش یکم
|ناشر=
|سال=
|شابک=}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Madelung|نام= Wilferd |پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|مقاله= {{unicode|GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period}} |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv|دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش= |ویراستاران=. |ناشر= |سال= ۲۰۱۲ |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Kasheff|نام=Manouchehr |مقاله={{unicode|GĪLĀN v. History under the Safavids}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-v|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |ویرایش=|ویراستاران= |ناشر=|سال=۲۰۱۲ |زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdhyXJ0 | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=Bromberger|نام=Christian |مقاله={{unicode|GILĀN xiv. Ethnic Groups}} |دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xiv-ethnic-groups|ویراستاران=|ناشر=|سال=|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdpC3CF | تاریخ بایگانی = 20 February 2013}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Bazin|نام= Marcel |پیوند نویسنده = مارسل بازن|مقاله= {{unicode|GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY}} |دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-i-geography|ویراستاران= |ناشر= |سال= |زبان=en}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Frawley |نام=William J. |کتاب=International Encyclopedia of Linguistics: 4-Volume Set, Volume 1 |پیوند=http://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC&pg=RA1-PA309&dq=%22gilan+province+languages%22&hl=en&sa=X&ei=DXG6T5rnBKaY6AGt3rm1Bw&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=%22gilan%20province%20languages%22&f=false|ناشر=Oxford University Press|سال=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6EZdU5feU | تاریخ بایگانی = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Dailami|نام= Pezhmann |مقاله= {{unicode|JANGALI MOVEMENT}} |دانشنامه= [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/jangali-movement|ویراستاران= |ناشر= |سال= |زبان=en}}
{{پایان چپ‌چین}}
{{استان گیلان}}
{{دانشگاه‌های گیلان}}
{{استان‌های ایران}}
{{موقعیت جغرافیایی
| مرکز = گیلان
| شمال = [[دریای خزر]]
| شمال شرقی = [[دریای خزر]]
| شرق = [[استان مازندران|مازندران]]
| جنوب شرقی =
| جنوب = [[استان قزوین|قزوین]]
| جنوب غربی = [[استان زنجان|زنجان]]
| غرب = [[استان اردبیل|اردبیل]]
| شمال غربی = [[جمهوری آذربایجان]]
| تصویر = IranGilan-SVG.svg
}}

[[رده:استان گیلان]]
[[رده:استان‌های ایران]]

گناوه

2015-01-08T12:27:09Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{بهبود منبع}} {{جعبه شهرستان ایران |نام‌رسمی= شهرستان گناوه |استان= بوشهر |عرض...» ایجاد کرد

{{بهبود منبع}}
{{جعبه شهرستان ایران
|نام‌رسمی= شهرستان گناوه
|استان= بوشهر
|عرض‌جغرافیایی=
|طول‌جغرافیایی=
|تصویر=Genaveh-boshehr.png
|برچسب‌تصویر=موقعیت شهرستان گناوه در استان بوشهر
|نام‌محلی=
|مرکز=[[بندر گناوه]]
|نام‌های‌قدیمی=
|جمعیت=۹۰،۴۹۳
|زبان=فارسی بندری آمیخته به گویش [[لری]]<ref>[http://www.iran.ir/about/city/booshehr#d بوشهر - www.IRAN.IR]</ref><ref>[http://forum.4users.ir/Thread-%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%87--25694 بندر گناوه]</ref>{{سخ}}و اقلیت [[عربی]]
|مذهب= اسلام (شیعه)
|ارتفاع=
|پیش‌شماره=۰۷۷۲
|وب‌گاه= [http://genave.ostb.ir/ پرتال فرمانداری گناوه]
|بخش‌ها= [[بخش مرکزی شهرستان گناوه|بخش مرکزی]] - [[بخش ریگ|ریگ]]
}}
'''شهرستان گناوه''' یکی از شهرستانهای [[استان بوشهر]] است. مرکز این شهرستان [[بندر گناوه]] است.

== تقسیمات کشوری ==
این شهرستان دارای ۲ بخش ۲ دهستان و ۲ شهر با ۵۱ آبادی است.

* [[بخش مرکزی شهرستان گناوه]]
** [[دهستان حیات داوود]]
شهرها: [[بندر گناوه]]

* [[بخش ریگ]]
** [[دهستان رودحله]]
شهرها: [[بندر ریگ]]

== موقعیت و مشخصات ==
شهرستان ''' گناوه''' با مساحتی حدود ۱۸۳۷ کیلومترمربع در ساحل شمالی خلیج فارس قرار دارد. این شهرستان از شمال غربی به شهرستان دیلم، از شمال شرقی به استان فارس، از مشرق به شهرستان دشتستان، از جنوب به شهرستان بوشهر و از مغرب به خلیج فارس منتهی می‌شود.

== جمعیت ==
جمعیت آن در سال ۱۳۸۵ برابر ۸۳۴۱۸ نفر بوده‌است.<ref>سرشماری ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران</ref>

بر اساس آخرین سرشماری جمعیتی که در مورخ ۲۵/۱۲/۸۹ در این شهرستان توسط شبکه بهداسشت ودرمان انجام شده‌است آمار جمعیتی این شهرستان به شرح ذیل می‌باشد:

۱- جمعیت گناوه براساس تعداد جمعیت وخانوار شهری وروستایی در ۲ بازه زمانی

سال۸۸ - کل جعیت ۸۸۴۲۶ - جمعیت روستایی ۶۸۲۹۹ -
جمعیت شهری ۲۰۱۲۸- کل خانوار ۱۹۹۷۲ - خانوار شهری ۱۵۴۷۰ -
خانوار روستایی ۴۵۰۹ و
در سال ۸۹ - کل جمعیت ۹۰۱۰۱ - جمعیت روستایی -۶۹۶۱۴
جمعیت شهری ۲۰۴۸۷ - کل خانوار ۲۰۶۰۷ - خانوار شهری ۱۵۹۰۶ - خانوار
روستایی ۴۷۰۱ می‌باشد

۲- جمعیت اتباع خارجه (افغان‌ها) در ۲ بازه زمانی

سال ۸۸ - تعداد جمعیت ۱۰۸۷ - تعداد خانوار ۲۲۵ می‌باشد.

سال ۸۹ - تعداد جمعیت ۱۵۶۱ - تعداد خانوار ۳۰۴ می‌باشد.

== مردم ==
ساکنان این شهرستان از اقوام مختلفی تشکیل شده‌اند. مهاجرینی که اغلب از دهستان لیراوی (دیلم) و روستاهای اطراف شهرستان به آن مراجعه کرده‌اند عمدتا ریشه‌های لری دارند. اعراب نیز محله مخصوص خود را داشته و همچنین از اقوام دشتی نیز عده‌ای در گناوه ساکن هستند.

===گویش===
زبان مردم گناوه فارسی با لهجه محلی (بندری یا جنوبی) است که آمیزه ای از گویش های لری و سیوندی به اضافه تعداد زیادی از کلمات بیگانه انگلیسی، پرتغالی و غربی است.<ref>[http://forum.4users.ir/Thread-%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%87--25694 بندر گناوه]</ref>

== طبیعت ==
شهرستان گناوه جلگه‌ای خشک و بیابانی است و ارتفاعاتی در شمال و شمال غربی دارد.
رودخانه حله از محل درودگاه با تلاقی دو رود دالکی و شاپور پس از عبور از جنوب شهرستان گناوه (دهستان حله) به خلیج فارس می‌ریزد.
رودخانه شور از ارتفاعات گچ‌ترش و کلاه‌فرنگی سرچشمه گرفته و از حد فاصل دهستان حیات داوود و شبانکاره گذشته و در خور مزین وارد خلیج فارس می‌شود. هر دو رود غیرفصلی، دیمی و شور می‌باشند.

== اقتصاد ==
پایه اقتصاد مردم گناوه و به خصوص شهر گناوه بر اساس تجارت با کشور های حاشیه خلیج فارس و به ویژه امارات است که عمده ساکنان شهر گناوه اقتصاد خود را از این راه امرار معاش میکنند.
از لحاظ امکانات اقتصادی شهرستان گناوه می‌توان از شهرک صنعتی بندر ریگ که در ابتدای سه راهی بندر ریگ واقع شده نام برد. در این شهرک کارخانجاتی چون شرکت تعاونی تولید ظروف یک بار مصرف، تولید جداره‌های کاذب که در صنعت ساختمان سازی و همچنین تولید ظروف نشا برای کاشت و تولید نشا یا نهال در زمینه کشاورزی کاربرد دارد، نام برد. و نیز شرکت تولید و شیرهٔ خرما، شرکت تعاونی تولیدی فخرآوران برلی تولید انواع بستنی و ژل‌های خوراکی، تعاونی تولیدی سیم و کابل از جمله فالیت‌های تولید در این شهرک می‌باشند. ضمنا شهرستان گناوه دارای یک کاخانه تولید شیر و فرآورده‌های لبنی با نام تجاری "طوفان" که در ۲ کیلومتری جاده گناوه-گچساران واقع شده‌است و همچنین کارخانه شیر خلیج فارس که شامل فراورده های شیر ۳۰۰۰ تن،ماست ۲۰۰ تن و دوغ ۲۰۰۰ تن در سال می باشد و شهرهای گناوه،دیلم و ریگ را تامین می کند.<ref>http://www.farmondarigenaveh.blogfa.com/post-72.aspx</ref>
همچنین این شهرستان دارای یک کارخانه تولید آسفالت واقع در ۲۰ کیلومتر شهر گناوه و بالاتر از روستای پوز گاه واقع شده‌است.از دیگر امکانات اقتصادی شهرستان گناوه پرورش میگو است که به صورت پیشرفته در این شهرستان انجام میشود به طوری که گناوه از مقام بالایی در پرورش میگو در سطح کشوری است .

== کشاورزی ==
در زمینه کشاورزی هم این شهرستان دارای ۱۱ مرغداری می‌باشد که اکثر آنها در قالب شرکت‌های تعاونی کشت و صنعت به فعالیت پرداخته‌اند.
از لحاظ تولید دام و دامپروری به آب وهای گرم و مرطوب در بندر گناوه یا روستاها و شهرهای توابع آن کمتر در این زمینه پرداخته شده‌است. در حال حاضر حدود ۴ گاودرای در شهرستان آن هم به طور سنتی فعالیت دارند که می‌توان به گاوداری که واقع در صحرای شهر بندر ریگ و دیگری واقع در روستای چهار روستایی قرار دارند نام برد.
اگر به صید و صیادی در شهرستان گناوه نگاهی بیندازیم می‌بینیم که هنوز فعالیت‌های این حوزه به شکل سنتی یعنی با استفاده از وسایل عمدتا "تور و گرگور" به صید پرداخته می‌شود.

== روستاها به تفکیک بخش و دهستان ==
'''[[بخش مرکزی شهرستان گناوه|بخش مرکزی]]'''

[[دهستان حیات داوود]]:

[[اسلام‌آباد (گناوه)|اسلام‌آباد]]{{•}}[[بهمنیاری شرقی]]{{•}} [[بهمنیاری غربی]]{{•}} [[تاج‌ملکی]]{{•}}[[تل‌برج]]{{•}} [[مال محمدعبدالعلی]]{{•}}[[چشمه (گناوه)|چشمه]]{{•}}[[شول (گناوه)|شول]]{{•}} [[کلر (گناوه)|کلر]]{{•}} [[کمالی (گناوه)|کمالی]]{{•}} [[احمدحسین]]{{•}} [[بقعه]]{{•}} [[تل تل]]{{•}} [[چاه بردی]]{{•}} [[چم شهاب]]{{•}} [[فخرآوری]]{{•}} [[گمارون]]{{•}} [[گنجشکی]]{{•}} [[عباسی (گناوه)|عباسی]]{{•}} [[گشویی]]{{•}} '''[[محمدصالحی]]'''{{•}} [[میلک (گناوه)|میلک]]{{•}} [[بینک]]{{•}} [[چاه‌شور (گناوه)|چاه‌شور]]{{•}} [[چاهک (گناوه)|چاهک]]{{•}} [[قلعه‌حیدر]]{{•}} [[مال‌خلیفه (گناوه)|مال‌خلیفه]]{{•}} [[سربست (گناوه)|سربست]]{{•}} [[مال‌قاید]]

'''[[بخش ریگ]]'''

[[دهستان رودحله]]:

[[پوزگاه]]{{•}} [[جزیره شمالی (گناوه)|جزیره شمالی]]{{•}} [[جزیره جنوبی (گناوه)|جزیره جنوبی]]{{•}} [[چهاربرج]]{{•}} [[چهار روستایی]]{{•}} [[چهارمحال]]{{•}} [[رودشور]]{{•}} [[گدائی (گناوه)|گدائی]]{{•}} [[کوهک کوچک]]{{•}} [[گاوسفید بزرگ]]{{•}} [[گاوسفید کوچک]]{{•}} [[مال‌محمود]]{{•}} [[قلعه‌سرهان]]{{•}} [[گوابین]]{{•}} [[مجنون (گناوه)|مجنون]]{{•}} [[محمدی (گناوه)|محمدی]]{{•}} [[احشام احمد (گناوه)|احشام احمد]]

== بناهای تاریخی شهرستان گناوه ==
* [[:رده:بناهای تاریخی شهرستان گناوه|بناهای تاریخی شهرستان گناوه]]

== منبع ==
{{پانویس}}
* سیمای بندر گناوه، غلامحسین دریانورد، تهران: هیرمند (۱۳۷۷).
* [http://www.sabteahval.ir/bushehr_genave/DeskTopModules/News/shownews.aspx?id=3863&mID=5948 سازمان ثبت احوال گناوه]

{{شهرستان گناوه}}

[[رده:شهرستان گناوه]]
[[رده:شهرستان‌های استان بوشهر|گناوه]]

گناباد

2015-01-08T12:25:06Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه شهر ایران |نام‌رسمی= گناباد |روی‌نقشه= آری |عرض‌جغرافیایی =۳۴٫۳۵ |طول...» ایجاد کرد

{{جعبه شهر ایران
|نام‌رسمی= گناباد
|روی‌نقشه= آری
|عرض‌جغرافیایی =۳۴٫۳۵
|طول‌جغرافیایی =۵۸٫۶۸
|تصویر=
|اندازه‌تصویر= ۲۵۰
|برچسب‌تصویر=
|استان= خراسان رضوی
|شهرستان= گناباد
|بخش= مرکزی
|نام‌محلی= جویمند
|نام‌های‌دیگر=
|نام‌های‌قدیمی= جنابد، گناپا
|سال‌شهرشدن= ۱۳۱۶
|جمعیت = ۳۴٬۵۶۳ نفر<ref name="آمار">{{یادکرد وب| نشانی = http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/Q11.xls| عنوان =نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی بر حسب سواد| تاریخ بازدید = دی ۱۳۸۷| ناشر = وب‌گاه رسمی مرکز آمار ایران | زبان = فارسی}}</ref>
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان= [[فارسی]]<ref>[http://www.gonabadnoor.com/city/item/999-فرهنگ-عامه.html?tmpl=component&print=1 فرهنگ عامه مردم گناباد در مراسمات مذهبی، گویش مردم، بازی‌های محلی، عقاید و...]</ref>
|مذهب= [[شیعه]]
|مساحت=
|ارتفاع= ۱۱۵۰ متر
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=150میلی متر
|شمارروزهای‌یخبندان=
|اولین شهردار=
|ره‌آورد= [[زعفران]]، [[پسته]]
|شهردار= علی تقوی مندی
|پیش‌شماره= 0515
|وب‌گاه=www.gonapa.ws
|جمله‌خوشامد= به شهر قنات‌های کهن خوش آمدید.
|پانویس=}}
'''گُناباد''' مرکز [[شهرستان گناباد]] واقع در استان [[خراسان رضوی]] است. براساس آمار سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان گناباد ۱۱۰٬۱۳۵ نفر بوده که ۲ در صد از جمعیت استان را شامل می‌شود. همچنین از کل جمعیت شهرستان ۵۵٬۷۴۶ نفر مرد و ۵۴٬۳۸۹ نفر زن هستند که بنابراین نسبت جنسی این شهرستان بیانگر پائین بودن در صد تعداد زنان به مردان در این شهرستان است. این نسبت در مقایسه با وضعیت استان که برابر ۱۰۱ می‌باشد، اختلاف کمی را نشان می‌دهد.<ref name="آمار"/> بومیان این شهر، آن را '''جُویمند''' نیز می‌نامند.

[[قنات قصبه|بزرگ ترین قنات جهان]] در گناباد قرار دارد. این قنات از دورهٔ [[هخامنشیان]] تاکنون، عامل تولید و حیات در شهر گناباد بوده‌است. این قنات به شماره ۵۲۰۷ در سازمان یونسکو ثبت شده است.<ref name="یونسکو">[http://whc.unesco.org/fr/listesindicatives/5207/ UNESCO, Qanats of Gonabad]</ref>

== نام شناسی ==

'''گناباد''' را در منابع عربی و اسلامی '''جَنابد''' و '''کَنابد''' نیز ثبت کرده‌اند. همچنین در کتب تاریخ نام '''گناپا''' به ثبت رسیده است. این شهر را در گذشته جویمند نیز می‌نامیدند که مرکب از دو واژه مند به معنای خدا و جو به معنی آبراه بوده است.<ref>{{یادکرد|کتاب=نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان|نویسنده = مهرالزمان نوبان|ناشر =انتشارات ما|چاپ=اول|شهر=تهران|صفحه=۱۷۲|سال=۱۳۷۶|شابک=964-6497-00-4}}</ref>

این شهر دارای چهار قنات است: [[قنات قصبه|قنات قَصَّبه]] و قنات دِه و قنات علی‌آباد و قنات حسین‌آباد. شاید به همبن خاطر آن را جویمند نامیده‌اند یعنی صاحب جوی‌ها. عمیق‌ترین قنات‌های ناحیه خراسان در این منطقه قرار دارد.

== تاریخچه ==
بارها در [[شاهنامه]] ی [[فردوسی]]، از گناباد یا جنابد یاد شده و این مکان را محل جنگ‌های [[توران]] و ایران دانسته‌اند. به گفتهٔ شاهنامه، «پیران ویسه» وزیر کاردان افراسیاب در گناباد به خاک سپرده شده و مدفن او هم اکنون در گناباد است.

از دیگر مواردی که می توان اشاره نمود، گذر ناصرخسرو از بخش کوهستانی کاخک گناباد و [[کلات (گناباد)|روستای کلات]] و کوهپایه‌های سلسله جبال قهستان تا قائن که دارای درختان پسته کوهی فراوان بوده است و در سفرنامهٔ خود به آن اشاره نموده‌است.

در شهر گناباد آب انبارهای عظیمی وجود داشته است که حداقل سه مورد آن‌ها در توسعهٔ شهری تخریب شده‌است. [[آب انبار]] مرکز گناباد ([[آب‌انبار حسینیه گناباد]])در خیابان شریعت سابق (سعدی) تا سال ۱۳۶۳ فعال و مورد بهره‌برداری مردم بود. در زمستان آب برف و یخ را روانهٔ این آب انبار می‌کردند و در تابستان آب سرد و خنک می نوشیدند و به این آب انبار یخچال خانه هم می گفتند. گویا در تابستان‌های قدیم به مردم، یخ هم می فروخته اند.

یکی از نقاط دیدنی گناباد، قلعهٔ فرود می باشد که درحال حاضر به روستای کوه قلعه مشهور است. درآن مکان باقی مانده‌های قلعه‌های ساخته شده از [[ساروج]] که ازبتن محکمتر است وجود دارد. در بعضی ارتفاعات، دسترسی به این قلعه‌ها با زحمت زیاد امکان پذیر می‌باشد.

== آثار تاریخی ==

تا اوایل سال ۱۳۴۰، بافت این شهر خیلی قدیمی بود و علاقهٔ وافر اهالی به نوسازی شهرشان، سبب خراب شدن بعضی از آثار تاریخی شد که از آن میان باید از یک یخدان عظیم که ارتفاع گنبد مخروطی آن در حدود بیست متر بود و در نزدیکی مظهر قنات علی‌آباد قرار داشت نام برد.

مهم ترین آثار تاریخی این شهر عبارت است از:
* [[قنات قصبه]] بزرگ ترین و قدیمی ترین قنات جهان مربوط به ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر ثبت شدهٔ خراسان بزرگ در سازمان جهانی یونسکو<ref name="یونسکو">[http://whc.unesco.org/fr/listesindicatives/5207/ UNESCO, Qanats of Gonabad]</ref>
* مدرسهٔ نجومیه و موزهٔ مردم شناسی گناباد
* [[مزار سلطانی بیدخت]] (مدفن چند نفر از اقطاب [[سلسله نعمت‌اللهی]])
[[پرونده:Gonabad-masjed.jpg|چپ|انگشتدان|200px|نمایی از مسجد جامع قدیم گناباد]]
* موزهٔ تاریخی گناباد، که در آن آثار بسیار باستانی و با ارزش نگهداری می شود.
* مسجد جامع قدیم گناباد
* مقبرهٔ امامزاده سلطان محمد عابد در شهر [[کاخک]] گناباد
* آرامگاه جغتای (از خوانین مغول و از پسران چنگیز خان) در روستای [[گیسور]]
* یخدان کوثر بیدخت<ref>[http://www.baydokht.ir/content/view/34/40/ یخدان کوثر بیدخت - پایگاه اطلاع رسانی شهر بیدخت]</ref>
* [[قلعه زیبد]] اخرین اقامتگاه یزدگرد سوم
* درب صوفه، که در شاهنامهٔ فردوسی از آن یاد شده و مقبرهٔ پیران ویسه است.
* قلعهٔ دختر شوراب
* قلعهٔ تاریخی عُمرانی گناباد
* آسیاب‌های آبی تاریخی کاخک
* قلعهٔ دفاعی کاخک
* مسجدجامع علیای کاخک ساخته شده در تاریخ ۱۱۳۴ ه- ق
* مسجد جامع بازار کاخک ساخته شده در سال ۹۰۲ ه- ق
* آب انبار قلعهٔ کاخک ساخته شده در سال۱۱۹۸ ه- ق
* چنار بزرگ و کهنسال روستای روچی
* منطقهٔ تفریحی و آسیاب‌های آبی قدیمی روستای روچی
* روستای کهن ریاب
* سرو کهن نوقاب
* قلعه فرود در روستای تک میدان
*مزار سلطان احمد عابد بیمرغ

== آموزش ابتدایی ==

در این شهر، مدارس نمونهٔ دولتی پسرانه و دخترانه در دو مقطع راهنمایی و دبیرستان وجود دارد. همچنین مراکز پرورش استعدادهای درخشان پسران و دختران و پژوهش سرای دانش آموزی نیز در این شهر فعال هستند.

== آموزش عالی ==

شهر گناباد به عنوان یکی از شهرهای دانشجویی محسوب می‌شود.
دانشگاه‌های آزاد، پیام نور، علوم پزشکی گناباد، دانشکده فنی پسران گناباد، سماء گناباد، فنی مهندسی گناباد،دانشگاه صنعت ومعدن ، پارس رضوی گناباد، علمی کاربردی بهزیستی و مجتمع آموزش عالی در این شهر فعال است. [http://gonabadti.com/ مرکز رشد فناوری]<ref>http://gonabadti.ir/</ref> نیز در این شهر فعال است.
همچنین مراکز متعدد حوزوی برادران و خواهران در این شهر وجود دارد.

== محله‌های شهر ==

شهر گناباد به لحاظ ساختاری از محلات متعدد و مجزایی تشکیل شده است. از مهم ترین محله‌های این شهر می‌توان به سرتراز، [[نوقاب]]، کوی شرقی (قصبهٔ شهر)، قنبر آباد، کوچهٔ نخل و باغ بالا اشاره کرد.

== محصولات کشاورزی ==

[[زعفران]]، [[پسته]]، [[انگور]]، [[کشمش]]، [[انار]]، زیره سبز، [[زرشک]]، [[انجیر]]، عناب
[[پرونده:Bohlool-gonabadi.jpg|چپ|انگشتدان|150px|محمدتقی بهلول گنابادی]]

== شخصیت های تاریخی ==
* [[خواجه اختیار منشی گنابادی]]
* [[ملا مظفر گنابادی]]
* [[محمد پروین گنابادی]]
* [[ابومنصور ریابی]]
* وارِد گنابادی شاعری در هند گورکانی [http://parssea.org/?p=4914]
* [[محمدتقی بهلول|محمدتقی بهلول گنابادی]]
* [[مهندس علی گلریز گنابادی فرزند حسن]]

== مقامات شهر ==
# نماینده مجلس : دکتر محمد رجائی
# فرماندار:صفایی
# امام جمعه: حجت‌الاسلام حسن صادقی نسب
# رییس شورای شهر: ابوالقاسم شفیعی
# شهردار: علی تقوی مندی<ref>[http://gonabadtimes.ir/?p=6662 تقوی شهردار گناباد شد + زندگینامه]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* تابنده، حاج سلطان‌حسین، ''تاریخ و جغرافی گناباد، '' سازمان چاپ دانشگاه ۱۳۴۸خ. چاپ دوم، ۱۳۷۹ شمسی، انتشارات حقیقت، تهران.
* [http://sufism.ir/books/download/farsi/tarikh-geography-gonabad.pdf تاریخ و جغرافی گناباد]
* سه اثر تاریخی زیبد مجله بررسی‌های تاریخی» مهر و آبان ۱۳۵۱ - شماره ۴۱ دکتر عباس زمانی
(24 صفحه - از ۴۳ تا 66)[http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/292681]
* [http://www.hamshahrionline.ir/details/38311 طلای سرخ ایران همچنان بی رقیب. دکترعجم همشهری۱۳ آذر 1386]
* قنات میراث علمی و فرهنگی ایرانیان. همایش ملی قنات گناباد ۱۳۸۳ دکتر عجم
[http://www.aftabir.com/articles/view/science_education/technical/c3c1183387267p1.php/قنات-میراث-فرهنگی-و-علمی-ایرانیان]

{{ویکی‌گفتاورد}}
{{شهرستان گناباد}}{{استان خراسان رضوی}}{{پرجمعیت‌ترین شهرهای استان خراسان رضوی}}

[[رده:شهرستان گناباد]]
[[رده:شهرهای استان خراسان رضوی]]
[[رده:مراکز سفالگری در ایران]]

گلگیت

2015-01-08T12:24:32Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه شهر پاکستان |نام‌رسمی= گلگت |عرض‌جغرافیایی =35.9222 |طول‌جغرافیایی = 74.3097...» ایجاد کرد

{{جعبه شهر پاکستان
|نام‌رسمی= گلگت
|عرض‌جغرافیایی =35.9222
|طول‌جغرافیایی = 74.3097
|تصویر= View_from_Gilgit_August_3,_2002.jpg
|اندازه‌تصویر= 250
|برچسب‌تصویر=
|استان= گلگت-بلتستان
|شهرستان=گلگت
|نام‌محلی=گلت
|نام‌های‌قدیمی=سارگین
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت =۲۱۶ هزار
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان=
|مذهب=اکثریت مسلمان
|مساحت=
|ارتفاع=۱۴۶۳ متر
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار=فقیرمحمد
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره=
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد=
|پانویس=
}}

'''گِلگِت''' از شهرهای پاکستان و مرکز منطقه [[گلگت-بلتستان|گلگت-بَلتستان]] است.

گلگت بیش از ۲۰۰ هزار نفر جمعیت دارد و بلندی آن از سطح دریا ۱۵۰۰ متر است.

این شهر در دوران باستان سارگین نام داشت و بعداً گِلِت نامیده شد که مردم محل هنوز از این نام استفاده می‌کنند. شهر گلگت به همراه شهرهای [[اسکاردو]]، [[اسکولی]] پایگاه های اصلی کوهنوردان به کوهستان‌های [[قراقروم (کوه)|قراقروم]] و قله‌های [[هیمالیا]] به‌شمار می‌آید.

شهر گلگت در دره‌ای نسبتاً تنگ قرار دارد و کنار رودخانه است و بازاری کوچک هم آنجا موجود است.
این منطقه دارای چندین رودخانه، پانزده دریاچه و پنج چشمه آب گرم است. آب این چشمه‌ها برای تن‌درستی و بهداشت مفید تلقی می‌شود.

محصولات مهم آن میوه‌های خشک (از قبیل [[کشمش]]) است و چرم حیوانات و پشم گوسفندان هم در این منطقه بدست می‌آید.

== تاریخچه ==
در پی کشمکش گروه‌های مختلف در جامو و کشمیر، ناصرالدین محمدغازی خان حکومت شیعی [[خاندان چک|خاندان فارسی‌زبان چَک]] را، که در حدود گلگت ساکن بودند، در ۹۵۸ بنیان نهاد که تا اواخر سده دهم برقرار بود.<ref>دانشنامه جهان اسلام: سرواژهٔ جامو و کشمیر.</ref>

در دوره [[دوگره‌ها]]، جامو و کشمیر به چهار قسمت اداری ([[کشمیر]]، [[پونچ]]، گلگت و [[لداخ]]) تقسیم شد.<ref>همان.</ref>

در ۱۳۲۷ خورشیدی/۱۹۴۸ مردم [[بلتستان]] و گلگت خواستار استقلال مناطق خود از هند و الحاق به پاکستان شدند. در ۲ اردیبهشت ۱۳۲۷/ ۲۱ آوریل ۱۹۴۸، شورای امنیت قطعنامه‌ای تصویب کرد که به موجب آن، به هند اجازه داده شد نیروهایش را در منطقه نگه دارد و دبیر کل سازمان ملل نیز اجازه یافت یک مجری همه پرسی به عنوان کارگزار ایالت [[جامو و کشمیر]] تعیین کند.<ref>دانشنامه جهان اسلام: سرواژهٔ جامو و کشمیر.</ref>

از مناطق مھم گلگت سلطنت نگر دارای اھمیت ویژہ ای در تاریخ برخوردار است۔ در جنگ آزادی گلگت بلتستان فرماندھی افرادی چون کرنل احسان و بابر باعث موفقیت و حصول این منطقہ شد۔

این منطقہ دارای سنگھای قیمتی ھم ھست۔ سمایر [نگر]، شگر[بلتستان]، از مناطق مشھور از منابع معدن در این ایالت بہ شمار می روند۔

== نگارخانه ==
<gallery>
Image:Danyor Tanel.JPG|
Image:Gilgitmanuscript.jpg|
</gallery>
== جستارهای وابسته ==
* [[کی۲]]
* [[برودپیک]]
* [[گاشربروم ۱]]
* [[گاشربروم ۲]]

== منابع ==
[[مهمند]]، انور، مردم ناحیه شمالی پاکستان باختری. در مجله «هلال». آذر ۱۳۴۸ - شماره ۹۵.
{{پانویس}}

[[رده:تاریخ بوداگرایی]]
[[رده:شهرهای پاکستان]]
[[رده:شهرهای راه ابریشم]]
[[رده:مراکز تقسیمات کشوری پاکستان]]
[[رده:مناطق مسکونی در گلگت-بلتستان]]

گلبرگه

2015-01-08T12:23:39Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «'''گلبرگه''' {{Infobox Indian jurisdiction |skyline = |native_name =Gulbarga |locator_position = left <!-- keeps name from running of...» ایجاد کرد

'''گلبرگه'''
{{Infobox Indian jurisdiction
|skyline =
|native_name =Gulbarga
|locator_position = left 
|type=city
|latd = 17.3333
|longd = 76.8333
|state_name = Karnataka
|district = [[Gulbarga District]]
|region=[[Bayaluseeme]]
|leader_title=[[Municipal commissioner]]
|altitude = 454
|population_as_of = 2001
|area_telephone = 91 8472
|postal_code = 585101
|vehicle_code_range= KA-32
}}

[[پرونده:Great Mosque in Gulbarga Fort..jpg|بندانگشتی|چپ|250px|تصویری قدیمی از مسجد بزرگ قلعهٔ گلبرگه]]

'''گلبرگه''' ([[کانارا]]: ಗುಲಬರ್ಗಾ، [[اردو]]: گلبرگہ) شهری در ایالت [[کارناتاکا]] [[هند]] است. این شهر مرکز بخش و [[منطقه گلبرگه]] می‌باشد. این شهر در ۲۰۰ کیلومتری [[حیدرآباد (هند)|حیدرآباد]] و ۶۲۳ کیلومتری شمال [[بنگلور]] واقع است.

گلبرگه از شهرهای مشهور [[دکن]] محسوب می‌شود و پیش‌از این بخشی از حکومت [[نظام حیدرآباد]] به‌شمار می‌آمد و از [[۱۳۴۷ (میلادی)|۱۳۴۷]] تا [[۱۴۲۵ (میلادی)|۱۴۲۵]] پایتخت [[بهمنی‌ها]] بود.

== تصاویر ==
<gallery>

پرونده:©India.Karnataka.Gulbarga.High Court bench Gulbarga.JPG| دادگاه عالی گلبرگه
پرونده:©India.Karnataka.Gulbarga.Railway Station.JPG|ایستگاه قطار
پرونده:©India.Karnataka.Gulbarga.Government Museum.JPG|موزه دولتی
</gallery>

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد ویکی|عنوان = Kalburgi|پیوند = http://en.wikipedia.org/wiki/Gulbarga |زبان = انگلیسی| بازیابی = ۲۷ آذر ۱۳۸۹}}
* لغت نامه دهخدا ذیل عنوان گلبرگه
* ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج ۳: از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت، تهران ۱۳۵۷ ش. ص ۴۳۴

[[رده:گلبرگه]]
[[رده:پایتخت‌های تاریخی هند]]
[[رده:شهرها و شهرک‌های هند]]

گرمیان

2015-01-08T12:22:19Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox former country |native_name = گرمیان |conventional_long_name = |common_name = Germiyan |continent...» ایجاد کرد

{{Infobox former country
|native_name = گرمیان
|conventional_long_name =
|common_name = Germiyan
|continent = آسیا
|region =
|country =
|era =
|status = سلطنتی
|status_text =
|empire =
|government_type =
|year_start = [[۱۳۰۰ (میلادی)|۱۳۰۰]]
|year_end = [[۱۴۲۹ (میلادی)|۱۴۲۹]]
|year_exile_start =
|year_exile_end =
|event_start =
|date_start =
|event_end =
|date_end =
|event1 =
|date_event1 =
|event2 =
|date_event2 =
|event3 =
|date_event3 =
|event4 =
|date_event4 =
|event_pre =
|date_pre =
|event_post =
|date_post =
|p1 = -
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 =
|flag_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|p5 =
|flag_p5 =
|s1 = -
|flag_s1 = Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg
|image_s1 =
|s2 =
|flag_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|s5 =
|flag_s5 =
|image_flag =
|flag_alt =
|flag =
|flag_type =
|image_coat =
|coat_alt =
|symbol =
|symbol_type =
|image_map = Anatolia1300.png
|image_map_alt =
|image_map_caption = حکومت گرمیان در آناتولی
|image_map2 =
|image_map2_alt =
|image_map2_caption =
|capital = [[کوتاهیه]]
|capital_exile =
|latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW=
|national_motto =
|national_anthem =
|common_languages = [[زبان کردی|کردی]], [[زبان ترکی|ترکی]]
|religion = اسلام
|currency =
|leader1 =
|leader2 =
|leader3 =
|leader4 =
|year_leader1 =
|year_leader2 =
|year_leader3 =
|year_leader4 =
|title_leader =
|representative1 =
|representative2 =
|representative3 =
|representative4 =
|year_representative1 =
|year_representative2 =
|year_representative3 =
|year_representative4 =
|title_representative =
|deputy1 =
|deputy2 =
|deputy3 =
|deputy4 =
|year_deputy1 =
|year_deputy2 =
|year_deputy3 =
|year_deputy4 =
|title_deputy =
|legislature =
|house1 =
|type_house1 =
|house2 =
|type_house2 =
|stat_year1 =
|stat_area1 =
|stat_pop1 =
|stat_year2 =
|stat_area2 =
|stat_pop2 =
|stat_year3 =
|stat_area3 =
|stat_pop3 =
|stat_year4 =
|stat_area4 =
|stat_pop4 =
|stat_year5 =
|stat_area5 =
|stat_pop5 =
|footnotes =
}}

'''گرمیان''' یکی از حکومت‌های موقتی بود که پس از پایان چیرگی [[سلجوقیان روم]] در بخش غربی [[آناتولی]] بنیاد یافت.

دیار گرمیان شامل نواحی [[کوتاهیه]] و [[قره‌حصار صاحب]] بود و از شمال به ناحیه قره‌سی و خداوندگار و از مغرب به صاروخان و آیدین و منتشا و از جنوب به حمید و قره‌مان و از مشرق به خیمانه و مجرای سقاریه محدود بود.

چون امرای گرمیان با دولت عثمانی رفتار خصمانه‌ای نداشتند پادشاهان عثمانی نیز متعرض آنان نبودند و در زمان سلطان [[مراد دوم]] در سال ۸۳۱ ه. ق. یعقوب‌بگ از امرای گرمیان بی آنکه فرزندی داشته باشد مرد و ملک خود را به دولت عثمانی واگذاشت. از این تاریخ دیار ایشان ضمیمه سرزمین‌های عثمانی شد و مرکز آن کوتاهیه تعیین گردید ولی گرمیان به ولایت خداوندگار ملحق شده نام اصلی آن به کلی متروک گردید.

== منابع ==
{{پانویس}}
قاموس الاعلام ترکی، ذکرشده در لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ گرمیان.

{{کردی سورانی}}

[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۳۰۰ (میلادی)]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۴۲۹ (میلادی)]]
[[رده:پادشاهی‌های گذشته]]
[[رده:تاریخ استان کوتاهیه]]
[[رده:تاریخ ترکیه]]
[[رده:تاریخ کوتاهیه]]
[[رده:تاریخ مردم کرد]]
[[رده:تاریخ مردمان ترکیه]]
[[رده:کشورهای سابق در خاورمیانه]]
[[رده:ملوک‌الطوائف ترکمن در آسیای کوچک]]

گرگان

2015-01-08T12:21:37Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{دیگر کاربردها}} {{جعبه شهر ایران |نام‌رسمی=گرگان |روی‌نقشه=آری |عرض‌جغرافیا...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها}}
{{جعبه شهر ایران
|نام‌رسمی=گرگان
|روی‌نقشه=آری
|عرض‌جغرافیایی=۳۶٫۸۳
|طول‌جغرافیایی=۵۴٫۴۸
|تصویر=Gorgan tower.jpg
|اندازه‌تصویر=250
|برچسب‌تصویر=برج مخابراتی گرگان یا المان در میدان بسیج (ورودی شهر)
|استان=گلستان
|شهرستان=گرگان
|بخش=[[بخش مرکزی شهرستان گرگان|مرکزی]]
|دهستان=
|نام‌محلی=استر آباد
|نام‌های‌دیگر= ورکان _ ورکانه _ وهرکانه و به یونانی هیرکانیا
|نام‌های‌قدیمی=[[استرآباد]]
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت= ۳۲۹،۵۳۶ نفر سال ۱۳۹۰<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls|عنوان=نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ | ناشر =معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران) |تاریخ =۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲ |تاریخ بازبینی=۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲}}</ref>
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت= ۵۱٫۶۴ نفر در هکتار (۱۳۸۵)<ref>[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=115&agentType=View&PropertyID=866 سالنامه آماری استان گلستان سال ۱۳۸۹]، پرونده 2-8، درگاه آمار ایران</ref>

|زبان=[[فارسی]]<ref name="autogenerated10">[http://www.estarabad.ir استرآباد]/Fa/ShowBmiStateInfo.aspx?tid=20&sid=42&AspxAutoDetectCookieSupport=1 بانک ملی ایران]: وضعیت اجتماعی گلستان، بازدید: اکتبر ۲۰۰۹.</ref><ref name="autogenerated9">[http://www.gorgan.ir/layers.aspx?quiz=doc&PageID=7 سایت شهرداری و شورای اسلامی شهر گرگان]. بازدید: نوامبر ۲۰۰۹.</ref><ref name="autogenerated8">[http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1383/830605/Irshahr/dakhl.htm همشهری. پنجشنبه ۵ شهریور ۱۳۸۳ - سال دوازدهم - شماره - ۳۴۷۸.] بازدید: نوامبر ۲۰۰۹.</ref>
|مذهب=شیعه
|مساحت=
|ارتفاع=۱۵۵ متر
|میانگین‌دما=۱۷
|میانگین‌بارش‌سالانه=۶۰۰ تا ۷۵۰ میلی‌متر
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار=
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره= ۰۱۷
|وب‌گاه=[http://www.gorgan.ir شهرداری گرگان]
}}

شهر '''گُرگان''' {{تلفظ|Gorgan.ogg}} مرکز [[شهرستان گرگان]] و [[استان گلستان]] در جانب شرقی شمال کشور [[ایران]] است.
گرگان کنونی تا سال [[۱۳۱۶]] «اِستَرآباد» یا «اَستراباد» نام داشت.<ref>Borjian, H. ۲۰۰۸. «The Extinct Language of Gurgan: Its Sources and Origins». JOURNAL- AMERICAN ORIENTAL SOCIETY. ۱۲۸ (۴): ۶۸۱-۷۰۸.</ref> گرگان قدیمی که به عربی [[جرجان]] خوانده می‌شد شهری آباد و مهم بود که در نزدیکی [[گنبد کاووس]] امروزی قرار داشته و اینک ویرانه‌های آن در حوالی امام‌زاده یحیی بن زید قرار دارد. نام گرگان (جرجان) نامی تقلیدی از جرجان قدیم برای استرآباد بود.

== جغرافیا ==
گرگان از شهرهای شمالی ایران است، [[آب و هوای معتدل]] دارد، هرچند تابستانهای آن نسبتاً گرم و شرجی است. اقلیم منطقه بسیار گوناگون و متنوع است و [[کوه]]، [[جنگل]] و چمنزار، [[جلگه]] و [[دشت]]، [[بیابان]] و [[شوره‌زار]]، [[دریا]] و [[خلیج]]، [[رودخانه]] و [[تالاب]] و زمین کشاورزی را شامل می‌شود.
شهر گرگان و منطقه پیرامونش که از نیمه سال ۱۳۷۶ خورشیدی به صورت رسمی به [[استان گلستان]] موسوم شده از یکم دی ماه ۱۳۱۱ خورشیدی تاکنون به نام [[گرگان و دشت]] شهرت داشته است.

== مردم ==
جمعیت این شهر بنابر سرشماری ۱۳۹۰، ۳۲۹٬۵۳۶ نفر بوده است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls|عنوان=نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ | ناشر =معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران) |تاریخ =۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲ |تاریخ بازبینی=۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲}}</ref>
اکثریت جمعیت شهر گرگان مردم پارسی‌زبان هستند.<ref name="autogenerated3">Borjian, H. 2008. «The Extinct Language of Gurgan: Its Sources and Origins». JOURNAL- AMERICAN ORIENTAL SOCIETY. 128 (4): 681-708.</ref><ref name="autogenerated10"/><ref>آنوبانینی، سایت جامع گردشگری ایران، بازدید: اکتبر ۲۰۰۹.</ref><ref name="autogenerated9"/><ref name="autogenerated8"/>
<nowiki> </nowiki>گرگانیها، سادات استرآبادی، مازنی‌ها، بلوچ‌ها، سیستانی‌ها، آذری‌ها، شماری از ترکمنها، گروه کوچکی از مهاجرین قزاق و مهاجرانی از دیگر استانهای کشور همچون سمنان، خراسان و از مردمان ساکن این شهر هستند.

شماری از [[ترکمن‌ها]] در دهه‌های اخیر به شهر گرگان مهاجرت کرده‌اند.<ref>[http://www.golestanstate.ir/layers.aspx?quiz=page&PageID=2 پایگاه اطلاع رسانی استانداری گلستان]</ref> که جمعیت [[ترکمن|ترکمن‌ها]] در [[شهرستان گرگان]] (شهر گرگان و بخش‌های مختلف پیرامون) در سال [[۱۳۸۳]] برابر با ۲۵۱۹ نفر بوده‌است.<ref>پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان تبلیغات اسلامی: معرفی استان گلستان، بحثی پیرامون اقوام و فرق ساکن در استان گلستان، در [http://www.tebyan-golestan.ir/city/ferag.html تبیان استان گلستان]، بازدید: نوامبر ۲۰۰۹.</ref>

شماری از [[مردم قزاق|قزاق‌ها]] در فاصله سال‌های [[۱۳۰۹]] تا [[۱۳۱۱]] از [[شوروی]] به ایران مهاجرت کرده و در شهرهای [[گنبد]]، [[بندرترکمن]] و گرگان مستقر شدند و در هر سه شهر محل سکونت آن‌ها قزاق‌محله نام گرفت. بعضی از [[قزاق‌های ایران|قزاق‌های استان گلستان]] هنگام تشکیل کشور [[قزاقستان]]، در دههٔ ۱۳۷۰ به آن کشور بازگشته‌اند.<ref>[http://www.iranpress.ir/eGolestan/eGolestan/News.aspx?NID=648 روزنامه افتصاد گلستان، تاریخ: ۱۳۸۵/۰۵/۲۵ - چهارشنبه ۲۵ مرداد ۱۳۸۵/ ۱۶ اوت ۲۰۰۶/ سال دوم، نسخه شماره ۶۶]</ref>

== موقعیت ==
{{موقعیت جغرافیایی
| مرکز = شهر گرگان
| شمال = [[آق قلا]]
| شرق =[[علی‌آباد کتول]]
| جنوب =[[رشته کوه‌های البرز]]
| غرب = [[کردکوی]]
| شمال غربی = [[بندر ترکمن]]
}}

== مناطق شهرداری ==
گرگان دارای دو منطقه [[شهرداری]] می‌باشد. شهرداری مرکزی در مرکز شهر گرگان، شهرداری [[منطقه]] یک در کوی علیمحمدی و شهرداری منطقه دو در [[خیابان]] چاله باغ واقع شده‌اند.

== نام گذاری ==
باور اغلب پژوهشگران بر این است که واژهٔ استرآباد از دو لفظ «استر» و «آباد» تشکیل شده و استر در زبانهای ایرانی به معنای ستاره و آباد (به معنای) «عمارت» است. در زمان [[زردشت]] که ایرانیان ستاره‌ها را مظهر نور مقدس می‌دانسته‌اند، این شهر را بنا کرده به این نام، نامیدند.<ref name="autogenerated1"/>

همچنین نام این شهر را برگرفته از نام [[اِستَر (کتاب استر)|استر]] همسر یهودی [[خشایارشا]] می‌دانند.<ref name="autogenerated2"/>
[[خواجه ابوالحسن بیهقی]] در تاریخ خود از این شهر به لفظ استارباد(estarbad) یاد کرده است چنانکه نام کتاب معروف دکتر [[منوچهر ستوده]] یعنی «از آستارا تا استارباد» برگرفته از همین نوشتار بیهقی است.

[[پرونده:Gorgan-l.jpg|بندانگشتی|250px|زمین‌های کشاورزی در شرق گرگان]]
[[پرونده:Gorgan chinaware tabriz museum.jpg|بندانگشتی|250px|کاسه سرامیک با لعاب گرگان. دوره [[سلجوقی]]]]

در [[زبان پهلوی]] منطقهٔ گرگان را وُرکان یا یا وِهرکانه و در زبان یونانی هیرکانیا (Hyrcania) و در زبان عربی جُرجان می‌گفتند.<ref>Borjian, H. 2008. «The Extinct Language of Gurgan: Its Sources and Origins». JOURNAL- AMERICAN ORIENTAL SOCIETY. 128 (4): 681-708.</ref> گرگان از مهم‌ترین منطقه‌ها در زمینه پژوهش‌ها و کاوش‌های [[باستان‌شناسی]] است. در کتاب مقدس [[وندیداد]] اوستا گرگان به عنوان نهمین سرزمین مقدس که اهورامزدا آفریده، ذکر شده است. البته در این نوشتار منظور از نام گرگان همان شهر تاریخی و باستانی [[جرجان]] مخروبه است که در نزدیکی [[گنبدکاووس]] قرار دارد.

آثار بدست آمده از [[تورنگ‌تپه]] (۱۹ کیلومتری شرق گرگان فعلی) و [[شاه تپه]] (۱۶ کیلومتری غرب گرگان فعلی) نشان از حضور و توقف انسان در حدود ۵۰۰۰ سال قبل و در دوره نوسنگی دارد.<ref name="autogenerated2"/>

نخستین کاوش‌ها در حدود سال [[۱۸۴۱ (میلادی)]] در زیر تپه‌ای مصنوعی در نزدیک شهر گرگان انجام شد که [[خزانه استراباد|خزانهٔ معروف استراباد]] در آن کشف گردید. کارشناسان برخی از اشیای موجود در آن خزانه را که شباهت بسیار با کشفیات [[تپه حصار]] [[دامغان]] داشته متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد و (نزدیک به ۵ هزار سال پیش) دانسته‌اند.

در پایان سده ۱۹ در محلی به نام [[خرگوش‌تپه]] در نزدیکی گرگان امروز (در قسمت شمال شهر) نیز پژوهش‌هایی انجام شد، و در سال [[۱۹۳۱ (میلادی)|۱۹۳۱]] یک گروه آمریکایی از [[دانشگاه پنسیلوانیا]] به روستای معروف [[تورنگ‌تپه]] در ۲۰ کیلومتری شرق گرگان رفته و به کاوش و بررسی پرداختند و آثاری ارزشمند از تمدن کهن در این منطقه یافتند. ۲ سال پس از این در سال [[۱۹۳۳ (میلادی)|۱۹۳۳]]، یک گروه باستان‌شناسی سوئدی به منطقهٔ گرگان آمدند و پس از مطالعهٔ حوزه [[رودخانه قره‌سو]] یا [[سیاه‌آب]] در شمال گرگان اعلام کردند بیش از ۳۰۰ تپهٔ تاریخی در این منطقه وجود دارد که یکی از آن‌ها [[شاه‌تپه بزرگ]] یا [[اسلام‌تپه]] است که در ۱۵ کیلومتری شمال غربی گرگان قرار دارد.

در دوره [[ساسانیان]] دیوار تدافعی بزرگی در این منطقه به نام [[دیوار بزرگ گرگان]] ساخته شد که توسط باستان‌شناسان انگلیسی به '''[[مار سرخ]]''' شهرت یافته است.<ref>[http://www.shc.ed.ac.uk/staff/academic/esauer/pubs/iranian_walls.pdf نشریه باستان‌شناسی جهان امروز]</ref> این دیوار بزرگ در سده ۵ میلادی تکمیل شد و بیانگر صنعت پیشرفته تدافعی آن دوران است.<ref>University of Edinburgh (۲۰۰۸, February ۱۸). Excavations In Iran Unravel Mystery Of 'Red Snake'. ScienceDaily. Retrieved February ۱۹, ۲۰۰۸, from http://www.sciencedaily.com /releases/۲۰۰۸/۰۲/۰۸۰۲۱۸۱۵۵۵۳۴.htm</ref>

== گویش ==
گرگان طی دوره‌های تاریخی بیشتر به عنوان شهرستانی در ایالت [[پارت]] به‌شمار می‌آمد و گاه بخشی از [[تبرستان]] شمرده می‌شد. شهر گرگان کهن (در نزدیکی گنبد کاووس امروزی) در زمان [[حمله مغول|حملهٔ مغول]] ویران شد و مرکز منطقهٔ گرگان به شهر استرآباد منتقل شد.<ref name="autogenerated3"/>
زبان مردم منطقهٔ گرگان در سده‌های گذشته گویشی از ریشهٔ [[زبان پارتی]] بود. نمونه‌هایی از گویش قدیم گرگانی در نوشتارهای فرقهٔ [[حروفیه]] به‌جا مانده است. در سدهٔ دهم میلادی که منطقه گرگان از مراکز بازرگانی و فرهنگی منطقه شد نفوذ زبان فارسی به‌ویژه از سوی [[خراسان]] در گرگان افزایش یافت و در همین سده در شهر گرگان (نزدیک گنبد گاووس امروزی) [[زبان پارسی]] جای [[زبان گرگانی]] را گرفت.<ref name="autogenerated3"/>
استرآباد زبان گرگانی را حفظ کرد تا این‌که در دورهٔ بین سده‌های ۱۵ تا پیش از آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی این زبان در این منطقه به‌طور کل منقرض شد و جای خود را در استرآباد و پیرامون نیز به فارسی و در بخشی از گنبد کاووس و [[ترکمن‌صحرا]] به ترکمنی داد.<ref>همان. ص۶۸۸.</ref>

این گویش پارتی بومی گرگان و خراسان هنوز در مناطقی از شمال خراسان چون [[سنخواست]]، [[راز (شهر)|راز]]، [[گیفان]]، و [[شوقان]] رایج است.<ref>[http://www.nkhorasan.ir/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=3aefb61d-a827-48b6-b082-78b1da73474e پورتال فرمانداری شهرستان جاجرم]، بازدید: ژوئیه ۲۰۱۳.</ref>

== استرآباد ==
استرآباد، نام شهریست تاریخی که در منطقه‌ای که اینک شهر گرگان قرار دارد واقع بوده است. از این شهر امروزه تنها تپه‌ای تاریخی درون شهر گرگان، به نام [[قلعه خندان]] که احتمالاً [[ارگ]] استرآباد در حدود ۳۰۰۰ سال پیش بوده باقی‌مانده و باقی قسمت‌های شهر در اثر سیلاب‌های مکرر و توسعهٔ گرگان در طول تاریخ به کلی از میان رفته‌است.<ref name="autogenerated2">استرآباد و گرگان. اسدالله معطوفی. انتشارات درخشش. مشهد. ۱۳۷۴</ref>

تصویری که یکی از سیاحتگران از این منطقه در حدود سالهای ۳۳۵ هجری قمری به دست می‌دهد، گویای آن است که استرآباد و گرگان دو شهر کاملاً مجزا بوده‌اند.<ref>صورت الارض. ابن حوقل. دکتر جعفر شعار. بنیاد فرهنگ. تهران ۱۳۴۵</ref>

مؤلف کتاب تاریخ [[طبرستان]] می‌گوید: مساحت گرگان (جرجان) چهار فرسخ و موطن [[مرزبانان طبرستان]] بود. [[گرگین‌میلاد]] که در گرگان مقام داشت زیستش میسر نشد، لهذا آن شهر (جرجان) را خراب کرده در موضع معروف بعرق اسیران استرآباد را بنا نهاد و این شهری که الان هست بساخت و به مرور دهور عمارت آن مضاعف گشت.

در این کتاب همچنین آمده‌است که بنای استرآباد را [[گرگین‌میلاد]] (بنا) نموده به این معنی که گرگین در سفری به همراهی بیژن به شهر [[ارمان]] ([[رامیان]] کنونی) برای کشتن [[گراز|گرازها]] رفت و در ارمان (Erman) از [[بیژن]] شجاعتهای فوق‌العاده دید و بر او رشک برده، او را بعذر و مکر در بند مهر [[منیژه]] دختر [[افراسیاب]] و بالمال به چنگ افراسیاب سلطان [[توران]] انداخت، و بیژن بعد با زحمات پیران از قتل جسته در چاه گاه زنجیر و محبوس شد. گرگین‌میلاد به ایران مراجعت نمود و دروغی چند در فقدان بیژن به هم بیاراست، ولی مطلب معلوم شد. [[گودرزیان]] خواستند او را به قصاص بیژن بکشند و [[کیخسرو]] نگذاشت و گرگین را محبوس ساخت و پس از چندی به شفاعت [[رستم]] مستخلص شد و بعد از کوشش‌هایی چند سراغی از بیژن در [[ترکستان]] و حبسش فهمیده شد. رستم به لباس تاجران به سفر توران رفت، بیژن را خلاص نموده با منیژه به ایران آورد ولی گرگین همواره از [[گیو]] و [[گودرز]] بجهت مکر خایف (در هراس) بود.<ref name="autogenerated1">تاریخ طبرستان. بهاء الدین محمدبن حسن بن اسفندیار کاتب. عباس اقبال. کتابخانه خاور</ref>

در زمان [[قاجار]] ایران به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم شده بود و منطقه یا سرزمین استرآباد یکی از آن ولایات بود که به ۸ یا ۷٫۵ بلوک به نام‌های [[انزان]]، [[سدن رستاق]]، [[استراّباد]]، [[شاهکوین و ساور]]، [[دهات ملک]]، [[کتول]]، [[فندرسک]] و [[رامیان]]، و [[کوهسار]] تقسیم شده بود.
[[پرونده:SardarRafieYanesari.JPG|بندانگشتی|[[سردار رفیع یانسری]]| 100px]]
هر یک از این بلوک‌ها را یک نایب‌الحکومه زیر نظر حکمران استرآباد، [[سردار رفیع یانسری]] که یکی از رجال حاکم در زمان قاجار بود اداره می‌کرد.
استرآباد در این زمان پایگاه طایفه قاجار نیز بود و دارای اهمیت مذهبی شد و '''دارالمؤمنین''' لقب گرفت. در اوایل سدهٔ بیستم گرگان دارای شمار زیادی مسجد، آرامگاه مذهبی و مدرسه دینی بود. اهمیت استرآباد از لحاظ مرکزیت سیاسی و دینی باعث شد تا پیش از آغاز سدهٔ بیستم زبان گرگانی در آن به‌طور کل منقرض شده و جای خود را به فارسی بدهد.<ref name="autogenerated3"/>

تاریخ‌نویس نامدار، [[مقدسی]]، می‌گوید که استرآباد شهری است که بیشتر مردمان آن ابریشم‌باف‌اند و در این کار چیره‌دست هستند. دژ آن ویران و خندقش پر شده و [[مسجد جامع|جامع]] آن در بازار است.
استخری از آن نام برده و مؤلف [[حدودالعالم]] می‌گوید که مردمان این شهر دارای دو زبان هستند. [[حمدالله مستوفی]] آن را شهری دانسته که هوایش معتدل و محصولاتش را غلات و انگور و ابریشم می‌داند.<ref name="autogenerated4">شهرداری گرگان،[http://www.gorgan.ir/layers.aspx?quiz=doc&PageID=2 تاریخچه شهر]. بازدید: ژوئیه ۲۰۱۰/</ref>

[[آقا محمدخان]] قاجار در این شهر زاده شد. حتی خانه تولد وی واولین مکان حکومتی و دولتی وی موجود است. دیوار باروی شهر را [[نادرشاه]] افشار ویران کرد و آقا محمد خان بعداً آن را بازسازی نمود. در دوران میرزا تقی خان [[امیرکبیر]]، شهر بازسازی شد.<ref name="autogenerated4"/>

ویرانه‌های شهر اصلی گرگان در نزدیکی [[گنبد کاووس]] امروزی قرار دارد. در زمان [[رضا شاه پهلوی]] نام کهن گرگان را برای شهر استرآباد برگزیدند.<ref name="autogenerated3"/>

در ۱۷ فروردین ۱۳۲۳ شهر گرگان دچار زمین‌لرزه سختی شد و بیشتر بناهای آن شکست برداشت.<ref name="autogenerated6">از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۳</ref>
از بناهای شهر قدیم گرگان بنای [[امامزاده نور]] واقع در کوی بازار نعلبندان و بنای [[مسجد گلشن]] در کوی درب نو و چند تکیه در نقاط مختلف شهر است.<ref name="autogenerated6"/>

=== بافت تاریخی شهر ===
بافت تاریخی گرگان، با مساحتی بالغ بر ۱۵۰ هکتار سومین بافت با ارزش ودارای سبک معماری پس از یزد واصفهان است و وسیع‌ترین بافت تاریخی شمال ایران است. بافت تاریخی این شهر در سال ۱۳۱۰ خورشیدی در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسید که محدوده آن منطبق بر محدوده قاجاری شهر استرآباد است.<ref name="autogenerated7">خبرگزاری مهر:[http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1321626 جولان بسازبفروش‌ها در بافت تاریخی گرگان / سیاست دوپهلو میراث فرهنگی]. بازدید: مه ۲۰۱۱.</ref>

شهر گرگان (استراباد) در دوران قاجار ۶ محله بزرگ به نام‌های [[سرپیر]]، [[دربنو]]، [[سرچشمه (گرگان)|سرچشمه]]، [[میخچه‌گران]]، [[نعلبندان (گرگان)|نعلبندان]]، [[سبزه‌مشهد]] و [[میدان (گرگان)|میدان]] داشت که دارای چندین محله فرعی مثل [[پاسرو (گرگان)|پاسرو]]، [[میرکریم (گرگان)|میرکریم]]، [[دوشنبه‌ای]]، [[شیرکش (گرگان)|شیرکش]]، [[باغشاه (گرگان)|باغشاه]]، [[دباغان (گرگان)|دباغان]]، [[شاهزاده قاسم (گرگان)|شاهزاده قاسم]] و... بوده‌اند.

این ۶ محله و محلات فرعی هنوز هم به همین نام‌ها وجود دارند و بیشتر مساجد و تمام تکایای قدیمی و زیارتگاه‌ها و مکان‌های مذهبی شهر نیز در همین محلات قرار دارند که امروز بافت قدیم و معماری سنتی و تاریخی این شهر و بخش عمده‌ای از میراث فرهنگی این دیار را تشکیل می‌دهند، همچنین قزاق‌محله که محل سکونت قزاق‌هاست جزو محله‌های قدیمی گرگان به‌شمار می‌آید.

بافت قدیم گرگان متشکل از پنج دروازه بوده‌است که این دروازه‌ها (محل تقاطع راههای مختلف بوده‌اند) می‌توانند علل و شیوه رشد شهر را نشان دهند، پنج دروازه شهر عبارت بودند از دروازه شرقی بطرف [[بسطام]] و خراسان، [[دروازه فوجرد]] یا [[سبزه مشهد]] که به طرف گرگان قدیم می‌رفته‌است، دروازه جنوبی بنام [[دروازه چهل دختران|چهل دختران]] که بطرف کوهستان می‌رفته و [[دروازه مازندران]] و [[دروازه دنکوان]] که در دروازه پنجم رفت‌وآمدی صورت نمی‌گرفته‌است.
بافت قدیم گرگان را مجموعه‌ای از محلات مسکونی و مراکز محلات تشکیل می‌دهد سیر تحول آنچه که در حال حاضر بافت گرگان نامیده می‌شود، حاکی از تجمع اولیه سه محله اصلی سبزه مشهد، میدان و نعلبندان می‌باشد که بتدریج و تا به امروز در جهات مختلف بخصوص شرق و جنوب شرقی گسترش یافته‌اند. در هر سمت شهر محله شرقی کنار دروازه خراسان بوده‌است که هر سه محله با راه اصلی بهم متصل می‌شوند. بازار اصلی در محله شرقی بر مرکزیت آن محل می‌افزوده‌است (در گذر دوشنبه‌ای واقع در محله غربی و گذر چهارشنبه‌ای واقع درمحله شمالی احتمالاً بازارهای هفتگی وجود داشته‌است).

شکل گیری و تجمع فضاهای مسکونی در بافت قدیم گرگان تحت عنوان یک محله با نام مشخص بیانگر علل و عواملی می‌باشد بعضی از این محلات در روند تجمع افراد یک صنف شکل گرفته‌اند مانند محله نعلبندان و یا دباغان، بخش دیگری از محلات بخاطر همجواری باعناصر و فضاهای خاص نام آن را به خود گرفته‌اند مانند محله میدان یا سرچشمه.

محله اصلی [[سبزه مشهد]] که در شمال و کنار دروازه گرگان قدیم قرار داشت شامل محلات فرعی تر: سرچشمه، [[سرپیر]]، [[چهارشنبه‌ای]] و دباغان می‌باشد این محله به دلیل بوجود مظهر قنات در محدوده آن تامین کننده آب ساکنین شهر بوده‌است عناصر مشخصی که در مرکز و محدوه این محله قرار دارند شامل: [[امامزاده نور]]، مصلی و چند [[تکیه]] می‌باشد.

محله اصلی میدان که در غرب وکنار دروازه مازندران قرار داشته‌است شامل محلات فرعی تر: [[دربنو]]، میر کریم، [[دوشنبه‌ای]] و [[دوچنار]] می‌باشد (محله دوچنار در حال حاضر وجود ندارد) در محله میدان یکی دیگر از بازارهای اصلی شهر وجود داشته‌است که با احداث خیابانهای جدید بخشی از آن از بین رفته‌است و بخشی دیگر ان بصورت بازارچه‌ای فعال بکار خود ادامه می‌دهد.
محله اصلی نعلبندان که در شرق شهر و کنار دروازه خراسان قرار داشت شامل محلات فرعی تر: میخچه گران، پاسرو، باغشاه و شیرکش می‌باشد قدمت دو محله باغشاه و شیرکش به اواخر دوره [[قاجار]] می‌رسد. بازار اصلی و مسجد جامع شهر در این محله قرار داشته و دارند.

هر کدام از محلات نام‌برده بالا علاوه بر بازار و بازارچه دارای مسجد یا تکیه، حمام، مدرسه و آب انبار اختصاصی نیز بوده‌اند که کم و بیش تا امروز شکل خود را حفظ کرده‌اند و به نظر می‌رسد که محله میدان قدیمی تر و مربوط به زمانهای اولیه شکل گیری شهر باشد که بعد دو محله شمال و شمال شرقی در کنار آن بوجود آمده‌اند که باعث شده شهر بطرف شمال و شمال شرقی رشد کند ولی از طرف غرب به خاطر وجود خندق و بارو و از طرف جنوب بعلت وجود کوهها و جنگلها رشد کمتری داشته‌است. این رشد باعث ایجاد محلات فرعی تر (شیرکش، پاسرو و [[میخچه‌گران]] در شرق و جنوب شرقی و محلات چهارشنبه‌ای، سرپیر، دباغان در شمال شرقی و بلیس محله در شرق) شد و ادغام کلیه محلات با هم بافت قدیم گرگان را تشکیل می‌دهد.

رشد اولی شهر در محدوده برج و باروی آن بود اما از سال ۱۲۹۰ به بعد رشد شهر بیشتر معطوف به جنوب و شرق شد و از سال ۱۳۱۷ به بعد نیز رشد شهر مجدداً در همان قسمت شرق و جنوب شرقی انجام شد اما در دهه ۱۳۴۰و ۱۳۵۰ روند رشد شهر تغییر نمود و شهر بصورت پراکنده و در تمام جبهه‌ها گسترش یافت که بیشتر در امتداد خیابانها ایجاد شده بود. در دهه اخیر نیز شهر این الگوی رشد پراکنده در همه جهات را دنبال کرده که بیشتر در جهات شمال شرقی و جنوب بوده‌است و بعلت وجود زمینهای مرغوب کشاورزی در شمال و باغات و جنگلها در جنوب رشد نامناسبی را ایجاد نموده‌است.

در روزگار دودمان پهلوی نخستین خیابان مدرن شهر با نام خیابان پهلوی (امام خمینی فعلی) ساخته شد که با ایجاد آن محلات استراباد به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم شدند.<ref>[http://www.civilica.com/Paper-IRANIANHOUSE01-IRANIANHOUSE01_014.html بررسی روند تحول مسکن گرگان در دوره پهلوی اول]، همایش منطقه‌ای خانه ایرانی، ۱۳۸۹.</ref>

بافت تاریخی گرگان، منحصر به فردترین بافت تاریخی شمال ایران در ۲۴ شهریور ماه سال ۱۳۱۰ ش به عنوان چهل و یکمین اثر تاریخی ایران در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

یک سال پس از این، یعنی در سال ۱۳۱۱ ش به دستور رضاشاه ساخت دو خیابان شرقی-غربی یعنی شاهرود (بهشتی کنونی) و پهلوی (امام خمینی کنونی) و شمالی-جنوبی یعنی پهلوی‌دژ (شهدا) و کاخ (پاسداران کنونی) آغاز شد و در سال ۱۳۱۷ ش به پایان رسید.<ref>خبرگزاری مهر: تیشه به ریشه میراث تاریخی، داد حامیان بافت تاریخی گرگان درآمد! کد خبر: ۱۵۶۳۲ تاریخ انتشار: ۰۶ شهریور ۱۳۹۰.</ref>

زمین‌لرزه شدید و معروف فروردین ۱۳۲۳ آسیب چندانی به بافت وارد نیاورد، اما دوباره در سال‌های ۱۳۳۳و۱۳۳۴ احداث خیابان سرخواجه و در سال ۱۳۳۹ ش احداث خیابان فرح (مجاهدین بعدی شهید رجایی کنونی) آسیب‌های زیادی به بار آورد.<ref>همان.</ref>

با احداث این خیابان‌ها عناصر مهمی از بافت تاریخی گرگان از جمله مرکز محله پاسرو، مرکز محله میدان عباسعلی، مرکز محله [[دباغان (گرگان)|دباغان]]، [[عمارت حاجی ظهیرالدوله]]، [[کاروانسرای امین الضرب]]، [[باغ پورناصر]]، [[مظهر قنات سرخواجه]]، و [[مسجد کتیبه]] و ... از بین رفتند البته آنچه که در آن زمان به جای این بافت قدیم ساخته شد دارای ارزش معماری بود.<ref>همان.</ref>

بخش بزرگی از بافت تاریخی شهر گرگان در دوران جمهوری اسلامی با تخریب وسیع و نابودی روبه‌رو شد.<ref name="autogenerated7"/> و چند خانه قدیمی بالای ۱۵۰ سال قدمت که در اختیار میراث فرهنگی هم بود تخریب شده‌است. خانهٔ قدیمی، بزرگ، تو در تو و شاید بی نظیر [[خاندان باقری]] و چند خانهٔ مشابه دیگر همچون [[خانه تقوی (گرگان)|خانهٔ تقوی]] به طرز زیبا و چشم نوازی، مرمت و نوسازی شده یا در حال انجام است.

بخش دیگری از بافت کهن این شهر با گستردگی نزدیک به ۱۶۲ هکتار منطبق بر [[حصار قاجاری استرآباد]] و بخش دیگر شامل چند پاره از شهر در محله امام رضا (ع)، بخشی از غرب فلکه سرخواجه، قزاق‌محله، محله سجادیه و فردوسی نیز قرار است در این دوره تخریب شود.<ref>خبرگزاری مهر:[http://khabarfarsi.com/ext/100423 بافت تاریخی گرگان تحت عنوان فرسوده تخریب می‌شود!]. بازدید: مه ۲۰۱۱.</ref>

== فرهنگ ==
[[پرونده:Gorgan ceramic.JPG|بندانگشتی|250px|کاسه سرامیک گرگان، قرن ۱۳ میلادی]]
با ورود اسلام و در سده‌های آغازین آن، ایالت [[طبرستان]] جایگاه ارزشمندی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشت. شهرهای جرجان و استراباد از این ایالت مهد دانشمندان بزرگ آن دوران بود.

[[عنصرالمعالی کیکاوس]] (از واپسین امیران [[آل زیار]] و نگارنده کتاب [[قابوس‌نامه]]) و [[عبدالقاهر جرجانی]] (صاحب تألیفات در صرف و نحو و معانی و بیان عربی) در تحول ادبیات فارسی و عربی نقش مهمی داشتند. قابوسنامه را مجموعه تمدن اسلام پیش از [[مغول]] نام نهاده‌اند.

در دانش [[پزشکی]] نیز این منطقه سهم عمده‌ای در جهان اسلام داشته است. [[ابوسهل مسیحی]] و [[حکیم جرجانی|سیداسماعیل (حکیم) جرجانی]] (نویسنده [[ذخیره خوارزمشاهی|دائرةالمعارف ذخیرهٔ خوارزمشاهی]]) از این سرزمین بوده‌اند. [[میرداماد]] و [[میرفندرسکی]] نیز از این منطقه برخاسته‌اند.<ref>معطوفی، اسدالله، تاریخ فرهنگ و ادب گرگان و استرآباد: خلاصه‌ای از تاریخ ادبیات ایران، گرگان و استرآباد. گرگان: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی پدیده گرگان، ۱۳۷۶</ref>

نخستین چاپخانه سربی در گرگان در [[۱۳۰۷]] تأسیس شد. هم‌اکنون هفته‌نامه‌های [[گلشن مهر]]، [[گلستان نو]]، [[همزیستی (هفته نامه)|همزیستی]]، [[سلیم]]، [[حریف]]، [[صحرا (دوهفته‌نامه)|صحرا]]، [[ماهنامه خودآزما]]، [[مختومقلی فراغی (فصلنامه)|مختومقلی فراغی]] و [[یاپراق]] در گرگان منتشر می‌شوند.<ref name="autogenerated5">[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/گلستان،%20كتابخانه‌هاي.aspx کتاب‌خانه‌های گلستان]، بازدید: نوامبر ۲۰۰۹.</ref>

نخستین کتابخانه‌های این منطقه متعلق به سده ۱۱ قمری است. کتابخانهٔ استرآباد در دورهٔ [[صفوی]] (سده ۱۱) [[کتابخانه حسین اردبیلی‌نژاد استرآبادی]] نام داشته‌است. در دوره قاجار هم در برخی مدارس و خانه‌های برخی از فضلا و ادیبان کتابخانه‌هایی وجود داشته‌است.<ref name="autogenerated5"/>

نخستین [[کتابخانه عمومی]] شهر گرگان در [[۱۳۳۹]] و با هزینهٔ شهرداری شکل گرفت و در عمل از [[۱۳۴۵]]-[[۱۳۴۶]] با ۹۵۲ جلد کتاب، کار خود را آغاز کرد. این کتابخانه در [[۱۳۵۸]] به ساختمان [[کاخ موزه (گرگان)|کاخ موزه]] کنونی و سپس به ساختمان فعلی در [[پارک شهر (گرگان)|پارک شهر]] منتقل و [[کتابخانه عمومی شماره یک گرگان]] نامیده شد.<ref>همان.</ref>

== آموزش عالی ==
فهرست برخی از مراکز آموزش عالی شهر گرگان
{| class="wikitable"
|-
!نام !! نوع
|-
| [[دانشگاه علوم پزشکی گرگان]] || دولتی
|-
| [[دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان]] || دولتی
|-
| [[دانشگاه آزاد اسلامی گرگان]] || آزاد
|-
| [[دانشگاه علوم تحقیقات گلستان]] || آزاد
|-
| [[دانشکده پسران فنی شهید چمران]] || دولتی
|-
| [[دانشکده دختران مائده گرگان]] || دولتی
|-
| [[دانشگاه گلستان]] || دولتی
|-
| [[دانشگاه پیام‌نور مرکز گرگان]] || پیام‌نور
|-
| [[موسسه آموزش عالی میرداماد]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی حکیم جرجانی]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی لامعی]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی بهاران]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی هیرکانیا]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی ساعی]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی استر آباد]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی فخرالدین اسعد گرگانی]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی گلستان]] || غیرانتفاعی
|-
| [[موسسه آموزش عالی لقمان حکیم گلستان]] || غیرانتفاعی
|}

== بیمارستان‌ها ==
فهرست برخی از مراکز درمانی شهر گرگان
{| class="wikitable"
|-
!نام !! نوع
|-
| بیمارستان ۵ آذر || دولتی
|-
| بیمارستان شهید [[صیاد شیرازی]] || دولتی
|-
| بیمارستان کودکان [[طالقانی]] || دولتی
|-
| بیمارستان و زایشگاه دزیانی || دولتی
|-
| بیمارستان [[حکیم جرجانی]] (تأمین اجتماعی) || دولتی
|-
| بیمارستان ۵۶۰ || ارتش
|-
| بیمارستان و زایشگاه فلسفی || خصوصی
|-
| بیمارستان و زایشگاه مسعود || خصوصی
|-
| بیمارستان دکتر موسوی || خصوصی
|-
| بیمارستان سوانح سوختگی || در دست احداث
|-
| بیمارستان آیت‌الله طاهری || در دست احداث
|-
|}

== مراکز فرهنگی و هنری ==
* [[تالار فخرالدین اسعد گرگانی]]: ساخت تالار فخرالدین اسعد گرگانی شهرستان گرگان در سال ۱۳۵۱ آغاز و در هشتم اردیبهشت ماه ۱۳۵۷ توسط شهبانو فرح دیبا افتتاح گردید. کار ساخت این تالار ۴۵۰ نفره ۶ سال به طول انجامید و طراحی آن به گونه‌ای انجام شد که دومین [[سن (نمایش)|سِن استاندارد تالار کشور]] بعد از تهران در گرگان ساخته شود.
* [[سینما مولن روژ]] (عصر جدید): سینما مولن روژ در اوایل دهه ۴۰ ساخته شد و متعلق به [[اوانس آرامانیان]] بود. پس از مصادرهٔ اموال مالک سینما نام آن به [[سینما رسالت (گرگان)|سینما رسالت]] و سپس [[سینما عصر جدید (گرگان)|عصر جدید]] تغییر یافت.
* [[سینما مهتاب]]: سینما مهتاب، به خاطر عدم مقاومت ریاست اسبق بنیاد شهید (که سینما در تملکش بود) و شهردار سابق گرگان تبدیل به زندان شد. سینما مهتاب پس از تبدیل شدن به زندان و انتقال زندان از گرگان هنوز در تملک اداره کل زندان‌های استان گلستان است.
* [[سینما بهمن]]:
* [[سینما کاپری]]: سینما کاپری نام سینمایی است که در سال ۴۶ با نمایش فیلم [[اشک‌ها و لبخندها (فیلم)| اشک‌ها و لبخندها]] (آوای موسیقی) در خیابان شالیکوبی گرگان افتتاح شد.

== شهرهای خواهرخوانده ==
گرگان با شهرهای زیر دارای پیوند [[خواهرخواندگی (شهرها)|خواهرخواندگی]] است:
{| class="infobox" style="width: 100%; padding: 2x; font-size: 92%;"
|-
!colspan="10" style="font-size: larger; color: #FFFFFF;background-color:#7f3a7f; text-align:center;" | شهرهای خواهرخواندهٔ '''گرگان'''
|-
|colspan="10" style="text-align:center;" |
----
|-
|
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[آکتائو، قزاقستان]]<ref>[http://www.kz-today.kz/index.php?lang=rus&uin=1138536468&chapter=1153399502 KZ-Today] September ۱۱, ۲۰۰۶</ref>
* {{flagicon|Turkey}} [[سامسون]]، [[ترکیه]]<ref>[http://1100.ir/post-996.aspx] September ۱۱, ۲۰۰۶</ref>
|}
{{-}}

== شخصیت‌ها ==

برای دیدن افراد سرشناس اهل این شهر '''[[:رده: اهالی گرگان]]''' را ببینید.

== مکان‌های تفریحی ==
<center>
<gallery style="text-align:center">
پرونده:Naharkhoran2.JPG|اقامتگاه [[ناهارخوران]]
پرونده: آبشار_زیارت_گرگان.jpg|آبشار زیارت
پرونده:Gorgan Railway Station.JPG|ایستگاه راه آهن گرگان، سال ۲۰۰۷
</gallery>
</center>
{{Div col|cols=۲}}
* پارک جنگلی و توریستی [[ناهارخوران]]
* جنگل [[النگدره]]
* [[روستای زیارت]]
* [[تپه هزارپیچ]]
* [[تپه صدا و سیما]]
* [[بازار نعلبندان]]
* [[جنگل گناره]]
* [[میدان عباسعلی]] یا قدمگاه چهارراه میدان
* [[مدرسه عمادیه]]
* دیوار کوتاه تاریخی/ سرکلاته خرابشهر
* کوره آجر پزی /دوره ساسانیان/ سرکلاته خرابشهر
* امام زاده چهارکوه سرکلاته خرابشهر
* [[قلعه خندان|تپهٔ باستانی قلعه خندان]]
* [[تپه سرخنکلاته]]
* امامزاده اسماعیل سرخنکلاته
* حمام زیرزمینی دوران [[قاجاریه]] [[سرخنکلاته]]
* [[جنگل رنگو]]
* منطقه [[توربنه]] و شربت روستای [[زیارت (گرگان)]] / [[شهر بت]]
* دریاچه‌های آلاگل، آلماگل و آجی گل
* [[کاروانسرای قزلق]]
* جنگل و باغ وحش قرق
* روستای چهارباغ و شاهکوه علیا و سفلی
* [[کوه‌های گرگان]]
* [[گل‌فشان]] در مسیر [[اینچه‌برون]]
* [[جنگل نوده ملک]] و تپه معصوم زاده که قعله قدیمی بوده و توسط خاک مدفون شده‌است.
* جنگل توسکستان {در حال حاضر جادهٔ میانبر جنگلی و کوهستانی به شهرستان [[شاهرود]] هم می‌باشد.}
* جنگل روستای قرن آباد
* شهر بندری بندر ترکمن در غرب گرگان
* تپه باستانی و تاریخی تورنگ تپه در بیست کیلومتری شرق گرگان
* خانه‌های قدیمی [[خاندان باقری]] و تقوی
{{Div col end}}

== پانویس ==
{{پانویس|۲|اندازه=ریز}}
* دانشگاه علوم پزشکی و منابع طبیعی گرگان

== جستارهای وابسته ==
* [[سرزمین گرگان]]
* [[دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان]]
* [[باشگاه بسکتبال شهرداری گرگان]]
* [[خلیج گرگان]]

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Gorgan}}
* [http://map.pishronet.com/pishro نقشه استان گلستان]
* [http://golestanstate.ir پایگاه اطلاع رسانی استانداری گلستان]

{{استان گلستان}}
{{پایتخت‌های طبرستان}}
{{مراکز استان‌های ایران}}
{{پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران}}
{{استان‌های ساسانیان}}
{{پایتخت‌های ایران}}
{{پرجمعیت‌ترین شهرهای شمال ایران}}

[[رده:گرگان]]
[[رده:پایتخت‌های پیشین ایران]]
[[رده:پرجمعیت‌ترین شهرهای شمال ایران]]
[[رده:جرجان]]
[[رده:شهرستان گرگان]]
[[رده:شهرهای استان گلستان]]
[[رده:شهرهای راه ابریشم]]
[[رده:مراکز استان‌های ایران]]

گرجستان

2015-01-08T12:20:42Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{درجه|متوسط| این مقاله ساختاری استوار و تعریف‌شده دارد.}} {{coord|۴۱|۴۳|N|۴۴|۴۷|E|typ...» ایجاد کرد

{{درجه|متوسط| این مقاله ساختاری استوار و تعریف‌شده دارد.}}
{{coord|۴۱|۴۳|N|۴۴|۴۷|E|type:country|display=title}}

{{Infobox country
|conventional_long_name = گرجستان
|native_name = {{nobold|{{lang|ka|საქართველო}}}}
|common_name = گرجستان
|linking_name = گرجستان
|image_flag = Flag of Georgia.svg
|image_coat = Greater coat of arms of Georgia.svg
|national_motto ={{سخ}}[[شعار ملی گرجستان|ძალა ერთობაშია]]{{سخ}}{{small|''نیرو در همبستگی است''}}
|national_anthem ={{سخ}}[[سرود ملی گرجستان|თავისუფლება]]{{سخ}}{{small|''آزادی''}}
|image_map = Georgia Origin.png
|map_caption =
|capital = [[تفلیس]]
|latd=41 |latm=43 |latNS=N |longd=44 |longm=47 |longEW=E
|largest_city = capital
|official_languages = [[زبان گرجی|گرجی]]
|ethnic_groups = ۸۳٫۸٪ [[مردم گرجی|گرجی]]{{سخ}}۶٫۵٪ [[مردم آذری|آذری]]{{سخ}}۵٫۷٪ [[مردم ارمنی|ارمنی]]{{سخ}}۱٫۵٪ [[مردم روس|روس]]{{سخ}}۲٫۵٪ دیگر
|ethnic_groups_year = ۲۰۰۲
|government_type = [[جمهوری]] [[نظام نیمه‌ریاستی|نیمه‌ریاستی]] [[حکومت متمرکز|متمرکز]]
|leader_title1 = رئیس جمهور
|leader_name1 = [[گیورگی مارگولاشویلی]]
|leader_title2 = نخست وزیر
|leader_name2 = [[ایراکلی غاریباشویلی]]
|leader_title3 = رئیس پارلمان
|leader_name3 = [[داویت اوسوپاشویلی]]
|legislature = پارلمان
|area_rank =
|area_magnitude =
|area_km2 = ۶۹٬۷۰۰
|area_sq_mi = ۲۶٬۹۱۱
|area_footnote = |percent_water =
|population_estimate = ۴٬۹۴۲٬۰۰۰
|population_estimate_rank =
|population_estimate_year = ۲۰۱۳
|population_census = |population_census_year =
|population_density_km2 = ۶۵٫۴
|population_density_sq_mi = ۱۶۹٫۳
|population_density_rank =
|GDP_PPP = ۲۶٫۳۴۸ بیلیون دلار
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_year = ۲۰۱۲
|GDP_PPP_per_capita =
|HDI_year = ۲۰۱۲
|HDI_change = increase 
|HDI = ۰٫۷۴۵ 
|HDI_ref =
|HDI_rank =
|currency = [[لاری]] (ლ)
|currency_code = GEL
|time_zone = GET
|utc_offset = +۴
|time_zone_DST =
|utc_offset_DST =
|DST_note =
|antipodes =
|date_format =
|drives_on = راست
|calling_code = +۹۹۵
|iso3166code = GE
|ISO_3166–1_alpha2 = GE
|ISO_3166–1_alpha3 = GEO
|ISO_3166–1_numeric = 268
|cctld = [[.ge]]
}}
'''گُرجِستان''' {{به گرجی|საქართველო، ساکارتْوِلُ}} (با نام بین‌المللی "Georgia") کشوری است در [[قفقاز]] که بین [[دریای خزر]] و [[دریای سیاه]] قرار گرفته است.

گرجستان یکی از کشورهایی است که در هر دو قارهٔ [[اروپا]] و [[آسیا]] قرار داشته و یکی از اهداف مقامات سیاسی [[تفلیس]] پایتخت گرجستان، عضویت در [[اتحادیه اروپا]] است.

مردم بومی گرجستان، [[مردم گرجی]] [[مسیحی]] [[ارتدوکس]] و پیرو [[کلیسای ارتدوکس گرجی]] هستند. گرجی‌ها به زبان [[زبان گرجی|گرجی]] سخن می‌گویند که زبان رسمی کشور گرجستان است و با [[الفبای گرجی]] نوشته می‌شود که یکی از چهارده الفبای موجود در جهان می‌باشد.

دیرینگی زندگی انسان در گرجستان به ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ (یک میلیون و هشتصد هزار) سال پیش می‌رسد که گروهی از انسان‌های نخستین موسوم به [[انسان گرجی]] در آن می زیسته‌اند.

گرجستان در زمان باستان با نام [[ایبریا]] شناخته می شده است و امروزه در اکثر زبان‌ها با اشکال گوناگون واژهٔ [[یونانی]] "''گئورگیا''" (Georgia به معنای "''کشاورزی''") شناخته می‌شود.

از زمان بنیان پادشاهی گرجستان باستان یا همان [[ایبریا]] توسط [[پارناواز یکم]] در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تا زمان [[حمله مغول]] به گرجستان در سدهٔ ۱۳ میلادی، دورهٔ صلح و آرامش در [[تاریخ گرجستان]] است و از [[حمله مغول]] به بعد، گرجستان تاریخی پر فراز و نشیب را به ایستادگی در برابر حملات [[ایرانیان]]، [[عثمانی‌ها]] و [[روس‌ها]] گذرانده که واپسین مورد آن [[جنگ اوستیای جنوبی ۲۰۰۸|حملهٔ روسیه به گرجستان در سال ۲۰۰۸ میلادی]] است.

نقطهٔ اوج [[تاریخ ارتباط گرجستان و ایران]]، دوران [[صفویه]] بوده که مهم ترین رویدادهای آن عبارتند از:
* ۲۳ بار حملهٔ ارتش امپراتوری صفویان به گرجستان
* قتل‌عام بسیاری از گرجی‌ها
* اسارت و تبعید ۳۰۰۰۰۰ (سیصد هزار) تَن از بازماندگان گرجی‌های کشته شده به [[قزوین]]، [[گیلان]]، [[مازندران]]، [[گلستان]]، [[اصفهان]] و [[فارس]]
* برقراری متناوب حکومت [[صفویان]] بر شرق و حکومت [[عثمانی‌ها]] بر غرب گرجستان

پس از صفویان، [[نادر شاه افشار]] به گرجستان حمله کرده و ۳۰٬۰۰۰ (سی هزار) گرجی را به [[خراسان]] تبعید کرد. [[آغامحمدخان قاجار]] نیز پس از حمله به [[تفلیس]]، با قتل‌عام مردم آن شهر، یکی از خونبار ترین وقایع تاریخ گرجستان را رقم زد و ۱۵٬۰۰۰ گرجی را نیز به ایران کوچاند. در دورهٔ [[قاجاریه]]، طی [[عهدنامه گلستان]]، ایالت‌های شرقی گرجستان (که تحت حکومت ایران بود) از [[ایران]] جدا شده و در کنار ایالت‌های غربی گرجستان (که تحت حکومت ایران نبود)، به عنوان یک کشور کم رسمیت، تحت‌الحمایه [[روسیه]] شد. در سال ۱۸۰۱ میلادی، روسیه، گرجستان را به عنوان یکی از فرمانداری‌های خود اعلام نمود و رژیم تزاری در گرجستان برقرار شد.

گرجستان پس از انقلاب اکتبر [[روسیه]] در سال ۱۹۱۷ اعلام استقلال کرد، اما [[ارتش سرخ]] [[شوروی]] در سال ۱۹۲۱ میلادی (۱۳۰۰ شمسی) به گرجستان حمله کرده و به مدت ۷۰ سال، گرجستان یکی از جمهوری‌های [[شوروی]] بود تا اینکه در سال ۱۹۹۱ میلادی (۱۳۷۰ شمسی)، به استقلال رسمی رسید.<ref>امیر احمدیان، گرجستان، ۸–۱۱.</ref><ref>دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۵۳–۵۴.</ref><ref>اداره اطلاعات جغرافیایی، گرجستان، ۴۱.</ref><ref>صفری، گرجستان، ۴۸.</ref><ref>دفتر برنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، تاریخ معاصر ایران، ۱۸–۱۹.</ref>

[[پرونده:Tbilisi, Georgia — View of Tbilisi.jpg|555px|بندانگشتی|چپ|[[تفلیس]]]]

== موقعیت ==
{{نقشه استان‌های گرجستان}}
گرجستان بین ۴۱ درجه و ۷ دقیقه تا ۴۳ درجه و ۳۵ دقیقه عرض شمالی، و ۴۰ درجه و ۴ دقیقه تا ۴۶ درجه و ۴۲ دقیقه طول شرقی واقع شده‌است.

این کشور به صورت طولی در امتداد مدارت کشیده شده و طول آن حدود ۳۷۰ کیلومتر، حداکثر عرض آن ۲۰۰ کیلومتر وطول قطر بزرگ آن ۶۱۳ کیلومتر است. مساحت گرجستان ۶۹٬۷۰۰ کیلومتر مربع است.

طول مرزهای گرجستان جمعاً ۱۹۶۹٫۸ کیلومتر است. این کشور از شمال با [[فدراسیون روسیه]] هم‌مرز می‌باشد، سراسر این خطوط مرزی، منطبق بر آب فشان رشته کوه‌های [[قفقاز]] کبیر است و ۸۰۷٫۶ کیلومتر مرز مشترک را در بر می‌گیرد. این مرز از نظر استراتژی نظامی اهمیت بسیاری دارد. در حقیقت این مرز سرحدات طبیعی [[روسیه]] را در جنوب تشکیل می‌دهد، در جنوب آن گرجستان و در شمال آن جمهوری‌های خودمختار [[داغستان]]، [[چچن]]، [[اینگوش]]، [[اوستیای شمالی]]، [[کاباردینو-بالکاریا]]، [[کاراچای-چرکسیا]]، همچنین سرزمین [[کراسنودار]] را شامل می‌شود. مهم ترین راه‌های ارتباطی [[قفقاز]] مرکزی و غربی که [[روسیه]] را با گرجستان، [[ارمنستان]] و [[ایران]] پیوند می‌دهد، از این مرز می‌گذرد. محافظت و نگهبانی از این مرز برای [[روسیه]] جنبه حیاتی دارد، همانجور که در دوره [[شوروی]] پیشین و [[روسیه تزاری]] نیز دارای اهمیت بسیار بود و جنگ‌های بسیاری برای دستیابی به این سرحدات به وقوع پیوسته‌است.

گرجستان در شرق با [[جمهوری آذربایجان]] هم‌مرز است که طول آن ۳۷۴٫۴ کیلومتر می‌باشد. دو راه عمدهٔ ارتباطی گرجستان با شرق، [[دریای خزر]] و [[ایران]] از این نقطه می‌گذرد (جاده زمینی و راه آهن) علاوه بر آن، لولهٔ انتقال نفت [[باکو]]-[[سوپسا]] نیز از این مرز می‌گذرد.

در جنوب، گرجستان به ترتیب از شرق به غرب با [[جمهوری آذربایجان]]، [[ارمنستان]] و [[ترکیه]] هم‌مرز است. طول خط مرزی بین گرجستان و [[ارمنستان]] ۲۱۶٫۷ کیلومتر و با [[ترکیه]] ۲۵۶٫۱ کیلومتر است. در غرب، گرجستان با [[دریای سیاه]] مسدود می‌شود که طول مرز ساحلی آن ۳۱۵ کیلومتر است.

جمهوری خودمختار [[آجاریا]] با مساحت ۳ هزار کیلومتر مربع در بخش جنوبی ساحل [[دریای سیاه]] در ترکیب کشور قرار دارد.

استان خودمختار [[اوستیای جنوبی]] نیز با مساحت ۳٫۹ هزار کیلومتر در دامنه‌های جنوبی [[قفقاز]] بزرگ در ترکیب جمهوری گرجستان قرار دارد.

گرجستان با ۶۹٫۷ هزار کیلومتر مربع مساحت، دومین جمهوری [[قفقاز جنوبی]] از نظر مساحت و جمعیت (پس از [[جمهوری آذربایجان]]) به شمار می‌رود.

درازای سواحل گرجستان در [[دریای سیاه]] ۳۱۵ کیلومتر است که میان دهانهٔ رود دماغهٔ «گونیو» کشیده شده‌است.

== تقسیمات کشوری و اداری ==
کشور گرجستان به ۸ استان، یک منطقه خود مختار ([[اوستیای جنوبی]] به مرکزیت [[تسخینوالی]]) و ۲ جمهوری خودمختار به نام‌های [[آجاریا]] به مرکزیت [[باتومی]] و [[آبخازیا]] به مرکزیت [[سوخومی]] تقسیم می‌گردد.

پایتخت این کشور [[تفلیس]] {{به گرجی|თბილისი}}، (تلفظ: تْبیلیسی) و شهرهای مهم آن [[کوتائیسی]]، [[روستاوی]]، [[گوری]]، [[پوتی]]، [[باتومی]]، [[سوخومی]]، [[متسختا]]، [[چیاتورا]]، [[تقیبولی]]، [[زوگدیدی]]، [[تسقالتوبو]]، [[تقوارچلی]]، [[گاگرا]] و [[تلاوی]] می‌باشند.<ref>encarta٫2009</ref>

== آب و هوا ==
[[پرونده:VittfarneGeorgien 155.jpg|222px|بندانگشتی|طبیعت گرجستان]]
سرزمین گرجستان از دید اقلیمی منحصر به فرد است، یعنی هر چهار فصل سال دیده می‌شود به طوری که در یک زمان در کناره‌های [[دریای سیاه]] هوای تابستانی در میان [[نخل|نخل‌های]] حکم فرماست؛ در تپه ماهورهای پایکوهی، رویش علف‌های تازه و گل‌های بهاری، همچنین در کوهستان، مه غلیظ همچون ابری که با ریزش برف و باران همراه‌است وجود دارد.

اما قلل [[قفقاز]] بزرگ همچون [[قازبگی]] و دیگر کوه‌ها، از برف ضخیم پوشیده شده‌اند. در مجموع آب و هوای گرجستان تابعی است از موقعیت جغرافیایی این سرزمین، توده‌های هوای اشباع شده از بخارات آب [[دریای سیاه]] از سمت غرب وارد دالان [[قفقاز]] و در گرجستان غربی باعث بارندگی متناوب می‌شود و با از دست دادن نسبتی رطوبت از رشته کوه‌های [[سورامی]]، [[مسختی]] و [[ارسیانی]] وارد گرجستان شرقی می‌شود.

شاید به همین دلیل است که گرجستان شرقی بارندگی کمتری را دریافت می‌کند و آب و هوای آن خشک تر است.<ref>باتوانی، جغرافیای گرجستان، ۲۳–۲۶.</ref>

== ناهمواری‌ها ==
کشور گرجستان عمدتاً کوهستانی است. بیش از ۸۰٪ قلمرو این سرزمین را کوهستان‌ها و تپه ماهورها پوشانده‌است. فعالیت‌های عادی مربوط به زلزله در نواحی دارای ساختار آتشفشانی در گرجستان جنوبی آشکار شده‌است.

برخلاف کلیات عمومی کوه شناسی، قسمت گرجستان [[قفقاز]] بزرگ، در مطابقت با زمین‌شناسی و ساختار اصلی ناهمواری، به سه قسمت غربی، مرکزی و شرقی تقسیم شده‌است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۲۵–۲۲۸.</ref>

=== قفقاز بزرگ ===
[[پرونده:Kaukasus.jpg|333px|بندانگشتی|تصویر ماهواره‌ای قفقاز]]
با گذر از غرب به شرق در امتداد رشته کوه [[قفقاز]] بزرگ، امکان مشاهدهٔ افزایش تدریجی آب پخشان اصلی بین رودخانه‌های دامنه‌های شمالی و جنوبی و همچنین کوه‌های نوک نیزی که به طرف سواحل [[دریای سیاه]] و اراضی پست [[کولخیس]]، کشیده شده‌اند، وجود دارند. همهٔ نواحی کوهستانی که بین دره «[[پسو]]» و مرزهای شرقی جمهوری خودمختار [[آبخازیا]] کشیده شده‌اند،
«قفقاز غربی» نامیده می‌شود. رشته اصلی [[قفقاز]] غربی همچون برآمدگی‌های عظیمی، پوشیده از قلل صخره‌ای برافراشته‌است که در بین آن، یخچال‌هایی در عمق حفره‌های سیرکی قرار دارند. ستیغ عظیم [[قفقاز]] بزرگ، نزدیک هزار متر بالاتر از خط برف‌های دائمی است. گذرگاه‌های کوهستانی، که در اغلب موارد، جاده‌ای مالروست. در ارتفاع ۲۴۰۰ تا ۳۰۰۰ متری از سطح دریا قرار دارند.

قلل [[قفقاز]] بزرگ پوشیده از برف‌های دائمی است. واریزهای موجود درپای قله‌ها حاصل قرن‌ها فرسایش هوازدگی است. اختلاف شدید بین دمای شبانه روز، سبب تخریب حتی سنگ‌های سختی جون [[گرانیت]]، [[گنیس]] و [[شیست|شیست‌های]] دگرگون می‌شود که بیشترین قسمت رشته کوه‌ها را تشکیل می‌دهند.

آبشارهای یخی که از زبانه‌های یخچالی تشکیل می‌شود، بر روی حصارهای سنگی جریان می‌یابد و به درون دره‌های تنگ و عمیق سرازیر می‌شود. این آبشارها تعداد بی شماری جویبار و نهر را تغذیه می‌کند که رودهای کوهستانی در پایین تشکیل می‌دهند.

در قسمت شرقی [[قفقاز]] غربی، رشته کوه‌های آهکی کوتاه ترند و برآمدگی‌های نسبتاً کوتاهی را تشکیل می‌دهند. یکی از این رشته کوه‌ها توسط [[رود گالیدزگا]] به طور عمیق بریده شده‌است. از بالای [[کانیون]]، مجدداً می‌توان دامنه‌های شیبدار کوه‌ها را دید. این‌ها، هرچند از آهک تشکیل نیافته‌اند، اما عمدتاً ماسه سنگ‌های سخت صخره‌های آتش فشانی قدیمی هستند.

در پرتگاه‌های نوک تیز، که اخیراً با جنگل‌های غیرقابل نفوذی پوشیده شده، یکی از مراکز صنعتی گرجستان، شهر [[تقوارچلی]] قرار دارد که در دورهٔ [[شوروی]] ساخته شده‌است. در این ناحیه، [[زغال سنگ]] در ماسه سنگ‌های [[ژوراسیک]] یافت شده‌است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۲۸–۲۳۵.</ref>

=== ناحیه بین کوهی شرق کولخیس ===
در طول رشته کوه [[سورامی]]، شاخه شرقی اراضی پست بین کوهی گرجستان واقع شده‌است. این منطقه طبیعت گوناگونی دارد. در جنوب دامنه‌های پلکانی رشته کوه‌های [[تریالتی]] سربرافراشته‌اند.

در طول پایکوه‌های آن دره رود [[رود کورا|متکواری]] قرار دارد که در حاشیه بستر آن راه آهن کشیده شده‌است.

=== قفقاز کوچک ===
قسمتی از منطقه کوهستانی، [[قفقاز]] کوچک است که در امتداد مرزهای گرجستان کشیده شده‌است. این منطقه دارای دو قسمت جداگانه از نظر ساختار و ناهمواری است. قسمت شمالی، رشته کوه‌های چین خورده حاشیه‌ای و بلندی‌های آتش فشانی [[جاواختی]] است. قسمت بعدی که از [[دریای سیاه]] تا [[تفلیس]] کشیده شده‌است، عمدتاً از سنگ‌های آتش فشانی [[ترشیاری]] پایین تشکیل شده‌اند. اراضی مرتفع آتش فشانی از لایه‌های جوان [[ترشیاری]] بالا و گدازه‌های [[کواترنری]] تشکیل شده‌اند که فلات بلندی را با زنجیره‌ای از مخروط‌ها و گنبدی‌های آتش فشان‌های خاموش به وجود آورده‌است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۱۴–۱۸.</ref>

== هیدرولوژی ==
=== رودها ===
[[پرونده:Mountain rivers.jpg|222px|بندانگشتی|برخورد دو رود [[رود کورا|متکواری]] و [[رود ارگوی|آراگوی]]]]
رشته کوه‌های [[سورامی]]، [[متسختی]] و [[ارسیانی]]، رودهای گرجستان را به دو حوضهٔ [[دریای سیاه]] و [[دریای خزر]] تقسیم می‌کنند. به علت بارندگی فراوان، رودهای حوضهٔ [[دریای سیاه]] شبکه متراکم تری را تشکیل داده و حجم آب بیشتری را نسبت به گرجستان شرقی، جاری می‌سازد. گرجستان غربی با تعداد زیادی از رودهای کوچک که از نزولات باران و قسمتی از مرداب‌ها تغذیه می‌شوند، مشخص می‌شوند. این رودها مستقیماً وارد دریای سیاه می‌شوند. در حوضه رود [[رود کورا|متکواری]] چنین نمونه‌هایی از رودهای مردابی وجود ندارد، اما رودها دارای جریان‌های فصلی هستند و در تابستان این رودها خشک می‌شوند. در گرجستان غربی، جایی که سنگ‌های کربناته، گسترش یافته‌است، رودهای زیادی از چشمه‌ها یا جویبارهایی سرچشمه می‌گیرند که از حفره‌های کارست‌های زیرزمینی بیرون می‌آیند. در سرزمین‌های بلند [[جاواختی]] در گرجستان جنوبی رودهایی وجود دارند که توسط دریاچه‌ها و به مقدار زیاد از آب‌های زیرزمینی تغذیه می‌شوند.

رودخانه‌های گرجستان دارای اهمیت اقتصادی بسیارند. بر طبق برآوردهای منابع برق آبی، گرجستان جای مهمی را در بین کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) اشغال می‌کند و بسیاری از کشورهای خارجی از جمله [[فرانسه]]، [[ایتالیا]]، [[اسپانیا]]، [[اتریش]]، [[یونان]]، [[پرتغال]] و [[صربستان]] جلوتر است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۴۶–۲۵۰.</ref>

=== دریاچه‌ها ===
[[پرونده:Lisi_Lake.JPG|222px|بندانگشتی|دریاچهٔ لیسی [[تفلیس]]]]
تعداد دریاچه‌های گرجستان اندک است و اغلب آن‌ها کوچک می‌باشند و در چشم انداز گرجستان نقشی ایفا نمی‌کنند. هرچند، دریاچه‌های این کشور از نظر منشا متفاوت اند اما دارای شکل زیبایی هستند.

سرزمین‌های بلند [[جاواختی]] بیشترین تعداد دریاچه هارا داراست. در گرجستان شرقی دریاچه «بازالتی» قرار دارد و در داخل محدوده شهر [[تفلیس]] دریاچه کوچک «لیسی» واقع شده‌است. تعداد زیادی دریاچه‌های مصنوعی در گرجستان ایجاد شده‌است. تعدادی از آنها حتی از دریاچه‌های طبیعی است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای قفقاز، ۸۸–۸۹.</ref>

=== یخچال‌ها ===
[[پرونده:Svaneti, georgia.jpg|222px|بندانگشتی|یخچال [[سوانتی]]]]
در رشته کوه قفقاز مرکزی در قلمرو گرجستان، تعداد زیادی یخچال وجود دارد. این مورد طبیعی است، زیرا حد برف‌های دائمی در قسمت غربی این رشته کوه در ارتفاع ۳۰۰۰ متری و در قسمت شرقی در ارتفاع ۳۴۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. صدها کوه از رشته کوه‌های [[قفقاز]] بزرگ، بالاتر از این ارتفاع واقع شده‌اند. بسیاری از یخچال‌های گرجستان در دامنه‌های جنوبی [[قفقاز]] بزرگ، متمرکز شده‌اند. بسیاری از یخچال‌های گرجستان کاملاً بزرگ و گسترده هستند. به ویژه تعداد یخچال‌های بزرگ در حوضه رود «[[رود اینگوری|اینگوری]]» به حدود ۱۷۰ یخچال می‌رسد. بزرگترین آنها عبارت اند از: «[[دریاچه یتویبری|تویبری]]» (به طول ۱۰ کیلومتر)، «[[دریاچهٔ لکزیری|لکزیری]]» (به طول ۱۳٫۵ کیلومتر) و «[[دریاچهٔ تسانری|تسانری]]» (به طول ۱۲ کیلومتر).

یخچال‌ها دارای اهمیت اقتصادی قابل توجهی هستند. این یخچال‌ها رودهای بزرگ گرجستان را تغذیه می‌کنند. در تابستان، یخ‌های ذوب شده در یخچال‌ها آب رودخانه‌های [[رود ریونی|ریونی]]، [[روداینگوری|اینگوری]]، [[رود ترک|تِرِک]]، و سایر رودها را با حجم زیاد تغذیه می‌کنند.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای قفقاز، ۸۹–۹۰</ref>

=== آب‌های معدنی ===
[[قفقاز جنوبی]]، به ویژه در گرجستان، ناحیهٔ آتش فشان‌های فعال دوره‌های اخیر زمین‌شناسی است، که ناحیه‌ای زلزله خیز متراکم با حکت‌های تکتونیکی جدید است. فعلیت نیروهای تحت‌الارضی با چشمه‌های آب گرم و معدنی مشخص می‌شود که در بسیاری از قلمرو گرجستان از زمین خارج می‌شوند.

«آب حیات» را می‌توان به چشمه‌های آب گرم و [[رادیواکتیویته]] «تسقالتوبو» لقب داد. چشمه‌های معدنی قلیایی-کربنیک مرکز آسایش گاهی «[[برجومی]]» در سراسر جهان شناخته شده‌است. آب‌های معدنی «منجی» با آب‌های «ماتسستا» در نزدیکی «[[سوچی]]» قابل مقایسه‌است. چشمه‌های قلیایی-نمکی «سایرمه»، «لوگلا»، «زواره» در «جاوا» شبیه چشمه‌های «[[سِن توکی]]» هستند. سرانجام اینکه چشمه‌های گوگردی-قلیایی تفلیس بسیار معروف می‌باشند.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۵۴–۲۵۶.</ref>

== خاک شناسی ==
در قلمرو گرجستان طیف وسیعی از خاک‌ها، از خاکستری-قهوه‌ای و شور نیمه بیابانی، یعنی خاک‌های استپی خشک و خاک‌های جنگل‌های معتدل مرطوب تا خاک‌های سرخ و پودزولی نواحی جنب مداری و خاک‌های چمنی آلپی گسترده شده‌است.

با وجود تفاوت‌های طبیعی اساسی بین گرجستان شرقی و گرجستان غربی، خاک‌های این دو ناحیه نیز به ویژه در اراضی پست بین کوهی، با هم تفاوت دارند.
خاک‌های چمنی-کوهستانی سرزمین‌های بلند آتش فشانی گرجستان جنوبی، ویژگی‌های مخصوص خود را دارا هستند. در این جا، در فلات «[[آخالکالاکی]]»، در همسایگی «[[تسالکا]]»، «[[دمانیسی]]» و «[[گومارتی]]» تا ارتفاع ۱۲۰۰–۲۰۰۰ متری، خاک‌های چرنوزیوم کوهستانی، خاک‌های غالب است. اندکی بالاتر، در رشته کوه‌های «[[جاواختی]]»، «[[تریالتی]]» و «[[سامسارا]]» این خاک‌ها با خاک‌های چمنی-کوهستانی جایگزین می‌شوند. خاک‌های چمنی-کوهستانی گرجستان پوشیده از چمنزارهای آلپی و نیمه آلپی است که اساس دامپروری را تشکیل می‌دهد.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۵۶–۲۵۸.</ref>

== جغرافیای زیستی ==
=== پوشش گیاهی ===
[[پرونده:Mtianeti.jpg|222px|بندانگشتی|متیانتی]]
طبق برآوردها، حدود ۴۰۰۰ گونه گیاهی در گرجستان یافت می‌شود. جنگل‌ها، مهمترین ذخایر گیاهی گرجستان را دارا هستند که حدود یک سوم از قلمرو کشور را در بر می‌گیرند.

ناحیه بندی عمودی به روشنی با گرجستان کوهستانی مشخص می‌شود. پوشش گیاهی گرجستان شرقی متفاوت با گرجستان غربی است. پوشش گیاهی گرم و مرطوب گرجستان غربی فراوان و گوناگون است.

پوشش سبز زمین‌های پست [[کولخیس]] و تپه‌های پایکوهی گرجستان غربی بسیار غنی است. جنگل‌های درختان بارونده در خاک‌های باتلاقی [[کولخیس]] رشد کرده‌اند. گونه‌های متعددی از [[بلوط]] (ایمرتیاتی، ایبریایی، هارتویس) [[راش]]، [[شاه بلوط]]، [[ممرز]] و [[توسکا]] متناوباً با [[افرا]]، [[خرمالو]]، [[زبان گنجشک]]، [[زیرفون]]، [[گلابی]]، [[سیب]] و [[راش شرقی]] جایگزین می‌شود.

چمنزارهای کوتاه آلپی و گونه‌های فرش مانند، بلندی‌ها از ۲۳۰۰-۲۴۰۰ تا ۲۹۰۰-۳۰۰۰ متری از سطح دریا، پوشش گیاهی غالب را تشکیل می‌دهند. در این جا گیاهان کوتاه با گل‌های درشت و زیبا (جنتیانای زرد، علف خُنازیر، شقایق قفقازی و...) می‌رویند. در بالای ناحیهٔ آلپی، کوهستان‌ها عاری از پوشش گیاهی ممتد است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۳۲–۳۷.</ref>

=== حیات جانوری ===
[[پرونده:CaucasianOvcharka-Julius.jpg|222px|بندانگشتی|[[سگ قفقازی]]]]
در گرجستان جانوران زیادی وجود دارد که به جهت گوناگونی چشم اندازها منحصر به فرد است، (از ناحیه جنب مداری تا کوهستان‌های پوشیده از برف). در این جا گونه‌های جانوری بومی، از جمنله جانوران مهاجر از سایر نواحی جانوری، یافت می‌شود. در گرجستان نواحی جانوری در ارتباط با ارتفاع کاملاً مشخص هستند (از نواحی استپی و جنب مداری مرطوب تا نواحی آلپی). در نواحی آلپی [[قفقاز]] بزرگ، گونه‌های متفاوتی از گوسفند و بز کوهی زندگی می‌کنند.

پرندگانی که در ناحیه آلپی لانه می سازندشامل خروس برفی، زاغی، خروس زیبای قفقازی، که در بیشه‌ها زندگی می‌کنند و پرندگان شکاری از قبیل [[عقاب طلایی]] و کرکس ریشدار است.

ماهی‌های زیادی در آب‌های داخلی این کشور وجود دارد. رود [[رود کورا|متکواری]] و شاخابه‌های آن مسکن [[مارماهی]] [[خزر|خزری]]، [[ماهی آزاد]]، [[ماهی سفید]]، [[گربه ماهی]]، [[شاه ماهی]]، [[اردک ماهی]] و ماهی [[کپور]] است. رودهای کوهستانی مملو از ماهی [[قزل آلا|قزل آلاست]].<ref>امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۶۴–۲۶۷.</ref>

== جمعیت شناسی ==
=== خصوصیات جمعیتی ===
[[پرونده:Georgian Wikipedians.jpg|333px|بندانگشتی|ویکی نویس‌های گرجستان]]
در سال ۲۰۰۶ میلادی کشور گرجستان دارای ۴٬۶۶۱٬۴۰۱ تن جمعیت بوده که از این تعداد ۲٬۲۳۷٬۴۷۲ تن (۴۸٪) مردان و ۲٬۴۲۳٬۹۲۸ تن (۵۲٪) را زنان تشکیل داده‌اند. نرخ رشد جمعیت در گرجستان از سال ۱۹۷۵ تا ۲۰۰۵ میلادی، ۰٫۳- درصد بوده‌است. بر اساس آمار سال ۲۰۰۳ میلادی، نسبت زاد و ولد ۸ در ۱۰۰۰ و نسبت مرگ و میر ۱۰ در ۱۰۰۰ اعلام گردیده‌است.<ref>World Development
Indicators٫2003</ref>

=== ترکیب سنی و جنسی ===
بر اساس آمار موجود در سال ۲۰۰۷ میلادی،۱۹٪ از کل جمعیت کشور گرجستان زیر ۱۴ سال، ۶۶٪ بین ۱۵ تا ۶۴ سال و ۱۵ ٪ بالای ۶۵ سال را تشکیل می‌دهند. میزان امید به زندگی در سال ۲۰۰۴ میلادی، در گرجستان ۷۰٫۶ سال بوده‌است.<ref>International Monetary fund؛Direction of trad Statistics year Book؛2007</ref>

=== جمعیت شهری و روستایی ===
میزان جمعیت روستایی کشور گرجستان در سال ۲۰۰۱ میلادی، ۴۴٪ از کل جمعیت این کشور بوده‌است. این رقم در سال ۱۹۸۰ میلادی،۴۸٪ بوده‌است که بر این اساس نرخ جمعیت روستایی روند نزولی داشته‌است. نرخ رشد سالانه جمعیت روستایی بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۱ میلادی، ۰٫۱- بوده‌است.

جمعیت شهری این کشور در سال ۲۰۰۱ میلادی، ۳٬۱۰۰٬۰۰۰ تن (۵۷٪) بوده‌است. این رقم در سال ۱۹۸۰ میلادی، ۲٫۶۰۰٫۰۰۰ تن (۵۲٪) اعلام گردیده‌است.<ref>World Development Indicators٫2003</ref>

== نظام آموزشی ==
[[پرونده:TbilisiState.jpg|222px|بندانگشتی|دانشگاه تفلیس]]
قانون اساسی گرجستان تحصیلات در مدارس تا کلاس نهم را به طور رایگان پیش بینی نموده‌است. هم چنین در دانشگاه‌های دولتی، دانشجویان از امکانات تحصیل رایگان برخوردار می‌باشند. در گرجستان مدارسی به زبان‌های [[زبان روسی|روسی]]، [[زبان ارمنی|ارمنی]]، [[زبان ترکی آذربایجانی|آذربایجانی]]، [[زبان آسی|آسی]] و [[زبان آبخازی|آبخازی]] وجود دارد.

با توجه به تغییراتی که در دورهٔ پیش از دانشگاه به وجود آمده، مدت تحصیل در مدارس در مجموع به ۱۲ سال رسیده‌است؛ از اول تا ششم: دوره ابتدایی، از هفتم تا نهم: دوره پایه، از دهم تا دوازدهم: دوره تحصیلات متوسطه می‌باشد. از اول تا کلاس نهم اجباری و رایگان بوده، از سال دهم تا دوازدهم، اخیراً فقط بخشی از هزینه‌ها را دولت تقبل می‌کند. نوع مدارس نیز تغییر یافته‌است.<ref>معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۲۶.</ref>

در سال ۲۰۰۴ میلادی، نرخ سواد در بزرگسالان (۱۵ سال و بالاتر)، ۱۰۰٪ اعلام شده‌است و شاخص آموزش این کشور ۰٫۸۹ بوده‌است.<ref>سالنامه آماری کشور، ۷۸۴</ref>

نسبت زنان به مردان در سال ۲۰۰۱ میلادی، در دوره‌های ابتدایی، راهنمایی و متوسطه به ترتیب: ۹۵٪، ۷۳٪ و ۳۴٪ بوده‌است.<ref>Human Development Report٫2003</ref>

== بهداشت و درمان ==
بر اساس آمار سال ۲۰۰۰ میلادی، مخارج عمومی در زمینه بهداشت و درمان، ۰٫۷ از تولید ناخالص ملی (GDP) کشور گرجستان را به خود اختصاص داده‌است که این رقم در سال ۱۹۹۰ میلادی، ۳٪ بوده‌است.

در سال ۲۰۰۲ میلادی، تعداد پزشکان به ازای هر ۱۰۰٬۰۰۰ تن، ۴۸۷ پزشک اعلام شده‌است.<ref>Human Development Report٫2003</ref>

تعداد تخت‌های بیمارستانی به ازای هر ۱۰۰۰ تن، ۵ تخت در سال ۲۰۰۰ میلادی بوده‌است.<ref>World Development Indicators٫2003</ref>

== تاریخ ==
[[پرونده:Homo Georgicus IMG 2921.JPG|111px|بندانگشتی|جمجمه ۲ میلیون ساله [[انسان گرجی]]]]
انسان‌های اولیه را می‌توان در [[قفقاز جنوبی]]، به ویژه در گرجستان، خیلی پیش از دوره [[پارینه سنگی]] ردیابی کرد. جمجمه [[انسان گرجی|انسان اروپایی نژاد]] که یک میلیون و هشتصد هزار (۱٫۸۰۰٫۰۰۰) سال پیش زندگی می کرده‌است، در حفاری‌های اخیر در ناحیه [[دمانیسی]] به دست آمده‌است.

اواخر عصر [[مفرغ]] و اوایل [[عصر آهن]]، سراسر گرجستان پیشرفت وسیعی را در حوزه اقتصادی شاهد بود که همراه با سطح بالایی از صنایع دستی، گسترش روابط تجاری و توام با افزایش نابرابری‌های اجتماعی بود. در اواخر نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد [[مسیح|حضرت عیسی (ع)]]، شرایط لازم برای ظهور یک جامعه طبقاتی ایجاد شده بود.

[[پرونده:Urartu743.png|333px|بندانگشتی|امپراتوری [[اورارتو]]]]
از هزاره دوم پیش از میلاد [[مسیح]]، همزمان با قدرت گرفتن [[آشور|آشوری‌ها]]، اقوام گله دار و دامپرور از سرزمین [[بین‌النهرین]] در گرجستان سکنی گزیدند. که بعدها امپراتوری [[اورارتو]] را تشکیل دادند.

قابل ذکر است که قبایل [[گرجی]] یگانگی خود را همزمان با پایان عصر [[مفرغ]]، آغاز کردند. در پایان هزاره دوم و آغاز هزاره اول پیش از میلاد، در نواحی جنوب شرقی گرجستان باستان، دو اتحادیه اصلی از قبایل ظهور کردند: [[دیائوخی]] و [[کولخیس]] که هر دو آن‌ها تا قرن هشتم پیش از میلاد دوام داشتند.

در میانه قرن هشتم پیش از میلاد، [[دیائوخی]] در نتیجه قدرت گرفتن [[اورارتو]] فروپاشید. غلبه کول‌ها ([[کولخیس]]) و مخالفت آنها با تائوها ([[دیائوخی]]) نیز در این امر سهیم بود. قسمتی از سرزمین [[دیائوخی]] به کول‌ها واگذار شد. مدتی بعد کشمکش بین کول‌ها و [[اورارتو]] آغاز شد و کول‌ها شکست خوردند.

قلمرو [[اورارتو]] در زمان خود وسیع ترین امپراتوری به شمار می‌رفت. در قرن هفتم پیش از میلاد، همزمان با آغاز دوره ضعف [[اورارتو]]، آریایی‌ها پادشاهی [[ماد]] را تاسیس کردند. با قدرت گرفتن [[ماد]] و شکست خوردن [[اورارتو]]، [[ماد|مادها]] حوالی [[ارمنستان]] امروزی ساکن شدند که نتیجه ترکیب این دو قوم ([[گرجی]] و [[آریایی]]) قوم [[ارمنی]] بود. در اوسط قرن ششم پیش از میلاد [[مسیح|حضرت عیسی (ع)]] [[هخامنشیان]] جایگزین [[ماد|مادها]]، در حکومت بر جنوب گرجستان باستان شدند.

قرن‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، دوره استحکام قبایل کارتلی، عمدتاً ساکنان گرجستان شرقی شد. کشمکش بین کنفدراسیون‌های مختلف [[گرجی]] در نهایت منتج به تشکیل پادشاهی «[[ایبری قفقازی|ایبریا]]» به پایتختی «[[متسختا]]» شد.

از زمان تأسیس پادشاهی گرجستان باستان یا همان [[ایبریا]] توسط [[پارناواز یکم]] در قرن چهارم قبل از میلاد تا زمان [[حمله مغول]] به گرجستان در قرن ۱۳ میلادی، دورهٔ صلح و آرامش در [[تاریخ گرجستان]] است و از [[حمله مغول]] به بعد، گرجستان تاریخی پر فراز و نشیب را به مقاومت در برابر حملات [[ایرانیان]]، [[عثمانی‌ها]] و [[روس‌ها]] گذرانده که آخرین مورد آن حملهٔ روسیه به گرجستان در سال ۲۰۰۸ میلادی است.<ref>امیر احمدیان، گرجستان، ۸–۱۱.</ref><ref>دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۵۳–۵۴.</ref><ref>اداره اطلاعات جغرافیایی، گرجستان، ۴۱.</ref><ref>صفری، گرجستان، ۴۸.</ref> و<ref>دفتر برنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، تاریخ معاصر ایران، ۱۸–۱۹.</ref>

[[پرونده:MongolEmpire.jpg|333px|بندانگشتی|گرجستان در زمان اوج قدرت امپراتوری [[مغول]]]]

== فرهنگ ==
فرهنگ غالب گرجستان فرهنگ [[مردم گرجی]] است که عنصر اصلی فرهنگ [[قفقاز]] بوده و وجوه مشترکی نیز با فرهنگ‌های سایر اقوام قفقاز داراست.
=== زبان ===
[[پرونده:Chavchavadze 1914.JPG|333px|بندانگشتی|کتابی از [[ایلیا چاوچاوادزه]] به [[خط گرجی|خط]] و [[زبان گرجی]]]]
[[زبان گرجی]] زبان [[مردم گرجی]] و زبان رسمی کشور گرجستان است.

زبان گرجی یکی از [[زبان‌های قفقازی]] و از خانوادهٔ [[زبان‌های کارتولی]] می‌باشد. این زبان جزو ۱۴ زبانی است که دارای الفبا هستند.<ref>گگوچادزه، زبان گرجی برای فارسی زبانان.</ref>

=== ادبیات ===
[[ادبیات گرجی]] قدمتی ۲٬۵۰۰ ساله دارد و چند قرن پیش از میلاد [[عیسی ناصری|حضرت عیسی (ع)]] پا به عرصهٔ وجود نهاده است. از قدیمی ترین آثار ادبی اصیل گرجستان که تا دورهٔ معاصر به یادگار مانده عبارت است از [[یاکوب تسورتاولی]] تحت عنوان «[[شهادت شوشیانیک]]» (قرن پنجم) که اثری است فوق العاده هنری و مشحون از ایده وفاداری به میهن، قرون ۱۲-۱۳ میلادی، دوران ادبیات کلاسیک گرجی را تشکیل می‌دهد. در این هنگام است که داستان عاشقانه و رمانتیک به نام «ویسرامیانی» ترجمه سارگیس تموگولی و مجموعه داستان‌های مربوط به «آمیران دارجانیان» نوشتهٔ موسه خونلی، منظومه‌های مدح و تحسین آمیز دربارهٔ «عبدالسمیع» اثر ایوانه شاوتلی و «تاماریانی» اثر چاخروخادزه به وجود آمدند.<ref name="ReferenceA">دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان،۷۵–۷۶.</ref>

=== خط ===
قدیمی ترین کتیبهٔ کشف شده از زبان گرجی مربوط به قرن اول قبل از میلاد مسیح، یعنی حدود ۲،۰۰۰ سال پیش است.<ref>گگوچادزه، زبان گرجی برای فارسی زبانان.</ref>

=== خوشنویسی ===
[[پرونده:Royal charter of King Erekle II.jpg|بندانگشتی|300px|نمونه‌ای از [[خوشنویسی گرجی]]]]
[[خوشنویسی گرجی]] دارای قرن‌ها سابقه است. کتاب‌های دست‌نویس گرجی متعلق قرن‌های اولیه میلادی، از گنجینه‌های ملی و فرهنگی گرجستان به شمار می‌آیند. [[مسیحیت]] در [[ادبیات گرجی]] نقشی مهم داشته است و این راهبان [[کلیسای ارتودوکس گرجی]] بوده‌اند که با نسخه‌برداری کتب مذهبی و نوشتن تاریخ گرجستان، خوشنویسی و [[خط گرجی]] را نگاه داشته‌اند.<ref>http://www.manuscript.ge/index.php?m=831&ln=geo</ref><ref>http://www.pcu.ge/school.html</ref><ref>http://calligraphy-expo.com/eng/Personalities/Participants/Lasha_Kintsurashvili/Article.aspx?ItemID=54</ref><ref>http://www.ambioni.ge/qartvel-mxatvar-kaligrafta-kavsiri/</ref>

=== هنر ===
[[پرونده:Martvili.jpg|بندانگشتی|150px|[[انجیل]]]]
[[هنر گرجی]] مشمول هنرهای [[معماری]]، [[نقاشی]] و [[صورتگری]] از زمان باستان در اوج شکوفایی بود. این آثار، امروزه ارزش تاریخی دارد. در نظام [[فئودالی]] ترکیب هنرهای [[مجسمه‌سازی]] و [[پیکر تراشی]] و نقاشی تابع معماری بود و جزء لاینفک آثار معماری را تشکیل می‌داد. [[حکاکی]] و [[کنده کاری]] روی [[فلز]] و [[سفال]] از کهن ترین هنرهای گرجستان به شمار می‌آید. قرون گذشته تاریخ دقیق پیدایش این هنرها را در خود محو کرده‌اند، اما بر طبق مدارک و اسناد [[باستان شناسی]] قدمت هنر کنده کاری و سفال سازی حتی به چهارهزار و پانصد سال (۴۵۰۰) پیش می‌رسد. مجسمه‌سازی، کنده کاری روی فلزات با هنرهای [[میناکاری]] روی [[طلا]]، پیوند محکم و ناگسستنی دارد. میناهای جداردار [[گرجی]] با نقوش مخصوص به خود، با رنگ‌های درخشان و خیره کننده و با شفافیت لعاب و سنگ‌های مصنوعی و شیشه‌های رنگین خویش، مقام اول را در جهان داراست.

اساتید [[گرجی]] هنرهای تجسمی، ذوق سرشاری برای فعالیت هنری دارند، آنان آثاری راستین و الهام بخش درباره موضوعات عصر ما خلق می‌کنند. برگزاری نمایشگاه‌های بهاره و پائیزه از تابلوهای [[نقاشی]] سراسر گرجستان در گالری تابلوهای نقاشی به صورت یک آئین سنتی درآمده است. شرکت نقاشان گرجی در نمایشگاه‌های تابلوهای نقاشی در داخل و خارج کشور مانند [[بلژیک]]، [[ایتالیا]]، [[بریتانیای کبیر]]، [[ایالات متحده آمریکا]] و... همواره با موفقیت‌های بزرگی همراه بوده است.<ref>دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۷۴–۷۵.</ref>

=== سینما ===
[[سینما و تئاتر گرجستان|سینمای گرجستان]]
توسعه و تکامل رشته [[فیلم برداری]] و فیلم سازی برای فرهنگ ملی گرجستان، کامیابی مهمی به شمار می‌آید. امروزه در گرجستان هرساله ده‌ها فیلم هنری، کارتون، علمی، عمومی، مستند و غیره ساخته می‌شود. تعدادی از فیلم‌های ساخت گرجستان در جشنواره‌های بین‌المللی و سرتاسری جمهوری‌ها به دریافت جوایز و دیپلم‌های افتخار نائل شده‌اند. فیلم «پدر سرباز» در چهاردهمین جشنواره بین‌المللی مسکو موفقیت فوق العاده‌ای داشته است. فیلم‌هایی به نام «اوشبا»، «دشت آلازانی»، و «در ارتفاعات پامیر» در جشنواره‌های بین‌المللی فوق العاده ارزنده شناخته شده و به دریافت [[دیپلم افتخار]] موفق شدند. مرکز حیات فعالانه و خلاقانه کارکنان هنر سینمایی «اتحادیهٔ کارکنان رشته فیلم برداری» می‌باشد.<ref>دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان،۷۲–۷۳.</ref>

=== تئاتر ===
[[سینما و تئاتر گرجستان|تئاتر گرجستان]] از همان بدو پیدایش خود در جهت رئالیسم گام نهاد. بر اساس نمایشنامه‌های ملی که توسط نویسندگان با ذوقی مانند داوید کلدینشویلی، زورابی آنتونوف، شالوا دادیانی و عده‌ای دیگر تدوین گردیده بود، در پایان [[قرن نوزدهم]] و آغاز [[قرن بیستم]]، نهضت و جنبش نیرومند تئاترال به وجود آمد که گروه بزرگی از بازیگران هنرمند در راس آن قرار داشتند. در سال ۱۹۲۱ م تئاتر دراماتیک به نام [[شوتا روستاولی]] تاسیس گردید. در سال ۱۹۲۸م، تئاتر دراماتیک به نام ک. مارجانیشویلی ایجاد شد و به فعالیت هنری پرداخت. تربیت و آموزش و آماده ساختن هنرپیشگان و گارگردانان و مدیران تئاتر در انستیتوی تئاتر به عمل می‌آید. در گرجستان موزه هنر تئاتر دولتی ایجاد شده است. تئاتر [[تفلیس]] به نام گریبادوف، سنن نیکویی را در زمینه‌های فرهنگ‌های تئاتری گرجی کمک و مساعدت می‌کند، تئاتر گرجی در میان فرهنگ تئاترال جمهوری‌های [[شوروی]] سابق مقام شامخی را داشت، تئاترهای گرجستان و فعالیت برجسته آن‌ها در خارج از مرزهای گرجستان نیز از شهرت فراوانی برخوردار است.<ref>دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان،۷۲–۷۳.</ref>

=== موسیقی ===
[[موسیقی گرجی]] یکی از موسیقی‌های غنی و باستانی دنیا است. آوازهای [[مردم گرجی|گرجیان]] وابسته به سرودهای [[کلیسا|کلیسایی]] در [[قرون وسطی]] است. چنانچه از منابع بر می‌آید دو گونه موسیقی صوتی در [[بیزانس]] و گرجستان وجود داشته است. یکی از آن‌ها [[یونانی]] و تک صوتی و دیگری گرجی و با سه درجه صوت خوانده می‌شد. از برجسته ترین مصنفان آهنگ‌ها باید از گریگوری مقدس از خانزتا و میخیل مودرکیلی، و ایوانه میتبواری در سدهٔ دهم نام برد.<ref>دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۷۷.</ref>

=== رقص ===
[[رقص گرجی]] یکی از رقص‌های سنتی منطقهٔ [[قفقاز]] محسوب می‌شود از سری رقص‌های فولکلوریک [[مردم گرجی]] است که از نسلی به نسل بعدی منتقل و در این پروسه توسعه و شکل گرفته‌است.

[[پرونده:Georgian dance 3.jpg|بندانگشتی|300px|چپ|رقص گرجی]]
* [[رقص کارتولی]]
* [[رقص جیرانی (گرجی)|رقص جیرانی]]
* [[رقص خورومی]]
* [[رقص آچارولی]]
* [[رقص پارتسا]]
* [[رقص قازبگوری]]
* [[رقص خنجلوری]]
* [[رقص خوسورولی]]
* [[رقص متیولوری]]
* [[رقص خونگا]]
* [[رقص سیمدی]]
* [[رقص کینتوری]]
* [[رقص سامایا]]
* [[رقص دولوری]]
* [[رقص سوانوری]]

== مردم ==
=== نژاد و قومیت ===
[[مردم گرجی|گرجی‌ها]] بزرگترین قوم گرجستان بوده و در تمام این کشور پراکنده‌اند و قدرت مرکزی در اختیار آنان است. [[آذربایجانی‌های گرجستان]] نیز به عنوان بزرگ ترین اقلیت قومی گرجستان براساس آخرین سرشماری قومی دولت گرجستان به شمار می‌رود.

بر اساس آخرین شمارش قومیت که توسط دولت گرجستان در سال ۲۰۰۲ صورت پذیرفت: [[مردم گرجی|گرجی‌ها]]: ۸۳٫۸٪، [[مردم آذری|آذربایجانی‌ها]]: ۶٫۵٪، [[ارمنی‌ها]]: ۵٫۷٪، [[مردم روس|روس‌ها]]: ۱٫۵٪، [[مردم آسی|آسی‌ها]]: ۰٫۹٪ و ۱٫۸٪ نیز سایر اقوام بودند.

[[شاردن]] گردشگر سرشناس [[فرانسوی]] که توصیف دقیق و جامعی از گرجستان در سفرنامه خود نموده‌است چنین می‌گوید: «نژاد مردم گرجستان پاکترین و اصیل ترین نژادهای مشرق زمین و خالص ترین نژاد هاست».<ref>احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۸۳.</ref><ref>شاردن، سفرنامه شاردن، ج۱، ۳۳۱.</ref><ref>مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۳۶.</ref>

{| class="wikitable"
|+
'''جمعیت گرجستان بر پایه اقوام ۱۹۲۶–۲۰۰۲'''
|-bgcolor="#e0e۰e۰"
! rowspan="2" | گروه{{سخ}}قومی
! colspan="2" | آمار ۱۹۲۶۱
! colspan="2" | آمار ۱۹۳۹۲
! colspan="2" | آمار ۱۹۵۹۳
! colspan="2" | آمار ۱۹۷۰۴
! colspan="2" | آمار ۱۹۷۹۵
! colspan="2" | آمار ۱۹۸۹۶
! colspan="2" | آمار ۲۰۰۲
|-bgcolor="#e0e۰e۰"
! رتبه
! %
! تعداد
! %
! تعداد
! %
! تعداد
! %
! تعداد
! %
! تعداد
! %
! تعداد
! %
|-
| [[گرجی‌ها]]
| align="right" | ۱٬۷۸۸٬۱۸۶
| align="right" | ۶۶٫۸
| align="right" | ۲٬۱۷۳٬۹۲۲
| align="right" | ۶۱٫۴
| align="right" | ۲٬۶۰۰٬۵۸۸
| align="right" | ۶۴٫۳
| align="right" | ۳٬۱۳۰٬۷۴۱
| align="right" | ۶۶٫۸
| align="right" | ۳٬۴۳۳٬۰۱۱
| align="right" | ۶۸٫۸
| align="right" | ۳٬۷۸۷٬۳۹۳
| align="right" | ۷۰٫۷
| align="right" | ۳٬۶۶۱٬۱۷۳
| align="right" | ۸۳٫۸
|-
| [[مردم آذری|آذربایجانی]]
| align="right" | ۱۳۷٬۹۲۱
| align="right" | ۵٫۲
| align="right" | ۱۸۸٬۰۵۸
| align="right" | ۵٫۳
| align="right" | ۱۵۳٬۶۰۰
| align="right" | ۳٫۸
| align="right" | ۲۱۷٬۷۵۸
| align="right" | ۴٫۶
| align="right" | ۲۵۵٬۶۷۸
| align="right" | ۵٫۱
| align="right" | ۳۰۷٬۵۵۶
| align="right" | ۵٫۷
| align="right" | ۲۸۴٬۷۶۱
| align="right" | ۶٫۵
|-
| [[ارمنی‌ها]]
| align="right" | ۳۰۷٬۰۱۸
| align="right" | ۱۱٫۵
| align="right" | ۴۱۵٬۰۱۳
| align="right" | ۱۱٫۷
| align="right" | ۴۴۲٬۹۱۶
| align="right" | ۱۱٫۰
| align="right" | ۴۵۲٬۳۰۹
| align="right" | ۹٫۷
| align="right" | ۴۴۸٬۰۰۰
| align="right" | ۹٫۰
| align="right" | ۴۳۷٬۲۱۱
| align="right" | ۸٫۱
| align="right" | ۲۴۸٬۹۲۹
| align="right" | ۵٫۷
|-
| [[مردم روس|روس‌ها]]
| align="right" | ۹۶٬۰۸۵
| align="right" | ۳٫۶
| align="right" | ۳۰۸٬۶۸۴
| align="right" | ۸٫۷
| align="right" | ۴۰۷٬۸۸۶
| align="right" | ۱۰٫۱
| align="right" | ۳۹۶٬۶۹۴
| align="right" | ۸٫۵
| align="right" | ۳۷۱٬۶۰۸
| align="right" | ۷٫۴
| align="right" | ۳۴۱٬۱۷۲
| align="right" | ۶٫۳
| align="right" | ۶۷٬۶۷۱
| align="right" | ۱٫۵
|-
| [[مردم آسی|آسی‌ها]]
| align="right" | ۱۱۳٬۲۹۸
| align="right" | ۴٫۲
| align="right" | ۱۴۷٬۶۷۷
| align="right" | ۴٫۲
| align="right" | ۱۴۱٬۱۷۸
| align="right" | ۳٫۵
| align="right" | ۱۵۰٬۱۸۵
| align="right" | ۳٫۲
| align="right" | ۱۶۰٬۴۹۷
| align="right" | ۳٫۲
| align="right" | ۱۶۴٬۰۵۵
| align="right" | ۳٫۰
| align="right" | ۳۸٬۰۲۸
| align="right" | ۰٫۹
|-
| [[ایزدیان]]
| align="right" | ۲٬۲۶۲
| align="right" | ۰٫۱
| rowspan="2" align="right" | ۱۲٬۹۱۵
| rowspan="2" align="right" | ۰٫۴
| rowspan="2" align="right" | ۱۶٬۲۱۲
| rowspan="2" align="right" | ۰٫۴
| rowspan="2" align="right" | ۲۰٬۶۹۰
| rowspan="2" align="right" | ۰٫۴
| rowspan="2" align="right" | ۲۵٬۶۸۸
| rowspan="2" align="right" | ۰٫۵
| rowspan="2" align="right" | ۳۳٬۳۳۱
| rowspan="2" align="right" | ۰٫۶
| align="right" | ۱۸٬۳۲۹
| align="right" | ۰٫۴
|-
| [[کردها]]
| align="right" | ۷٬۹۵۵
| align="right" | ۰٫۳
| align="right" | ۲٬۵۱۴
| align="right" | ۰٫۱
|-
| [[مردم یونانی|یونانی‌ها]]
| align="right" | ۵۴٬۰۵۱
| align="right" | ۲٫۰
| align="right" | ۸۴٬۶۳۶
| align="right" | ۲٫۴
| align="right" | ۷۲٬۹۳۸
| align="right" | ۱٫۸
| align="right" | ۸۹٬۲۴۶
| align="right" | ۱٫۹
| align="right" | ۹۵٬۱۰۵
| align="right" | ۱٫۹
| align="right" | ۱۰۰٬۳۲۴
| align="right" | ۱٫۹
| align="right" | ۱۵٬۱۶۶
| align="right" | ۰٫۳
|-
| [[اوکراینی‌ها]]
| align="right" | ۱۴٬۳۵۶
| align="right" | ۰٫۵
| align="right" | ۴۵٬۵۹۵
| align="right" | ۱٫۳
| align="right" | ۵۲٬۲۳۶
| align="right" | ۱٫۳
| align="right" | ۴۹٬۶۲۲
| align="right" | ۱٫۱
| align="right" | ۴۵٬۰۳۶
| align="right" | ۰٫۹
| align="right" | ۵۲٬۴۴۳
| align="right" | ۱٫۰
| align="right" | ۷٬۰۳۹
| align="right" | ۰٫۲
|-
| [[آبخازها]]
| align="right" | ۵۶٬۸۴۷
| align="right" | ۲٫۱
| align="right" | ۵۷٬۸۰۵
| align="right" | ۱٫۶
| align="right" | ۶۲٬۸۷۸
| align="right" | ۱٫۶
| align="right" | ۷۹٬۴۴۹
| align="right" | ۱٫۷
| align="right" | ۸۵٬۲۸۵
| align="right" | ۱٫۷
| align="right" | ۹۵٬۸۵۳
| align="right" | ۱٫۸
| align="right" | ۳٬۵۲۷
| align="right" | ۰٫۱
|-
| [[آشوریان]]
| align="right" | ۲٬۹۰۴
| align="right" | ۰٫۱
| align="right" | ۴٬۷۰۷
| align="right" | ۰٫۱
| align="right" | ۵٬۰۰۵
| align="right" | ۰٫۱
| align="right" | ۵٬۶۱۷
| align="right" | ۰٫۱
| align="right" | ۵٬۲۸۶
| align="right" | ۰٫۱
| align="right" | ۶٬۲۰۶
| align="right" | ۰٫۱
| align="right" | ۳٬۲۹۹
| align="right" | ۰٫۱
|-
| [[یهودیان]]
| align="right" | ۳۰٬۳۸۹
| align="right" | ۱٫۱
| align="right" | ۴۲٬۳۰۰
| align="right" | ۱٫۲
| align="right" | ۵۱٬۵۸۲
| align="right" | ۱٫۳
| align="right" | ۵۵٬۳۸۲
| align="right" | ۱٫۲
| align="right" | ۲۸٬۲۹۸
| align="right" | ۰٫۶
| align="right" | ۲۴٬۷۹۵
| align="right" | ۰٫۵
| align="right" | ۲٬۳۳۳
| align="right" | ۰٫۱
|-
| دیگر اقوام
| align="right" | ۶۵٬۹۶۱
| align="right" | ۲٫۵
| align="right" | ۵۸٬۷۱۱
| align="right" | ۱٫۷
| align="right" | ۳۷٬۰۱۵
| align="right" | ۰٫۹
| align="right" | ۳۸٬۶۶۵
| align="right" | ۰٫۸
| align="right" | ۳۹٬۶۹۰
| align="right" | ۰٫۸
| align="right" | ۵۰٬۵۰۲
| align="right" | ۰٫۹
| align="right" | ۱۸٬۷۶۶
| align="right" | ۰٫۵
|-bgcolor="#e0e۰e۰"
! align="left" |مجموع
! colspan="2" | ۲٬۶۷۷٬۲۳۳
! colspan="2" | ۳٬۵۴۰٬۰۲۳
! colspan="2" | ۴٬۰۴۴٬۰۴۵
! colspan="2" | ۴٬۶۸۶٬۳۵۸
! colspan="2" | ۴٬۹۹۳٬۱۸۲
! colspan="2" | ۵٬۴۰۰٬۸۴۱
! colspan="2" | ۴٬۳۷۱٬۵۳۵
|-
| colspan="17" | ۱ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2330]. ۲ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php]. ۳ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php]. ۴ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php]. ۵ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php]. ۶ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php]. 
|}

=== ادیان و مذاهب ===
[[پرونده:თბილისი 15 Tbilisi.jpg|333px|بندانگشتی|[[کلیسای سامبا]] در [[تفلیس]]]]
بر اساس آمار سال ۲۰۰۲ میلادی، اکثر مردم گرجستان، (حدوداً ۷۰٪)، مسیحی بوده و پیرو کلیسای [[ارتودوکس]] گرجستان هستند (مسیحی [[ارتودوکس گرجی]]). بعد از [[ارتودوکس|ارتودوکس‌های]] [[مردم گرجی|گرجی]]، [[اسلام در گرجستان]] به عنوان بزرگترین اقلیت دینی این کشور محسوب می‌شود. جمعیت [[مسلمان|مسلمانان]] را [[آذربایجانی‌های گرجستان]] و دیگر اقوام ساکن در این کشور از جمله [[آجاریا]] تشکیل می‌دهند.

[[روس|روس‌های]] ساکن گرجستان، از دیگر اقلیت‌های این کشور هستند که جمعیت [[ارتودوکس]] [[روس]] آن را تشکیل می‌دهند. و همچنین هستند:[[ارمنی|ارامنه]] [[آپوستولیک]] و [[ژرمن|ژرمن‌های]] [[پروتستان]].<ref>احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۸۱.</ref>

== اقتصاد ==
کشور گرجستان به دلیل برخورداری از امتیازاتی مانند موقعیت جغرافیایی و آب و هوای مناسب، دارای کشاورزی پیشرفته، معادن، بهره‌برداری از صنایع و صنعت گردشگری از ثروتمند ترین جمهوری‌های [[شوروی]] سابق به شمار می‌آمد. و مردم آن از استاندارد زندگی بالایی برخوردار بودند. اما پس از فروپاشی [[شوروی]] در سال ۱۹۹۱ میلادی، وقوع جنگ‌های داخلی از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴ میلادی، اقتصاد گرجستان را به عنوان یک کشور تازه استقلال یافته با بحرانی شدید مواجه ساخت.<ref>احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۷۱.</ref>

=== کشاورزی ===
[[پرونده:001 georgia tusheti-061.jpg|333px|بندانگشتی|توشتی]]
تا قبل از سال ۱۹۹۱ میلادی گرجستان حجم وسیعی از فراورده‌های غذایی و کشاورزی را صادر می‌کرد و یکی از عرضه کنندگان اصلی سبزیجات، میوه، چای، مشروبات الکلی و مرکباتبه سایر جمهوری‌های [[شوروی]] بوده‌است. بعد از استقلال گرجستان، بازارهای سنتی این کشور از دست رفت و سطح کلی تولیدات نیز به دلیل مشکلات سیاسی و اقتصادی کاهش یافت.

به علت واقع شدن در منطقه جنب مداری مرطوب، در این کشور کشت مرکبات و چای رونق دارد.

در بخش زراعت این کشور، غلات، نباتات صنعتی، سیب زمینی، سبزیجات و نباتات علوفه‌ای کشت می‌شود.

در سال ۲۰۰۵ میلادی، ۴۷٫۲٪ از مجموع نیروی کار کشور گرجستان در بخش کشاورزی مشغول به فعالیت بوده‌است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۶۹–۷۱.</ref> و<ref>Bitanica Book of the year 2008</ref>

=== صنعت ===
صنعت شاخه اصلی اقتصاد گرجستان محسوب می‌شود و نقش زیادی در تولید مجموعه اقتصادی این کشور دارد. صنایع گرجستان ارتباط نزدیکی با اقتصاد دیگر جمهوری‌های شوروی داشت و به لحاظ تامین مواد خام، انرژی و لوازم یدکی وابستگی زیادی به [[روسیه]] و دیگر جمهوری‌های [[شوروی]] داشت و به همین دلیل در سال‌های پس از استقلال، صنایع این کشور خسارات زیادی را متحمل گردید. به گونه‌ای که تا سال ۱۹۹۴ میلادی، تقریباً یک سوم کارخانجات گرجستان دست از تولید کشیدند.

در بین محصولات صنعتی گرجستان، صنایع غذایی ۴۰٪، صنایع سبک ۲۰٫۸٪، ماشین سازی و صنایع فلزی ۱۳٫۸٪ از حجم تولید صنعتی را به خود اختصاص می‌دهند.

همچنین موسسات صنعتی تولید مصنوعات چوبی در این کشور فعالیت دارند. تولید ظروف شیشه‌ای و بلوری، مصنوعات سرامیک از دیگر رشته‌های فعالیت صنعتی گرجستان است.

در گرجستان، صنایع سبک گسترش زیادی داشته‌است. در [[تفلیس]]، [[کوتائیسی]]، [[باتومی]]، [[سوخومی]] و بعضی شهرهای دیگر، موسسات تولیدی کالاهای مصرفی ازقبیل پارچه‌های پشمی، ابریشمی و نخی، تولید لباس، کفش، تریکو و لوازم خرازی، اشتغال به کار دارند. از موسسات صنایع غذایی، می‌توان از کارخانه‌های چای خشک کنی، شراب سازی، تولید کنسرو و کمپوت، تولید عطر و ادکلن، توتون، شیرینی، گوشت، شیر و تعدادی دیگر نام برد.<ref>معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۵۶.</ref> و<ref>امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۶۳–۶۴.</ref>

=== معادن ===
[[پرونده:Georgia-Tschiatura-W.jpg|222px|بندانگشتی|نمایی از شهر چیاتورا]]
گرجستان دارای معادن متعددی است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: [[زغال سنگ]]، [[منگنز]]، [[خاک نسوز]]، [[فلزات آهنی]] [[باریت]]، [[عقیق]]، [[مرمر]]، [[سنگ آهن]]، [[آرسنیک]]، [[مولیبدان]]، [[تنگستن]] و [[جیوه]]. علی‌رغم وجود معادن قابل توجه در گرجستان، به دلایل مختلف از جمله: ضعف تکنولوژی و منابع مالی، شناسایی کامل این معادن و بهره‌برداری از آن‌ها در زمان اتحاد جمهوری‌های [[شوروی]] سابق امکان‌پذیر نبود.

بزرگترین معدن [[منگنز]] جهان در گرجستان قرار دارد. وسعت این معدن که در نزدیکی شهر «[[چیاتورا]]» نزدیک بندر [[پوتی]] واقع شده، ۱۴۰ کیلومتر مربع است و ذخایر منگنز آن ۲۵۰ میلیون تن برآورد شده‌است.

گرجستان در سال ۲۰۰۲ میلادی، ۶ هزار تن [[زغال سنگ]]، ۱۲ هزار تن [[مس]]، ۳۴۵ هزار تن [[سیمان]]، ۲۰۰۰ تن [[طلا]] تولید کرده‌است.<ref>معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۴۴.</ref><ref>فصلنامه علمی و صنتعی ایران، ش۶.</ref> و<ref>سالنامه آماری کشور، ۷۹۳-۷۹۴</ref>

=== گردشگری ===
گردشگری یکی از بخش‌های مهم خدمات کشور گرجستان می‌باشد که نقش مهمی دراقتصاد این کشور دارد. این بخش مهم در طی دوره قبل از استقلال، از رونق مناسبی برخوردار بود.

در سال ۲۰۰۳ میلادی، تعداد گردشگران وارد شده به کشور گرجستان ۳۶۸٬۳۱۲ نفر گزارش شده‌است. درآمد حاصله از این بخش در سال ۲۰۰۵ میلادی، ۲۴۲ میلیون دلار بوده‌است. ،<ref>شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۵۷.</ref><ref>Britanica Book of the year 2008</ref> و<ref>سالنامه آماری کشور، ۸۰۹</ref>

=== خدمات ===
اقتصاد گرجستان تا اندازه زیادی به بخش خدمات وابسته‌است و نقش این بخش در ساختار اقتصادی کشور گرجستان به تدریج افزایش یافته‌است. یکی از مصادیق مهم این بخش توریسم می‌باشد که نقش مهمی در بخش خدمات به عهده دارد.<ref>شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۵۲.</ref>

== انرژی ==
گرجستان از نظر منابع برق آبی جایگاه مهمی را در بین کشورهای مستقل مشترک‌المنافع دارد و از بسیاری از کشورهای اروپایی جلوتر است. و در حال حاضر میزان برق مورد نیاز سالانه‌ای این کشور ۷ میلیارد کیلووات ساعت است که از این مقدار حدود ۴ میلیارد کیلووات را گرجستان تولید می‌کند و مابقی از خارج تامین می‌شود.

از نظر منابع نفت و گاز، در حدود ۱۵ میدان نفتی کشف شده در گرجستان وجود دارد و سالانه ۸۹۸ هزار بشکه نفت و ۴۴٫۹ میلیون متر مکعب گاز استخراج می‌شود.<ref>افشردی، ژئوپلیتیک قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ۲۱۵.</ref>

=== نفت ===
[[پرونده:Baku pipelines.svg|بندانگشتی|چپ|300px|خطوط لوله‌های نفتی]]
به طور کلی در شمال، مرکز و شرق این کشور منابع نفت طی اکتشافات زمین‌شناسی اخیر توسط کمپانی‌های نفتی غربی در منطقه [[روستاوی]] منابع برگتری از نفت و گاز کشف شده‌است.

سه شرکت عمده نفتی در گرجستان فعال می‌باشند که عبارت اند از: نینوتسمیندا در منطقه [[نینوتسمیندا]]، شرکت نفتی لاریس در منطقه [[سامگرلو]]، و شرکت نفتی دولتی گرجستان به نام [[شرکت نفت گرجستان]].<ref>معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۵۵.</ref>

مسیرهای موجود و برنامه ریزی شده برای ذخایر انرژی به شرح زیر است:
* خط لوله باکو-سوپسا: این خط لوله که [[باکو]] در [[آذربایجان]] را به [[سوپسا]] در [[دریای سیاه]] متصل می‌سازد، فعال است. این خط روزانه حدود ۱۰۵۰۰ بشکه نفت را به تانکرهایی در آب‌های ساحلی [[سوپسا]] هدایت می‌کند.
* خط لوله باکو-تفلیس-جیهان: موافقت نامه بین گرجستان، [[آذربایجان]] و [[ترکیه]] در ززمینه ایجاد این خط به امضا رسیده و تصویب شده‌است.
* خط لوله گاز ترانس خزر: پیمان دولتی در مورد خط لوله گاز بین گرجستان، [[آذربایجان]] و [[ترکیه]] در حال پیشرفت می‌باشد.

=== گاز ===
گاز طبیعی در گرجستان تقریباً تمام بخش‌های صنعت و انرژی، کشاورزی و همه شهرها و شهرک‌های عمده را تحت پوشش قرار می‌دهد.

تولید گاز طبیعی در گرجستان در سال ۲۰۰۵ میلادی، ۲۰ میلیون متر مکعب برآورد شده‌است و میزان صادرات و واردات گاز، ۱٫۵ میلیارد متر مکعب ارزیابی گردیده‌است.<ref>امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۱۹۴.</ref>

=== برق ===
[[پرونده:Enguridam.jpg|222px|بندانگشتی|سد اینگوری]]
بر طبق برآوردهای منابع برق آبی، گرجستان جای مهمی را در بین کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) اشغال می‌کند و بسیاری از کشورهای خارجی از جمله [[فرانسه]]، [[ایتالیا]]، [[اسپانیا]]، [[اتریش]]، [[یونان]]، [[پرتغال]] و [[صربستان]] جلوتر است.
سیستم برق موجود گرجستان با ۵۳ نیروگاه تولید برق آبی و ۳ نیروگاه تولید برق حرارتی در ارتباط می‌باشد. بزرگترین نیروگاه برق آبی در دست باز سازی این کشور نیروگاه [[رود اینگوری|اینگوری]] با افزایش ظرفیت تولید برق از ۴۰۰ تا ۴۵۰ مگاوات به ۱۳۰۰ مگاوات می‌باشد.

نیروگاه‌های جدید برق آبی در دست احداث گرجستان، [[ناماخوانی]] با ۲۵۰ مگاوات، [[ژونتی]] با ۱۰۰ مگاوات، [[خادور]] با ۲۴ مگاوات، و [[کاختی]] با ۹٫۳ مگاوات ظرفیت می‌باشند.<ref>احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۳۱.</ref>

=== زغال سنگ ===
معادن [[زغال سنگ]] متعددی در گرجستان وجود دارد معدن [[تقوارچلی]] با ۲۵۰ میلیون تن ذخیره [[زغال سنگ]] و [[تقیبولی]] با ۸۰ میلیون تن ذخیره از مهم ترین آن‌ها به شمار می‌رود.

تولید [[زغال سنگ]] در گرجستان در سال ۲۰۰۳ میلادی، ۵۰۰۰ تن بوده‌است. این کشور در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ میلادی، از نظر میزان تولید [[زغال سنگ]] سخت، رتبه ۵۶ جهان را به خود اختصاص داده‌است. ،<ref>فصلنامه علمی و صنتعی ایران، ش۶.</ref>

== حمل و نقل ==
=== جاده‌ها ===
همه نواحی و مراکز اداری گرجستان از جمله بسیاری از روستاها با شبکه شاهراه‌ها و جاده‌هایی که سراسر کشور را تحت پوشش قرار می‌دهد، مرتبط هستند.

در مجموع راه‌های آسفالته گرجستان حدود ۲۰۰۰۰ کیلومتر است که این کشور طرح‌هایی هم برای گسترش جاده‌ها و به خصوص بزرگراه‌ها در دست اجرا دارد که از جمله مهم ترین آن‌ها ساخت یک بزرگراه شش بانده بندر [[دریای سیاه]] به [[تفلیس]] و از [[آبخازیا]] تا مرز [[آذربایجان]] می‌باشد.

=== راه آهن ===
[[پرونده:VMK-003 in Batumi.jpg|بندانگشتی|راه آهن گرجستان]]
راه آهن گرجستان درمسیر [[تفلیس]]-[[سامتردیا]] ارتباط سه کشور [[قفقاز]] و [[روسیه]] را با گذر از سواحل [[دریای سیاه]] به سمت شمل از طریق [[آبخازیا]] ممکن می‌سازد.

مسیرهای کوتاه تر داخل گرجستان، اکثر شهرهای این کشور را به هم مرتبط می‌سازد. در مقایسه با کشورهای همجوار قدرت کشش راه آهن این کشور به دلیل اینکه اغلب لکوموتیوها و واگن‌ها در همین کشور تولید شده‌اند، بالا می‌باشند.<ref>باتوانی، جغرافیای گرجستان، ۲۳–۲۶.</ref>

=== خطوط هوایی ===
[[پرونده:Georgian Airways. Boeing 737-529 (Alan Lebeda, August 2004).jpg|222px|بندانگشتی|جرجین ایرلاین]]

کشور گرجستان از سامانه حمل و نقل هوایی داخلی پیشرفته‌ای برخوردار است. البته به دلیل وقوع جنگ‌های داخلی، تجهیزات و امکانات حمل و نقل هوایی آن خسارات زیادی دیده‌است.

در گرجستان ۶ فرودگاه قابل استفاده برای هواپیماهای غیرنظامی وجود دارد. در بین این فرودگاه‌ها، فرودگاه‌های [[تفلیس]]، [[باتومی]] و [[سوخومی]] از اهمیت خاص برخوردار هستند.

در حال حاضر از [[تفلیس]] شبکه خطوط هوایی برای مقاصد [[باکو]]، [[ایروان]]، [[تهران]]، [[سوخومی]]، [[نالچیک]]، [[مینرالنی ودی]]، [[تاشکند]]، [[کیف]] و [[مسکو]] برقرار است.<ref>شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی بهن آ، ۹۶.</ref>

=== بنادر و کشتیرانی ===
[[پرونده:Georgian coast guard in the port of Batumi.jpg|222px|بندانگشتی|بندر باتومی]]
اهمیت حمل و نقل دریایی برای گرجستان هنگامی ک راه آهن کشور به طرف شمال از طریق [[آبخازیا]] قطع شد، کاملاً مشخص گردید. بنادر [[دریای سیاه]] در تامین کالا نه فقط گرجستان بلکه برای حتی کشور [[ارمنستان]] نیز ایفای نقش دارند.

طبق گزارش‌های سال ۲۰۰۷ میلادی، بندر [[پوتی]] از جمله بزرگترین بنادر [[دریای سیاه]] به شمار می‌آید زیرا بخشی از راهروی [[تراسیکا]] می اشد. میزان مبادلات بندر [[پوتی]] در سال ۲۰۰۶ میلادی، ۷ میلیون تن گزارش شده‌است که۹٫۱٪ رشد سالانه آن می‌باشد.<ref>معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۴۴.</ref> و<ref>شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۴۱.</ref>

== بازرگانی خارجی ==
هرچند در سال‌های گذشته به دلیل بی‌ثباتی سیاسی و به تبع آن فقدان امنیت لازم جهت سرمایه‌گذاری‌های بلند مدت و ریسک پذیری بالا در این کشور، گرایش اندکی از سوی بخش دولتی و تاحدودی بخش خصوصی کشورها در ورود به بازار گرجستان مشاهده گردیده‌است، اما در دههٔ اخیر با توجه به شرایط جدید و نسبتاً مطلوب این کشور که تا حدودی از دامنه بحران‌های موجود در آن کاسته شده؛ به درجه‌ای از امنیت و ثبات رسیده‌است. این مناسبات در حال توسعه در همه زمینه‌ها بوده‌است و حجم مبادلات بازرگانی این کشور با سایر کشورهای جهان سیر صعودی داشته‌است.<ref>شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۲۵.</ref>

=== صادرات و واردات ===
در سال ۲۰۰۵ میلادی، واردات کالا و خدمات ۵۴٪ از تولید ناخالص داخلی و صادرات کالا و خدمات ۴۲٪ از تولی ناخالص داخلی ر به خود اختصاص داده‌است.

صادرات این کشور عمدتاً به کشورهای [[روسیه]]، [[ترکیه]]، [[آذربایجان]]، [[ترکمنستان]]، [[بلغارستان]]، [[ارمنستان]] و [[اوکراین]] بوده‌است.

واردات گرجستان نیز عمدتاً از کشورهای [[روسیه]]، [[ترکیه]]، [[آذربایجان]]، [[اوکراین]]، [[آلمان]]، [[آمریکا]] و [[ترکمنستان]] می‌باشد.<ref>Britanica Book of the year 2008</ref>

== سیاست ==
پس از استقلال گرجستان در سال ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، [[ادوارد شواردنادزه]] وزیر خارجه پیشین [[شوروی]]، به عنوان نخستین رییس جمهور کشور برگزیده شد. گرجستان از همان زمان برسر جمهوری‌های خودمختار [[اوستیای جنوبی]] و [[آبخازیا]] با [[روسیه]] اختلاف داشت، چرا که روسیه اجازه نمی‌داد که گرجستان، حاکمیت خود را در این دو منطقه اعمال کند. ولی به دلیل ضعف گرجستان و نیز نزدیکی دولت وقت - به ویژه شخص شواردنادزه - به روسیه، این کشور تن به مصالحه با روسیه داد و پذیرفت که در امور جمهوری‌های خودمختار اوستیای جنوبی و آبخازیا دخالت نکند و با حضور نیروهای روسی در این دو منطقه مخالفتی نداشته باشد.

اما پس از [[انقلاب گل رز]] در سال ۱۳۸۲ در گرجستان که با پشتیبانی [[آمریکا]] صورت گرفت و منجر به برکناری دولت متمایل به روسیه و روی کارآمدن دولت غربگرای [[میخاییل ساکاشویلی]] شد، اوضاع سیاسی این کشور دگرگون شد. دولت جدید سیاست دوری از روسیه و نزدیکی به غرب (به ویژه آمریکا) را در پیش گرفت. همچنین این کشور خواهان عضویت در [[اتحادیه اروپا]] و [[ناتو]] شد.

در مرداد ۱۳۸۷ و همزمان با [[بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۰۸]] [[پکن]]، ارتش گرجستان برای بازگرداندن [[اوستیای جنوبی]] به خاک خود، به این منطقه یورش برد که با واکنش شدید روسیه مواجه شد و مجبور به عقب‌نشینی شد. اکنون روسیه تنها کشوری است که استقلال دو منطقهٔ [[آبخازیا]] و [[اوستیای جنوبی]] را به رسمیت شتاخته‌است و با حضور نیروهای خود در این دو منطقه، عملاً کنترل آنها را در دست دارد.

اگرچه در سال ۲۰۰۴ فضای اندکی برای همکاری سازمان [[ناتو]] با گرجستان به‌وجود آمد اما به‌دنبال جنگ سال ۲۰۰۸ این همکاری رو به افول نهاد. از حدود سال ۲۰۰۸ نه‌تنها ریاست‌جمهوری آمریکا و رهبران اروپایی تمایلی به همکاری با گرجستان نشان ندادند بلکه اکثر مردم این کشور نیز همکاری با ناتو را برای کشور خود بدون منفعت ارزیابی کردند به‌گونه‌ای که میزان حمایت مردم گرجستان از این مسئله از ۷۰ درصد در سپتامبر ۲۰۰۸ به ۱۱ درصد در فوریه ۲۰۰۹ رسید.<ref>NATO and the South Caucasus, in: Caucasus Analytical Digest No.5 فروردین ۱۳۸۸.</ref>

== نقشهٔ گرجستان ==
[[پرونده:Un-georgia.png|555px|بندانگشتی|وسط|نقشهٔ گرجستان]]

== پیوند به بیرون ==
* [http://www.teflis.com تفلیس. کام | پایگاه اطلاع رسانی اخبار، وقایع و رویدادهای گرجستان - TEFLIS.COM]

== جستارهای وابسته ==
* [[ایبریا]]
* [[فرهنگ گرجی]]
* [[مردم گرجی]]
* [[زبان گرجی]]
* [[ادبیات گرجی]]
* [[خط گرجی]]
* [[خوشنویسی گرجی]]
* [[رقص گرجی]]
* [[تاریخ گرجستان]]
* [[پرچم گرجستان]]
* [[سرود ملی گرجستان]]
* [[نشان ملی گرجستان]]
* [[اسلام در گرجستان]]
* [[جمهوری سوسیالیستی گرجستان شوروی]]

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
* [[سعید مولیانی|مولیانی، سعید]]. ''جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران''. اصفهان: یکتا، ۱۳۷۹ ISBN 964-7016-26-3. [http://www.ketab.ir/bookview.aspx?bookid=258593 خانهٔ کتاب].
* باتوانی، امام قلی. ''جغرافیای گرجستان''. خوانسار: ارمغان قلم، ۱۳۸۱.
* امیراحمدیان، بهرام. ''جغرافیای کامل قفقاز''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۱.
* امیراحمدیان، بهرام. ''جغرافیای گرجستان''. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، ۱۳۷۷.
* امیراحمدیان، بهرام. ''جغرافیای قفقاز''. تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۷۶.
* معظمی گودرزی، پروین. ''گرجستان''. تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۷۸.
* ''سالنامه آماری کشور''. ۱۳۸۵.
* امیراحمدیان، بهرام. ''گرجستان''. تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵.
* وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی. ''گرجستان''. چاپ اول. تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۸.
* سازمان جغرافیایی ن. م؛ اداره اطلاعات جغرافیایی. چاپ اول. تهران: انتشارات سهره-زیتون سبز، ۱۳۹۰.
* صفری، حمید. ''گرجستان''. چاپ اول. تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۹.
* دفتر برنامه ریزی و تالیف کتاب‌های درسی. ''تاریخ معاصر ایران''. چاپ ششم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۹۰.
* گگوچادزه، لیلا. ''دستور زبان گرجی برای فارسی زبانان''. ترجمه فردین کمایی. رشت: دانشگاه گیلان، ۱۳۸۲.
* احمدی لفورکی، بهزاد و میررضوی، فیروزه. ''راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی''. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر، ۱۳۸۳.
* شاردن، ژان. ''سفرنامه شاردن''. ترجمه اقبال یغمایی. تهران: انتشارات توس، ۱۳۷۲.
* ''فصلنامه علمی و صنتعی ایران''. بهار ۱۳۷۸.
* ''شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن''. موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی. مرداد ۱۳۸۱.
* افشردی، محمدحسین. ''ژئوپلیتیک قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران''. تهران: انتشارات دانشکده فرماندهی وستاد؛ دوره عالی جنگ، ۱۳۸۱.

{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Georgia}}
{{کشورهای مستقل اروپا}}
{{ملک}}
{{امتیازات و قراردادها در دوره قاجار}}
[[رده:گرجستان]]
[[رده:اروپای شرقی]]
[[رده:ایالات و نواحی بنیان‌گذاری‌شده در سال ۱۹۹۱ (میلادی)]]
[[رده:جمهوری‌ها]]
[[رده:فهرست کشورهای در گستره بیش از یک قاره]]
[[رده:قفقاز]]
[[رده:کشورها و سرزمین‌های گرجی‌زبان]]
[[رده:کشورهای آسیای غربی]]
[[رده:کشورهای اروپایی]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]

گجرات

2015-01-08T12:19:39Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox settlement  | name = گجرات...» ایجاد کرد

{{Infobox settlement

| name = گجرات
| native_name = ગુજરાત
| native_name_lang = 
| settlement_type = [[ایالت‌های هند|ایالت]]
| image_skyline = Gujarat Montage.jpg
| image_alt =
| image_caption =
| image_flag =
| flag_alt =
| image_seal = Seal of Gujarat.svg
| seal_alt =
| image_shield =
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Gujarat in India (disputed hatched).svg
| map_alt =
| map_caption = ایالت گجرات هند
| pushpin_map =
| image_map1 = Administrative map of Gujarat.png|250px
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 = شهرستان‌های ایالت گجرات
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| latd = 23 |latm = |lats = |latNS = N
| longd = 72 |longm = |longs = |longEW = E
| coor_pinpoint =
| coordinates_type =
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان|کشور]]
| subdivision_name = {{IND}}
| subdivision_type1 = مرکز
| subdivision_name1 = [[گاندی‌نگر]]
| subdivision_type2 = بزرگترین شهر
| subdivision_name2 = [[احمدآباد (هندوستان)|احمدآباد]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| established_title = تاسیس
| established_date = [[۱ مه]] [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]]
| founder =
| seat_type =
| seat =
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = فرماندار
| leader_name =
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 196,077
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes =
| population_total = 60,383,628
| population_as_of = ۲۰۱۱
| population_density_km2 = auto
| population_demonym =
| population_note =
| timezone1 = IST
| utc_offset1 = ۰۵:۳۰+
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code =
| iso_code = [[ایزو ۳۱۶۶|IN-GJ]]
| website = {{URL|http://www.gujaratindia.com/}}
| footnotes =
}}

'''گُجَرات''' (به [[زبان گجراتی]]: ગુજરાત) ایالتی در غرب [[هندوستان]] است.

مساحت آن ۱۹۶٬۰۲۴ کیلومتر مربع و طبق سرشماری سال ۲۰۰۱ جمعیت این ایالت ۵۰٬۶۷۱٬۰۱۷ نفر بوده‌است.

گجرات صنعتی‌ترین منطقه در کشور بزرگ هند محسوب می‌شود: ۱۹٫۸ درصد کل تولیدات صنعتی هند از این ایالت است. همچنین ۱۰ درصد محصولات معدنی، ۲۰ درصد صادرات، ۲۵ درصد تولید منسوجات، ۴۰ درصد تولیدات دارویی، ۴۷ درصد تولیدات پتروشیمی از این ایالت است.

گجرات با ۱۶۷۰ کیلومتر مربع طولانی‌ترین ساحل این کشور را دارد.

گجرات از سوی شمال غربی به کشور [[پاکستان]] و از شمال شرقی به ایالت [[راجستان]]، از سوی شرق به [[مادیا پرادش]] و از جنوب به [[مهاراشترا]] محدود می‌شود.

[[دریای عرب]] ساحل غربی این ایالت را تشکیل می‌دهد.

مرکز ایالت گجرات شهر [[گاندی‌نگر]] است. این شهر با طرح و برنامه‌ریزی شهری ساخته‌شده است.

مرکز پیشین ایالات یعنی [[احمدآباد (هندوستان)|احمدآباد]] که هنوز مرکز تجاری گجرات بشمار می‌آید

نزدیک به گاندی‌نگر است.

گجرات یکی از مراکز مهم [[زرتشتی|زرتشتیان]] یا [[پارسیان هند]] است.

== شهرستان‌ها ==

ایالات گجرات دارای ۲۵ شهرستان است.

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند = http://en.wikipedia.org/wiki/Gujarat|عنوان = Gujarat|زبان = انگلیسی|بازیابی = ۲۵ آوریل ۲۰۰۸}}
{{ویکی‌انبار-رده|Gujarat}}
{{ایالت‌های هند}}
{{فرودگاه‌های هند}}

{{هند-خرد}}

[[رده:گجرات]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۶۰ (میلادی)]]
[[رده:ایالت‌های هند]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌شده‌ها در ۱۹۶۰ (میلادی) در هند]]

کهک

2015-01-08T12:18:43Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{دیگر کاربردها|کهک}} {{coord|34.38911|50.86155|display=title}} '''کَهَک''' یکی از شهرهای [[استان قم]...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها|کهک}}
{{coord|34.38911|50.86155|display=title}}
'''کَهَک''' یکی از شهرهای [[استان قم]] در ایران است. این شهر در [[بخش کهک]] از توابع [[شهرستان قم]] قرار دارد و مرکز این بخش می باشد. جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۲،۷۶۶ نفر بوده است.<ref name="آمار">{{یادکرد درگاه ملی آمار|۱۳۸۵}}</ref>. این شهر، اقامت‌گاه [[ملاصدرا|ملاصدرای]] شیرازی فیلسوف و حکیم اسلامی بوده است و وی به دلیل آزار متعصبان درس خود در [[شیراز]] را رها کرد و ۱۵ سال در کهک به گوشه‌نشینی، عبادت، و تفکر پرداخت.

از جمله روستاهای پیرامون آن [[فردو]]، وشنوه، دستگرد، تیره، [[میم]]، شاه اسماعیل، بیدهند، ورجان، خورآباد، [[قبادبزن]]، خاوه، ازناوه، صرم و ... هستند.

== جستارهای وابسته ==
* [[فردو]]
* [[قبادبزن]]
* [[ملاصدرا]]

== منابع ==
* فلسفه (آشنایی با فلسفه اسلامی)، پایهٔ پیش‌دانشگاهی، رشته علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تالیف کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۳.
{{پانویس}}
{{شهرستان قم|بخش کهک}}

{{ایران-خرد}}

[[رده:بخش کهک]]
[[رده:شهرستان قم]]

[[رده:شهرهای استان قم]]

کـویـت

2015-01-08T12:18:00Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|۲۹|۲۲|N|۴۷|۵۸|E|type:country|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی = دولة الکویت |...» ایجاد کرد

{{coord|۲۹|۲۲|N|۴۷|۵۸|E|type:country|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = دولة الکویت |
نام فارسی رسمی = دولت کویت |
نام عادی = کویت |
تصویر پرچم = Flag of Kuwait.svg |
تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Kuwait.svg |
شعار ملی = |
سرود ملی = سرود ملي كويت |
نقشه = Map of Kuwait.svg|thumb|200px |
پایتخت = [[کویت (شهر)|کویت]] |latd=۲۹|latm=۲۲|latNS=N|longd=۴۷|longm=۵۸|longEW=E|
بزرگ‌ترین شهر = [[کویت (شهر)|کویت]] |
زبان رسمی = [[زبان عربی]] |
نوع حکومت = [[امیرنشین]] |
نوع حاکمان ={{•}} [[امیر]]{{سخ}}{{•}} [[ولیعهد]]{{سخ}}{{•}} [[نخست وزیر]] |
نام حاکمان = [[عبدالله صباح عبدالله]]{{سخ}}[[نواف الاحمد الجابر الصباح]]{{سخ}}[[جابر مبارک الحمد الصباح]] |
نحوه تشکیل = استقلال |
موارد منجر به تشکیل = از [[بریتانیای کبیر]] |
تاریخ تشکیل = [[۵ ژوئن]] [[۱۹۶۱ (میلادی)|۱۹۶۱]] |
مساحت = ۱۷،۸۱۸ |
رتبه مساحت = ۱۵۷ام |
درصد آبها = جزئی |
سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۵ (میلادی)|۲۰۰۵]] |
جمعیت = ۳٬۳۹۹٬۶۳۷ |
رتبه جمعیت = نامعلوم |
تراکم جمعیت = ۱۱ |
رتبه تراکم جمعیت = ۶۸ام |
سال تولید ناخالص داخلی = |
تولید ناخالص داخلی = |
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی = |
شاخص توسعه انسانی = |
رتبه شاخص توسعه انسانی = |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = دینار کویت |
کد واحد پول = KWD |
منطقه زمانی = AST |
منطقه زمانی تابستانی = DST |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی = kw. |
پیش‌شماره تلفنی = ۹۶۵+ |
[http://isk.blogfa.com ایرانیان مقیم کویت]
}}
'''کُویت''' کشوری در منطقه [[خاورمیانه]] است. کویت با کشورهای [[عراق]] و [[عربستان سعودی]] دارای مرزهای خاکی و با ایران از طریق [[خلیج فارس]] دارای مرزهای آبی است. [[پایتخت]] آن، شهر [[کویت (شهر)|کویت]] می‌باشد.

== تاریخچه ==
تاریخ بنای کویت به شیخ [[برّاک بن غریر]] [[آل حمید|آل‌حمید]]، شیخ قبیلهٔ [[بنی خالد]] و حاکم امارت [[احساء]] می‌رسد که در اواخر سال ۱۱۱۰ هجری قلعه‌ای را با نام کوت برای ذخیرهٔ آذوقه و همچنین انبار کردن اسلحه بنا کرد که بعدها نام کویت از آن گرفته شد و سپس این شهر در عهد شیخ [[سعدون بن محمد آل حمید|سعدون بن محمد]] [[آل حمید|آل‌حمید]] به خاندان [[آل صباح]] بخشیده می‌شود.<ref>سایت رسمی دیوان امیری کویت http://www.da.gov.kw/ara/picsandevents/riseofkuwait.php</ref><ref>[http://www.rovinginsight.org/library/?content=International-insight-article-027&kuwait-beacon-of-humanity Kuwait: a Beacon of Humanity]</ref><ref>[http://www.northernstarkuwait.com/info1.html Kuwait Information]</ref><ref>[http://embassyofkuwait.ca/Kwt/history/Rulers_of_Kuwait.htm History of Kuwait:: Rulers of Kuwait]</ref><ref>سایت رسمی دیوان امیری کویت http://www.da.gov.kw/ara/picsandevents/riseofkuwait.php</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=icj1SiWf6YUC&pg=PA6&dq=BARRAK%2BKUWAIT&hl=en&ei=33JcTq6RHcmw8gP8u5DGAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEwQ6AEwBw#v=onepage&q=BARRAK&f=false کتاب The reign of Mubarak al-Sabah ص ۶]</ref>
بازرگانی کویت در قدیم بیشتر بدست ایرانیان به ویژه مردم فارس و خوزستان انجام می‌شد. در آغاز رشد شهر، چند صد خانوار [[بهبهان|بهبهانی]] نیز از هر صنف در این بندر ساکن شدند.<ref>سلطانی، سلطان‌علی، بیست و هشت گفتار در باب فرهنگ و مردم ایران، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۱خ. ، ص۱۶۳-۱۶۴.</ref>

== اطلاعات جغرافیایی ==
موقعیت جغرافیایی: ۲۹ ۳۰ شمالی و ۴۵ ۴۵ شرقی

مساحت: ۱۷،۸۱۸ کیلومتر مربع

خط ساحلی: ۴۶۲ کیلومتر

ارتفاع: کمینه - ۰ متر (همسطح با خلیج فارس)
| بیشینه - ۳۰۶ متر (منطقه‌ای صحرایی).

منابع طبیعی: نفت، ماهی و میگو، گاز طبیعی.

آّب و هوا: تابستان بسیار گرم و زمستان نسبتاً سرد، اختلاف بسیار زیاد درجه حرارت شب و روز.

== اطلاعات جمعیتی ==
جمعیت: ۳٬۳۹۹٬۶۳۷ (غیر کویتی)

ضریب افزایش جمعیت: ۳٫۳۶٪

جنس: ۱٫۵۲ مرد به ازای هر یک زن.

ملیت: ۴۳٪ کویتی، ۳۱٪ دیگر عربها، ۱۱٪ کرد، ۸٪ جنوب آسیایی، ۴٪ ایرانی، و ۳ درصد از دیگر ملیتها.

مذهب: ۸۵٪ مسلمان (۷۰٪ سنی و ۳۰٪ شیعی)، ۱۵٪ دیگر ادیان (مسیحی، هندو، و...)
[[پرونده:LiberationTower.jpg|بندانگشتی|چپ|280 px|برج آزادی در کویت]]

زبان: ۱- عربی (زبان رسمی) ۲- انگلیسی (زبان بازرگانی)

== حکومت ==
نام قراردادی طولانی: دولت کویت (دولة الکویت - state of Kuwayt)

نام قراردادی کوتاه: کویت (الکویت - al Kuwait)

نوع حکومت: شیخ نشین (پادشاهی مشروطه)

مرکز (پایتخت): [[کویت (شهر)|کویت]]

[[پرونده:USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm edit2.jpg|بندانگشتی|280px|دو فروند جنگنده [[اف-۱۶ فایتینگ فالکن]] و سه فروند جنگنده [[اف-۱۵ ایگل]] متعلق به [[نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا|نیروی هوایی آمریکا]] در حال پرواز بر فراز چاه‌های نفت به آتش کشیده‌شده کویت در جریان [[جنگ خلیج فارس]] در سال [[۱۹۹۱ (میلادی)|۱۹۹۱]] میلادی. خاموش‌کردن کامل حدود ۸۰۰ حلقه چاه نفت به آتش کشیده‌شده کویت، تا ۸ ماه پس از پایان جنگ به طول انجامید، اما اثرات [[زیست‌بوم|زیست‌محیطی]] آن تا سال‌ها گریبان‌گیر آن کشور بود.]]

== تقسیمات کشوری ==

کشور کویت به شش استان به نامهای زیر بخش شده‌است:
* [[استان احمدی|احمدی]] (الفحیحیل)
* [[استان فروانیه|الفروانیه]]
* [[استان جهرا|الجهراء]]
* [[استان عاصمه|العاصمه]] (الکویت)
* [[استان حولی|حولی]] (السالمیه)
* [[استان مبارک‌الکبیر]]

== جزیره‌های کویت ==
جزیره‌های جزء استان جهراء:
* [[بوبیان]]
* [[وربه]]

جزیره‌های جزء استان عاصمه (پایتخت):
* [[فیلکه]]
* [[کبر]]
* [[عوهه]]
* [[ام‌المرادم]]
* [[مسکان]]
* [[قاروه]]
* [[ام‌النمل]]

[[پرونده:Kuweit-towers.JPG|200px|چپ|انگشتدان|[[برج‌های کویت]]]]

== جاذبه‌های گردشگری ==
* [[برج‌های کویت]]
* برج آزادی
* کلوپ‌های دریا
* موزه دانش و تاریخ طبیعی
* خانه ال بدر
* یادگار آزادی
* پارک شهرداری<ref>[http://www.pptourism.com/world/Kuwait.htm راهنمای سفر به کویت]</ref>

== ویژگیهای مهم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کویت ==
امیرنشین کویت با مساحت ۸۱۸/۱۷ کیلومترمربع و جمعیت حدوداً دو میلیون نفر در شمال شبه جزیره عربستان و شمال غربی خلیج فارس بین ۸ و ۳۰ درجه عرض جغرافیایی و ۴۶و۴۸ درجه طول شرقی قرار گرفته و از شمال به عراق، از جنوب به عربستان سعودی و از شرق به خلیج فارس محدود می‌باشد. کویت سرزمینی است مسطح و بیابانی که سطح آن پوشیده از ماسه‌است و عوارض طبیعی چون کوهها و رودها در آن وجود ندارد. از آنجا که فعالیتهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و غیره پیرامون شهر (کویت) می‌چرخد، از نظر مساحت و جمعیت می‌توان مفهوم دولت - شهر را بر کویت اطلاق کرد.
این کشور در کرانه‌های خلیج فارس دارای جزایر متعددی است که مهمترین و بزرگترین آنها عبارتند از: بوبیان، فیلکه، وریه، مسکان، عوهه، ام‌النمل، قاروره، ام‌المرادم و کبر. کویت به لحاظ وضعیت جغرافیایی همواره مرکز مهمی برای کشتیرانی و فعالیتهای دریایی بوده‌است.

=== بنادر مهم کویت عبارتند از ===
الف) بندر الاحمدی: بندر الاحمدی بزرگترین بندر نفتی کویت است که دارای چهار لنگرگاه است. اسکله شمالی بندر الاحمدی می‌تواند هم برای صادرات نفت خام و هم محصولات پالایش شده مورد استفاده قرار گیرد.
ب) بندر شعیبه: دومین بندر بزرگ کویت، شعیبه‌است. دارای لنگرگاههای ویژه کالاهای تجاری، کانتینر و لنگرگاه مخصوص محصولات نفتی است که توسط شرکت ملی نفت کویت اداره می‌گردد.
ج) بندر شویخ: این بندر قدیمی ترین بندر تجاری کویت است که می‌تواند کشتی‌های مختلف با آبخور ۵/۷ متر را در هر زمان و با آبخور ۵/۹ متر را فقط در وضعیت حداکثر مد آب بپذیرد.
د) بندر الزور: بندر الزور (میناء المسعود) چهارمین بندر نفتی کویت است که صادرات نفت [[منطقه بی‌طرف عراق–عربستان|منطقه بیطرف]] یا مقسومه را انجام می‌دهد.
ح) بندر دوحه: بندری کوچک است که در سال ۱۹۸۱ برای قایقها و لنجهای باری ساحلی که بین کشورهای منطقه خلیج فارس کالاهای سبک جابجا می‌نمودند، ساخته شد. عمق آب در آن به ۳/۴ متر می‌رسد.
ج) بندر عبدالله: بندر عبدالله در سال ۱۹۵۴ جهت صادرات محصولات نفتی پالایشگاه میناء عبدالله بنا شد که دارای دو اسکله در عمق دو مایلی ساحل است.

== جمعیت ==
طبق آخرین سرشماری بعمل آمده در ژوئیه ۲۰۰۱ جمعیت کویت در مجموع ۲،۲۵۴،۹۵۴ نفر بوده‌است. از این شمار ۷۷۰۱۸۰ نفر یعنی۳۹ درصد کویتی و ۱۲۲۰۹۳۵ نفر معادل ۶۳ درصد غیر کویتی و افراد فاقد تابعیت (بدون) می‌باشند. در مورد مناطق مسکونی، در حقیقت ۵ منطقه بیشتر در کویت وجود ندارد و بهمین دلیل در تقسیمات کشوری نیز پنج منطقه بنامهای العاصمه (پایتخت)، حولی، الاحمدی، الجهراء و الفروانیه بنام ۵ استان نامگذاری شده‌است. بیشترین جمعیت مربوط به استان حولی و کمترین جمعیت در استان الجهراء مقیم می‌باشند. جمعیت غیرکویتی‌ها مقیم این کشور نیز بیشتر در استان (حولی) ساکن می‌باشند.
مردم کویت از نژادسفید و از تیره آریایی و سامی بوده و در میان آنها سایر نژادهای عرب مانند عدنانی‌ها (نخستین گروه مهاجر از نجد به این سرزمین در جمع قبیلة عنره بوده‌اند) و قحطانی‌ها نیز یافت می‌شود.

== خط و زبان ==
خط وزبان رسمی در کویت عربی است. علاوه بر این زبان انگلیسی به دلیل سابقة حضور انگلیسی‌ها در این کشور و همچنین حضور آمریکا در حال حاضر به عنوان زبان دوم از اهمیت ویژه ا ی برخوردار می‌باشد

== دین رسمی ==
در سرزمین کویت اسلام دین رایج و رسمی بوده و تقریباً همة مردم این کشور مسلمانند و به استثنای ۳۰ درصد جمعیت شیعه، بقیه پیرو مذهب تسنن می‌باشند که اکثراً مالکی می‌باشند. علاوه بر این حدود ۴ درصد مسیحی، از پیروان سایر ادیان نیز شمار اندکی در کویت زندگی می‌کنند.
در نص ماده دوم قانون اساسی کویت آمده‌است: دین رسمی کشور اسلام است، و شریعت اسلامی منبع اصلی برای قانونگذاری است. بطور کلی حکومت کویت سعی در اجرای احکام اسلامی دارد و شئونات اسلامی در کویت بیش از دیگر کشورهای منطقه رعایت می‌شود و علاوه بر فعالیتهای دولتی، مراکز اسلامی مردمی نیز در این کشور فعال می‌باشند.

== رسانه‌های عمومی ==
۱-(الرأی العام): این روزنامه به زبان عربی و در ۱۶ صفحه چاپ می‌شود. الرأی العام تا حدود زیادی منعکس کننده نظرات دولت کویت است و در افکار عمومی نسبتاً تأثیر دارد.
۲- (السیاسه): تیراژ آن ۷۰۰۰۰ هزار نسخه و دارای دفاتر نمایندگی دائمی در امان (اردن)، ریاض و قاهره‌است و نسخه‌های آن به اغلب کشورهای عربی ارسال می‌گردد.
۳- (الانباء): این روزنامه با تیراژی در حدود ۶۵ هزار نسخه در روز به زبان عربی چاپ و منتشر می‌شود و تا حدودی منعکس کننده نظرات مقامات رسمی کویت بوده و نفوذ دولت در آن زیاد است و نسبتاً در افکار عمومی تأثیر دارد.
۴- (الوطن) روزنامه الوطن با تیراژ ۶۵ تا ۷۵ هزار نسخه به زبان عربی منتشر می‌شود. این نشریه نسبت به دیگر روزنامه‌ها از استقلال نسبی برخوردار است و نزد افکار عمومی بویژه دانشجویان و روشنفکران مورد توجه‌است.
۵- (القبس): این روزنامه با تیراژی حدود ۷۰۰۰۰ نسخه از سوی مؤسسه مطبوعاتی القبس به زبان عربی منتشر می‌شود. علاوه براغلب کشورهای عربی در برخی کشورهای اروپایی نیز توزیع می‌گردد. از روزنامه‌های خبرساز کویت بوده و بخاطر تماس با مدیران ادارات و ارگانهای دولتی اخبار محلی را منتشر می‌کند و از نفوذ خوبی در افکار عمومی برخوردار است.
رادیوکویت از سال ۱۹۵۱ فعالیت خود را آغاز نمود و قبل از اشغال این کشور از سوی رژیم عراق، با چهار فرستنده برنامه‌های خود را به زبانهای عربی، انگلیسی، فرانسه و فارسی پخش می‌کرد.
در کویت فرستنده رادیویی با تلویزیون خصوصی وجود ندارد و این رسانه گروهی در کنترل کامل دولت است. تلویزیون کویت در حال حاضر با ۴ کانال فعالیت می‌کند. یک کانال به زبان عربی، کانال دوم به زبان انگلیسی و کانال سوم و چهارم مختص پخش گزارشهای ورزشی و فیلمهای سینمایی است

== اوضاع اقتصادی ==
جنگ دوم خلیج فارس و اشغال کویت در سال ۱۹۹۰ ضربه مهلکی را بر اقتصاد کویت وارد ساخت و بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار از ذخایر خارجی و سرمایه گذاریهای این کشور را برباد داد. مجموع خسارات وارده به کویت در نتیجه اشغال آن از سوی عراق بیش از ۴۴/۱۰۹ میلیارد دلار برآورد شده‌است. پس از جنگ خلیج فارس نیز ساختار اقتصاد کویت تغییری نیافت. تولید ناخالص داخلی کشور پس از یک افول ناشی از اشغال تا سال ۱۹۹۳ روبه افزایش نهاد.
کویت اقتصادی کوچک و محدود، ولی باز دارد که به شدت به صدور نفت خام وابسته‌است. فروش نفت خام ۹۰ درصد تولید ناخالص داخلی و ۷۵ درصد بودجه دولت را شامل می‌شود. بحران جهانی نفت در اواخر سال ۱۹۹۸ و اوایل سال ۱۹۹۹ موجب شد تا بودجه این کشور از ۵/۵ میلیارد دلار به ۳ میلیارد دلارکاهش یابد وهمین امر مشکلات گسترده‌ای را برای اقتصاد کویت فراهم آورد.
البته حجم زیاد ی از مشکلات اقتصادی کویت در ۱۰ سال گذشته مربوط به اثار تخریبی حمله عراق به تاسیسات نفتی این کشور در سال ۱۹۹۰ است. تامین بودجه بازسازی شهرها و واحدهای اقتصادی از یکسو و هزینه اعزام نیروهای نظامی آمریکا برای دفاع از کویت در مقابل تهدیدات جاه طلبانه عراق موجب شده‌است که دولت کویت در سال‌های اخیر به فکر جذب سرمایه‌های خارجی در کشور باشد.
کویت با توجه به جمعیت کم و تولید ناخالص ملی نسبتاً بالا، از درآمد سرانه خوبی برخوردار است. متوسط درآمد سرانه مردم کویت که در سال ۱۹۹۹ حدود ۱۲ هزار و ۵۰۰ دلار بود، در سال ۲۰۰۰ به حدود ۱۴ هزار دلار رسید. در این کشور کمتر کسی زیر خط فقر زندگی می‌کند و اغلب خانواده‌ها از زندگی نسبتاً مرفهی برخوردارند. تمایل به تجملات و تشریفات که به صورت یک خرده فرهنگ در خانواده‌های کویتی نمود یافته‌است، برگرفته از همین رفاه نسبی اجتماعی است.
نرخ تورم اقتصادی در کویت کمتر از ۲ درصد برآورد می‌شود که نرخ معقولی است (این نرخ در سال ۱۹۹۷ حدود ۷/۸٪ درصد بود). کویت یک میلیون نفر نیروی کار دارد که اغلب آنها مهاجران کشورهای اطراف هستند.۵۰ درصداز نیروی کار کویت در بخشهای دولتی و خدمات اجتماعی،۴۰ درصد در بخش خدمات و ۱۰ درصد در بخش صنعت و کشاورزی شاغلند.
کویت خریدار خوبی برای مواد غذایی، مصالح ساختمانی، سبزیجات و پوشاک کشورهای اطراف است. واحد رسمی پول کویت دینار است که خود به یکهزار فلس تقسیم می‌شود. هر دلار امریکا در حال حاضربا ۰٫۲۸۰۷۳دینار کویت برابری می‌کند(۱۸ دسامبر ۲۰۱۱) شهر کویت به لحاظ هزینه‌های بالای زندگی در آن، یکی از ۲۰ شهر گران جهان است
پس از سال ۱۹۹۱ مشکلات اقتصادی پیشین کویت با پیامدهای زیانبار و سنگین جنگ دوم خلیج فارس گره خورد و نیاز مبرم به تحول در ساختار اقتصادی این کشور گردید. دولت کویت برای پیمودن این راه و حل مشکلات بنیادی اقتصادی خود از مشورتهای بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول کمک گرفت. درسال ۱۹۹۳ هیئتهای کارشناسی این دو سازمان از کویت بازدید کردند و اجرای یک برنامة اصلاحات اقتصادی را توصیه نمودند که محورهای عمده آن عبارت است از:
۱- خصوصی سازی
۲- حذف یارانه‌ها (سوبسید) و خدمات رایگان، افزایش مالیاتها
کویت در کشورهای اروپایی و آمریکایی و آسیایی به صورت مستقیم و غیرمستقیم سرمایه‌گذاری کرده‌است. عمده ترین این سرمایه گذاریها در هفت کشور صنعتی دنیا می‌باشد.
تراز پرداخت‌های تجاری کویت در سالهای ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ به ترتیب۱/۷ میلیارد دلار و ۶۴۱ میلیون دلار بود. همچنین، تراز حساب جاری این کشور در سال‌های فوق به ترتیب به ۹/۷ میلیارد و۹/۲ میلیارد دلار رسید. نفت خام، مواد پتروشیمی، فراورده‌های غذایی، فلزات ساختمانی و نمک، عمده محصولات صنعتی ومعدنی کویت را تشکیل می‌دهند.
کویت همچنین توان تولید ۲۷ میلیارد کیلو وات ساعت انرژی الکتریکی دارد که تماماً توسط نیروگاه‌های حرارتی تامین می‌شود و به مصرف واحدهای داخلی می‌رسد. کویت کشاورزی چندان مطرحی ندارد و فعالیتهای شیلاتی آن محدود به صید ماهی و میگو می‌شود. حجم صادرات سالانه این کشور به ۵/۱۳ میلیارد دلارو میزان واردات آن به ۱/۸ میلیارد دلار می‌رسدآمریکا، ژاپن، کره جنوبی، هند، سنگاپور، انگلیس، آلمان وایتالیا بزرگترین شرکای تجاری کویت هستند.

== بخشهای مختلف اقتصادی ==
=== نفت ===
کویت با وجود وسعت کم یکی از بزرگترین کشورهای تولیدکننده نفت جهان است. عایدات نفتی مهمترین مؤلفه درآمدهای دولت کویت بشمار می‌رود. ذخایر نفتی این کشور ۷۰ میلیارد بشکه تخمین زده می‌شود که بیش از سه برابر ذخایر نفتی ایالات متحده آمریکا و ۱۰ درصد از کل ذخایر نفتی جهان است.
تولید نفت کویت طی سال ۱۹۹۴ در سطح ۲ میلیون بشکه در روز (شامل نفت استخراج شده از منطقه بی طرف) قرار داشت. در خرداد ماه ۱۳۷۳ با بازسازی و راه‌اندازی کامل سومین واحد تقطیر پالایشگاه الاحمدی توان پالایش نفت کویت به ۸۰۰ هزار بشکه در روز رسید که از این مقدار حدود ۱۲۰ هزار بشکه به مصرف داخلی و روزانه ۷۰۰ هزار بشکه آن صادر شد.
میزان تولید ناخالص داخلی کویت در سال ۱۹۹۹ به خاطر کاهش قیمت جهانی نفت به مرز ۸/۲۵ میلیارد دلار رسیده بود، در سال ۲۰۰۰ با روند افزایش نرخ نفت در بازارهای بین‌المللی به بیش از ۲۹ میلیارد دلار رسید. از سوی دیگر، نرخ رشد تولید ناخالص داخلی کویت هم اکنون بین ۵/۲ تا ۳ درصد برآورد می‌شود (این نرخ درسال ۱۹۹۹حدود ۱/۱ درصد بود)
طی سالهای گذشته با بهره‌برداری از سه حلقه چاه جدید در منطقه مرزی (الرتقه) جمع چاههای در دست بهره‌برداری در این منطقه را به ۱۱ حلقه رساند. چاههای منطقه (الرتقه) مورد ادعای دولت عراق است و به موجب علامت گذاری جدید مرزی در طرف کویت واقع شده‌است.
اجلاس وزرای نفت کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در ژانویه ۲۰۰۱ سقف تولید نفت کویت را درحد ۲ میلیون و ۲۱ هزار بشکه در روز تعین کرد.

=== گاز ===
همپای رشد صنعت نفت در کویت، این کشور اقداماتی را نیز برای استخراج و بهره‌برداری از منابع گاز طبیعی (بوتان، پروپان، نپتان) آغاز کرد. منابع گاز در اطراف بندر الاحمدی و شعیبه ذخیره و سپس توسط سوپر تانکرهای ویژه حمل گاز به کشورهای مصرف کننده از جمله ژاپن و سایر کشورهای غربی صادر می‌گردد. تولید و استخراج گاز در کویت روند رو به رشدی را نشان می‌دهد هر چند که در آن نوساناتی نیز دیده می‌شود.

=== کشاورزی ===
کویت با قرارگرفتن در عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی و در حاشیه بیابانهای خشک و سوزان شبه جزیره عربستان یک کشور با آب و هوای خشک بیابانی و فاقد هرگونه آب جاری است. فقدان آبهای سطحی مناسب برای کشت، نامساعد بودن و هوای گرم و بیابانی کویت را از لحاظ کشاورزی سرزمین بسیار فقیری ساخته‌است. زمینهای قابل کشت کویت تنها مساحتی حدود ۱/۱٪ از خاک این کشور یعنی کمتر از ۲۰۰ کیلومترمربع و مراتع آن نیز فصلی است. به همین دلیل بخش کشاورزی و دامداری در کویت کم اهمیت و ناچیز است. کشاورزی در واقع اساس و پایه معیشتی مردم کویت نیست و ساختار اقتصادی این کشور به آن وابستگی ندارد.
هرچند کویت بخاطر نداشتن آب جاری وخاک مناسب کشاورزی یک کشور کشاورزی محسوب نمی‌شود، ولی از سال ۱۹۵۳ کشاورزی در کویت مورد توجه قرار گرفت. در دهه ۱۹۷۰ با اوج گیری درآمد نفت کویت و اختصاص مبالغ بیشتر برای یارانه بخش کشاورزی، چند شرکت کشاورزی در کویت بوجود آمدند که با استفاده از منابع آب زیرزمینی و اصلاح خاک کشتزارهای نسبتاً بزرگی را در مناطق الصلیبیه، الوفره و العبدلی ایجاد نمودند.
کل مساحت کویت ۱۷۸۱۸ کیلومتر مربع است و همانطور که گفته شد کمتر از ۲۰۰ کیلومتر مربع یعنی ۱۲/۱٪ آنرا زمینهای مناسب برای کشاورزی تشکیل می‌دهند. تقریباً ۴۲ کیلومتر مربع از این زمینها بصورت نخلستان یا کشتزار در دست بهره‌برداری است و باقی‌مانده آن به لحاظ نبود آب، لم یزرع باقی‌مانده‌است. کشتزارها و زمینهای قابل کشت کویت پراکنده بوده و سه ناحیه الجهراء، العبدلی و الوفره مهمترین و وسیعترین واحدهای کشاورزی کویت هستند که به عنوان مراکز کشاورزی کویت شهرت یافته‌اند. در این نواحی گندم، جو، چند نوع حبوبات و برخی از انواع سبزی و صیفی جات کشت می‌شود.
علیرغم محدودیتهای کشاورزی در کویت چند قلم از فراورده‌های کشاورزی و دامی می‌توانند پاسخگوی نیازمندیهای بازار کویت باشند. بطور مثال در سال ۱۹۸۷، ۴۵٪ از تخم مرغ و ۴۰٪ از گوشت مرغ و ۷٪ از علوفه مصرف داخلی از کشتزارها و باغچه‌های داخلی تأمین شد. در همین سال مقدار فراورده‌های دامی و کشاورزی تولید شده: ۴۴۷ میلیون تخم مرغ، ۳۰ هزار تن گوشت مرغ، ۱۶۵۴ تن گوشت گوسفند و بره و ۲۳۴ تن گوشت گاو و تولید شیر ۵۳ هزار تن بوده‌است. برپایه آمار سال ۱۹۹۳ مجموع فراورده‌های کشاورزی کویت شامل محصولات زمستانی، تابستانی و فراورده‌های گلخانه‌ای، ۱۴۸۶۳۲ تن بوده‌است.
بدلیل نامساعد بودن آب و هوا کاشت و داشت گیاهان گلخانه‌ای و برداشت این نوع محصولات در کویت در مقایسه با کشتزارهای فضای آزاد رونق خوبی دارد. در سال ۱۹۹۳ برداشت فراورده‌های کشاورزی گلخانه‌ای ۳۷۶۶۲ تن بود. فراورده‌هایی مانند گوجه، خیار، فلفل، بامیه، لوبیاسبز، بادمجان، توت فرنگی، پیاز، سبزیجات، کلم، کاهو، ذرت و برخی دیگر از اقلام کشاورزی با این شیوه کشت و برداشت می‌شوند.
هر چند دامداری بخش جدایی ناپذیر از زندگی قبیله‌ای بشمار می‌آید لکن متناسب با فقر پوشش گیاهی و گرایش بیشتر کویتی‌ها به ماهیگیری، نگهداری و پرورش دام و طیور رونق چندانی در کویت نداشته‌است.
برخلاف بخش کشاورزی که پیش از دوران رونق نفتی نقش چندانی در اقتصاد کویت نداشتند، ماهیگیری و بهره‌برداری از منابع دریایی یکی از منابع اصلی درآمد کویتی‌ها در دوره یاد شده بود.
صید ماهی و میگو بصور ت قابل توجهی در کویت رونق دارد و خوراک دریایی برای مصرف داخلی کویت و بعضاًُ صدور به خارج را عرضه می‌نماید. در سال ۱۹۹۴ مجموع ماهی و میگو که صید و به بازار داخلی کویت وارد شد بیش از ۹۹۳۲ تن بود. در کویت چند شرکت در بخش ماهیگیری فعالیت دارند که به صید، انجماد، بسته بندی و فروش (دربازار داخلی یا صادرات) ماهی و میگو می‌پردازند.
سازمان امور کشاورزی و منابع دریایی کویت براساس دو طرح کوتاه مدت پنج ساله و بلند مدت ۲۰ ساله که تا سال ۲۰۰۸ به درازا می‌کشد تلاش دارد بخش کشاورزی را گسترش دهد. در حال حاضر نیز به منظور گسترش کشاورزی سیاستهای تشویقی و تسهیلاتی را اعمال می‌نماید. کمکهای دولتی به بخش کشاورزی شامل موارد متعددی است که از تأمین نیروهای فنی و متخصص تا ارائه بذرهای اصلاح شده، کودهای شیمیایی، پلاستیک سفید (برای گلخانه) با قیمتهای پایین را شامل می‌شود. میانگین کمکهای دولت کویت به بخش کشاورزی نزدیک به ۸۰۰ دینار برای هر کشتزار در سال برآورد شده‌است.
تسهیلات اعتباری ویژه دولت برای بخش کشاورزی اعطای وامهای کشاورزی تا ۲۰ هزار دینار (۶۶ هزار دلار) در اقساط ۱۵ ساله بدون بهره، وامهای بیش از ۲۰ هزار دینار با اقساط ۱۰ ساله و با بهره ۲ درصد را شامل می‌شود.
علاوه بر سازمان امور کشاورزی و منابع دریایی کویت که ارگان دولتی و مسئول این بخش در کویت است سازمانها و اتحادیه‌های دیگری نیز در بخش کشاورزی فعالیت دارند از جمله جمعیت مهندسین کشاورزی کویت، اتحادیه کشاورزان کویت، اتحادیه ماهیگیران و صاحبان کشتی‌های کوچک، اتحادیه جمعیتهای تعاونی تولیدکننده فراورده‌های کشاورزی، جمعیت کشاورزی الوفره، جمعیت کشاورزی العبدلی و چند اتحادیه و سازمان غیردولتی دیگر.
مجموع نیروی کار شاغل در بخش کشاورزی و ماهیگیری کویت براساس آمار وزارت برنامه ریزی تا پایان سال ۱۹۹۴، ۹۸۵/۱۵ نفر بود که ۶/۱٪ از مجموع نیروی کار این کشور را تشکیل می‌دهند.
بخش کشاورزی شامل (پرورش دام و طیور) و ماهیگیری سهم بسیار ناچیز در تولید ناخالص داخلی کویت دارند. مجموع رقم تولید ناخالص داخلی این بخش در سال ۱۹۹۳، ۳/۲۲ میلیون دینار (معادل ۲۵۹/۷۴ میلیون دلار) بود که ۳۴٪ درصد تولید ناخالص داخلی کویت را تشکیل می‌داد.

== انرژی ==
=== برق ===
در سال ۱۹۵۳ برای نخستین بار در کویت با بهره‌برداری از یک مولد بخار، نیروی برق بدست آمد. این مولد در منطقه الشویخ با توان تولید ۷۵۰ کیلووات ساعت برق آغاز بکار کرد. در حال حاضر توان تولید اسمی برق کویت ۶۸۹۸ مگاوات است. این میزان تولید برق تقریباً ۱۵٪ بیشتر از مصرف آن است که در سال ۱۹۹۳، ۱۷۱۶۳ میلیون کیلووات ساعت بود. بطور کلی کویت دارای شش نیروگاه برق بزرگ است.
کویت گذشته از ذخایر سرشار نفت، دارای منابع طبیعی مهم و شناخته شده دیگری نیست. در کنار فقر منابع طبیعی، محدودیت منابع انسانی عامل دیگری است که در بررسی ساختار اقتصادی کویت باید مورد توجه قرار گیرد.
در ذیل با اشاره کوتاه به صنایع در کویت مطالبی پیرامون تعداد، ترکیب و مهمترین واحدهای صنعتی کویت خواهد آمد.
براساس آمار وزارت بازرگانی و صنعت کویت مجموع واحدهای صنعتی این کشور به ۷۸۷ واحد می‌رسد. بیشتر واحدهای صنعتی یادشده کارگاههای صنایع سبک تبدیلی هستند که در زمینه معادن (شن و ماسه و سنگ) مواد غذایی، نوشیدنی‌های غیرالکلی، منسوجات، پوشاک، چرم، صنایع چوبی، اثاثیه، کاغذ چاپ و انتشار، صنایع شیمیایی، فراورده‌های نفتی، ذغال، نایلون و پلاستیک، تولیدات مواد خام غیرفلزی، اقلام ساختمانی، ماشین آلات و تجهیزات و ابزار فعالیت دارند. این رقم پالایشگاهها و صنایع نفتی را نیز شامل می‌شود.

== مهمترین واحدهای صنعتی کویت عبارتند از ==
پالایشگاه‌ها: پالایشگاهها و صنایغ نفتی مهمترین واحدهای صنعتی کویت هستند. کویت دارای سه پالایشگاه عمده‌است که عبارتند از: پالایشگاه الاحمدی، پالایشگاه میناء عبدالله و پالایشگاه شعیبیه، توان پالایش نفت در سه پالایشگاه مذکور تا یک میلیون بشکه در روز برنامه ریزی شده‌است.
صنایع پتروشیمی: صنایع پتروشیمی کویت چندان گسترده نیست. این صنایع از سال ۱۹۷۱ آغاز بکار کرد.
صنایع شیمیایی: چندین واحد صنعتی که عمدتاً به پالایشگاههای کویت وابسته هستند به تولید مواد شیمیایی از قبیل گازهای صنعتی (ارگون، فرئون، هالون) اکسیژن می‌پردازند.
تأسیسات و واحدهای صنعتی کویت در ۲۹ ناحیه مختلف کشور عمدتاًُ در اطراف شهر کویت، ناحیه مرکزی و جنوبی در کنار بنادر مستقر شده‌اند. ناحیه صنعتی الشعیبه اولین و مهمترین ناحیه صنعتی کویت به لحاظ بزرگی و اهمیت صنایع مستقر در آن است. پس از ناحیه الاحمدی و العبدالله به لحاظ اهمیت و بزرگی واحدهای صنعتی مستقر در آنها که عمدتاً" پالایشگاههای نفت کویت و صنایع وابسته به آن هستند قرار می‌گیرند. از نظر پراکندگی تعداد واحدهای صنعتی، نواحی الشویخ، صبحان، الری، امغره و کبار المقاولین بیشترین تعداد کارگاههای صنعتی را دارا هستند و پس از آنها مناطق الاحمدی، المطلاع، الشعیبه و الصلیبه به ترتیب بیشترین واحدهای صنعتی را دارا هستند.

== نقش و عملکرد بخش صنعت در اقتصاد کویت ==
چنانچه گفته شد اقتصاد کویت به لحاظ شرایط جغرافیایی و منابع طبیعی تقریباًُ بطور کامل به نفت وابسته‌است و صنایع تولیدی غیرنفتی نقش چندانی در اقتصاد کویت ندارند. علی‌رغم سیاستهای تشویقی دولت کویت از جمله وامهای بلند مدت با نرخ‌های تشویقی بهره، یارانه اجاره زمین و محوطه‌های صنعتی در مجموع عملکرد صنایع تولیدی و نقش آنها در تولید ناخالص داخلی کویت چندان امیدوار کننده نیست.

== واحد پول و اجزاء برابری آن ==
پول رایج کویت دینار است که از آوریل ۱۹۶۱ بجای روپیه هندی واحد پول کویت شد. هریک دینار مساوی با ۱۰۰۰ فلس و مسکوکات فلزی آن ۱۰۰ فلس، ۵۰ فلس، ۲۰ فلس، ۱۰ فلس و ۵ فلس و اسکناسهای آن ۲۵۰ فلس (ربع دینار)، ۵۰۰ فلس (نیم دینار)، یک، ۵، ۱۰ و ۲۰ دیناری هستند.
دینار کویت مانند واحد پول دیگر کشورهای صادرکننده نفت وابستگی مستقیم مؤثری با دلار دارد. دینار کویت آزادانه قابل تبدیل است و نرخ برابری آن روزانه اعلام می‌شود. طی سال ۲۰۰۰ نرخ دینار در برابر دلار ۳،۶ فلس بود.

== تولید ناخالص داخلی ==
تولید ناخالص داخلی کویت پس از جنگ دوم خلیج فارس و از سرگیری فعالیتهای اقتصادی در سال ۱۹۹۲ رشد داشت. در سال ۱۹۹۳ تولید ناخالص داخلی کویت به ۳۴/۷ میلیارد دینار رسید که در مقایسه با سال ۱۹۹۲، ۳۳٪ رشد داشت. این مبلغ در سال ۱۹۹۹ بالغ بر ۸/۴۴ میلیارد دلار بوده‌است.

== منابع نیروی انسانی ==
کشور کویت تلاش می‌نماید که در تمام شئون مملکتی از بهترین شیوه‌های مدرن اجتماعی استفاده نماید. به همین دلیل سیستم کارگری را برمبنای قانون کار و ضوابط مربوطه استوار نموده‌است. منابع کارگری کویت را اکثراً خارجیان تشکیل می‌دهند. مشکل کمبود نیروی انسانی بویژه در بخش ساختمانی مقامات کویتی ر ا بر آن داشته که در این مورد یک راه حل موقتی پیدا و شرکتهای ساختمانی و پیمانکاران را مسئول تأمین نیروی انسانی و برای اجرای برنامه مربوطه نمایند.
بنابر آخرین آمار خارجیان مقیم این کشور به تفکیک تابعیت که از سوی اداره آمار انتشار یافته، کشور مصر با ۲۸۰۸۱۵ نفر یعنی ۲۳٪ خارجیان را تشکیل می‌دهند و در رده‌های بعدی هند با ۲۱۹،۷۷۰ نفر (۱۸٪)، بنگلادش ۱۲۲،۰۰۰(۱۰٪)، سریلانکا ۱۲۱،۵۰۰ نفر (۱۰٪)، پاکستان ۹۷،۶۷۵(۸٪)، سوریه (اکثریت کردها) ۸۵،۴۶۵ (۷٪)، جمهوری اسلامی ایران با ۷۳،۶۷۵ نفر (۶٪) از جمعیت خارجیان مقیم این کشور را تشکیل می‌دهند و در رده‌های بعدی اتباع فیلیپین، لبنان، اردن و عراق و برخی دیگر کشورها را می‌توان نام برد.
۹۸ درصد کارگران بخش خصوصی را خارجیان تشکیل می‌دهند قوانین کار تنظیم شده بیشتر جنبه دفاع از کارفرما را دارد تا کارگر. البته قانون جدید کار، بیش از چند سال است که به مجلس ارائه شده ولی تاکنون به تصویب نرسیده‌است.

== حمل و نقل و ارتباطات ==
به لحاظ موقعیت جغرافیایی، حمل و نقل دریایی در کویت اهمیت شایان و درجه اول دارد. در واقع شالوده و هویت این کشور با وجود یک بندرگاه مناسب بازرگانی در خلیج کویت در هم آمیخته و اساس پیدایش این امیرنشین کوچک حاشیه خلیج فارس بشمار می‌رود. کویت ناوگان کشتیرانی بازرگانی اختصاصی در اختیار ندارد بلکه یکی از شرکای (شرکت کشتیرانی متحده عرب) است که بیشتر حمل و نقل بازرگانی کویت را انجام می‌دهد. این شرکت کشتیرانی در سال ۱۹۷۶ تأسیس شده و دیگر شرکای آن کشورهای عرب حوزه خلیج فارس هستند کشتیهای این شرکت بین کشورهای اروپایی، بنادر دریای مدیترانه، ژاپن، سواحل شرقی آمریکا، آمریکای جنوبی و بنادر عربی خلیج فارس و دریای سرخ رفت‌وآمد می‌کنند.
کویت برای حمل و نقل مسافر و کالا علاوه بر ناوگان دریایی از خطوط هوایی خود نیز استفاده می‌کند. ناوگان هوایی کویت در خطوط هواپیمایی کویت که یک شرکت دولتی است و توسط سازمان هواپیمایی کشوری کویت اداره می‌شود متمرکز است.
کویت دارای ۶ فرودگاه قابل پرواز است که در میان آنها از یک فرودگاه برای پروازهای بین‌المللی بهره‌برداری می‌شود.
در بخش حمل و نقل زمینی با توجه به مساحت کم کویت، تمرکز جمعیت در کناره ساحل و عمدتاً" در بخش مرکزی و خلیج کویت فاقد شبکه راه آهن است و حمل و نقل زمینی جاده‌ای از لحاظ جابجایی مسافر پس از هواپیمایی و از لحاظ جابجایی کالا پس از کشتیرانی قرار می‌گیرد.
کویت در بین کشورهای عربی، دارای بالاترین رقم سرانه خودروهای شخصی است و از این حیث در جهان پس از ۶ کشور صنعتی پیشرفته در رتبه هفتم قرار می‌گیرد.

== خطوط مخابراتی ==
کویت از لحاظ وضعیت ارتباطات تلفنی وضعیت مناسبی دارد. خدمات تلفنی کویت از طریق ۳۵ ایستگاه در سراسر خاک کویت انجام می‌شود. رقم سرانه خطوط تلفن در کویت۴ در هزار است.
کویت مثل سایر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از تجهیزات مخابراتی گسترده‌ای برخوردار است. در این کشور بیش از۵ هزارشماره تلفن ثابت و۲ هزار شماره تلفن همراه فعال است.
مردم کویت امواج ۲۷ ایستگاه رادیویی و یک ایستگاه رادیویی با طول موج کوتاه را دریافت می‌کنند، ضمن آنکه برنامه‌های تلویزیونی این کشور ازطریق ۱۳ شبکه در سراسر کشور پخش می‌شود.
از لحاظ امکانات ترانزیتی و راه‌های مواصلاتی، کویت فاقد خطوط ریلی است، ولی نزدیک به ۴ هزار و ۴۵۰ کیلومتر جاده، ۸۷۷ کیلومتر لوله انتقال نفت خام،۴ کیلومتر لوله انتقال فراورده‌های نفتی، ۱۶۵ کیلومتر لوله انتقال گاز طبیعی،۶ بندر تجاری وصیادی و ۷ فرودگاه بزرگ وکوچک در این کشور وجود دارد. چهار فرودگاه کشور کویت نیز شرایط پذیرش هواپیماهای پهن پیکر را دارا است.

== بازرگانی خارجی ==
تقریباً بجز نفت و دیگر فراورده‌های نفتی، نیازمندیهای کویت از خارج وارد می‌شود و شهروندان آن با داشتن درآمد سرانه سالانه نزدیک به ۱۴ هزار دلار، قدرت خرید، سطح معیشتی بالا و روحیه مصرفگرا، بازاری پرکشش برای کالاهای وارداتی را فراهم کرده‌اند. بدین ترتیب میانگین سرانه واردات کالا در کویت بیشترین رقم در بین کشورهای جهان است که در سال ۱۹۸۷، ۸۱۸ دینار کویت بود.
کویت از یک سیاست بازرگانی آزاد که خود جزئی از سیستم اقتصادی آزاد بشمار می‌آید پیروی می‌کند و برای واردات بسیاری از کالاها ممنوعیتی ندارد. مقررات گمرکی کویت نیز سهل گیرانه‌است. تعرفه‌های گمرکی در سه دسته ۴٪، ۸٪ و بیشتر از ۸٪ اعمال می‌شود.

=== صادرات ===
طبیعتاً نفت و فراورده‌های نفتی مهمترین اقلام صادراتی کویت و بیش از ۹۶٪ آنرا تشکیل می‌دهند. در سال ۱۹۹۴ مجموع ارزش صادرات کویت، ۳۴/۳ میلیارد دینار (بیش از ۱۱ میلیارد دلار) بود که از این رقم ۱۱/۳ میلیارد دینار (۳/۱۰ میلیارد دلار) را صادرات نفتی تشکیل می‌دادند.

=== واردات ===
جمع ارزش واردات کویت طی سال ۹۳ (بدون احتساب خریدهای تسلیحاتی) ۸۴/۱۲۳/۲ میلیون دینار (بیش از ۷ میلیارد دلار) بود که به واردات ۴۴ قلم کالا اختصاص یافت. مهمترین اقلام وارداتی کویت حسب ارزش در سال ۱۹۹۳ را انواع خودرو و لوازم یدکی، هواپیماهای مسافربری، زیورآلات، جواهرات و فلزات قیمتی، دام زنده، منسوجات، لوله برای خطوط لوله نفت، پوشاک، تجهیزات صنایع نفتی و گاز، دارو، لوازم منزل، دکوراسیون منزل، سیگار، لوازم الکتریکی منزل و ساختمانی، لاستیک، موادغذایی، تجهیزات ارتباطات و حمل و نقل تشکیل می‌دادند.
براساس آمار سال ۱۹۹۲ فرانسه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، هند، هنگ کنگ، چین، پاکستان، مصر، ایتالیا، فیلپین، بحرین، آمریکا مهمترین کشورهای واردکننده کالاهای غیرنفتی از کویت هستند.
برپایه همین آمار آمریکا، ژاپن، آلمان، انگلستان، فرانسه، ایتالیا، هند و عربستان سعودی کشورهای عمده صادرکننده کالا به کویت هستند که رقم صادرات هریک از آنها بیش از ۳۵۰ میلیون دلار بوده‌است.
جمهوری اسلامی ایران در سالهای ۱۹۹۴ با ۰۹۳/۲۶ میلیون دینار هیجدهمین، در سال ۱۹۹۵ با ۶۳۶/۲۴ میلیون دینار بیست و یکمین، در سال۱۹۹۶ با ۸۱۳/۱۹ میلون دینار بیست و ششمین و در سال ۱۹۹۷ با ۳۷۴/۱۸ میلون دینار بیست و هفتمین کشور صادرکننده کالا به کویت بود.

== اوضاع سیاسی ==
کویت در ۱۴ مه ۱۹۶۲ به عنوان صد و یازدهمین کشور به عضویت سازمان ملل در آمد. در دسامبر ۱۹۶۱ اولین انتخابات در کویت منجر به تشکیل مجلس مؤسسان شد که ۲۰ عضو دیگر آن از اعضای کابینه بودند که وظیفة بررسی و تصویب قانون اساسی را داشتند بر آن اساس مجلس ملی کویت با ۵۰ عضو در ژوئیة ۱۹۶۳ تشکیل و شیخ صباح سالم الصباح به نخست وزیری کویت منصوب گردید. دولت عراق در اکتبر ۱۹۶۳ کویت را به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخت.
پس از شیخ عبدالله السالم الصباح که مورد علاقه و احترام ملت کویت بود و تا سال ۱۹۶۵ زمام امور این کشور را بدست داشت، برادرش شیخ صباح السالم الصباح به حکومت رسید. شیخ صباح السالم الصباح در ۳۱ دسامبر ۱۹۷۷ فوت کرد و شیخ جابر الاحمد الجابر الصباح حاکم کنونی کویت زمام امور را بدست گرفت.
بموجب قانون اساسی کویت، امارات در خاندان آل صباح موروثی می‌باشد و حکومت کویت مرکب از قوای سه‌گانه مقننه، قضاییه و مجریه‌است که از یکدیگر تفکیک شده و یک شورای مشورتی امیر کویت را در امور مملکتی یاری می‌کند. فعالیتهای حکومت نیز طبق قانون اساسی توسط مجلس امت کویت کنترل می‌شود.
کویت از لحاظ تقسیم بندی اداری دارای ۵ استان است که هریک از آنها توسط استانداری که از سوی امیر منصوب می‌شود، اداره می‌گردد. این پنج استان عبارتند از: استان مرکزی (العاصمه)، استان الحوالی، استان الاحمدی، استان الجهراء و استان الفرونیه.

=== ساختار سیاسی ===
می‌توان گفت که ساختار سیاسی کویت از بین کشورهای منطقه در یک چارچوب عربی و خلیجی به الگوی سیاسی دمکراسی غربی نزدیک تر است. در میان کشورهای عرب حوزه خلیج فارس مردم کویت از آگاهی و رشد سیاسی و سطح علمی خوبی نسبت به سایر کشورها برخوردارند.
در این کشور احزاب سیاسی رسمی و یا غیررسمی وجود ندارد. جمعیت‌های سیاسی و مذهبی تحت پوشش مسائل مذهبی و اجتماعی می‌توانند فعالیتهای سیاسی داشته باشند.
کویت به لحاظ موقعیت جغرافیایی خاص و داشتن منابع سرشار نفت، برقراری روابط با تمام کشورها رادر حفظ ثبات خلیج فارس مثبت می‌داند. قانون اساسی کویت پایه روابط خارجی را با تأکید بر احترام متقابل و عدم مداخله در امور دیگران ذکر نموده‌است.

=== سیاست خارجی ===
موقعیت جغرافیایی و اقتصادی کویت از دلایل عمده تأثیرپذیری شدید کویت از حوادث خارجی به شمار می‌آید. قرار گرفتن این کشور در بخش شمال غربی خلیج فارس و در همسایگی کشورهای عربستان و عراق و نیز نزدیکی آن به جمهوری اسلامی ایران، جایگاه ویژه‌ای به لحاظ ژئوپلتیکی برای کویت ایجاد کرده‌است.
در قرن بیستم که مسئله نفت بیش از پیش اهمیت و نقش سیاسی خود را نشان داد، کشورهای دارای نفت شدید تر از هر زمان دیگری در معرض تأثیر پذیری از وقایع سیاسی جهان قرار گرفتند، بطوری که هیچیک از کشورهای دارنده نفت عملاً نتوانستند در رخدادهای جهان بیطرف و خنثی بمانند، چرا که آنها چیزی را در اختیار داشتند که می‌توانست کشوری را به قدرت برتر مبدل کند و یا چرخهای ترقی قدرت دیگری را از حرکت باز دارد. ضعف و محدودیت در بنیه نظامی کویت را نیز می‌توان در عدم کارآیی مطلوب سیاسی خارجی این کشور مؤثر دانست. تأثیر پذیری سیاست خارجی کویت از قدرت نظامی عراق از همان سال اول اعلام استقلال کویت سابقه دارد.

الف) روابط کویت با عراق
عراق مدعی است به موجب سوابق تاریخی کویت جزو خاک این کشور محسوب و در واقع دنباله بخش جنوبی بصره می‌باشد. این ادعا همواره موجب برخوردهای سیاسی و نظامی دو کشور شده‌است.
حکومت بعثی عراق در اوت ۱۹۹۰ مقاصد خود را آشکار کرد وطی چند ساعت تمام خاک کویت را به اشغال خود درآورد که این عمل به دومین جنگ خلیج فارس که به جنگ نفت موسوم شد انجامید و پس از آزاد سازی کویت جنگ سرد دو کشور آغاز شد.

ب) روابط کویت با آمریکا
بطور سنتی روابط کویت با بلوک غرب بویژه آمریکا گسترده بوده‌است. در سال ۱۹۶۱ بلافاصله پس از اعلام استقلال کویت، روابط دیپلماتیک بین دو کشور برقرار شده و دامنه این روابط از سال ۱۹۷۱ تا سطح مسائل نظامی بسط و گسترش یافت. از آن تاریخ تا کنون کویت مبالغ هنگفتی صرف خریدهای نظامی از ایالات متحده نموده‌است.
یکی از مسائل مورد توجه در مناسبات کویت و آمریکا، وابستگی شدید کویت به مواد غذایی وارداتی از آمریکاست که طی دهه گذشته بطور مداوم رشد فزاینده‌ای داشته‌است. این وابستگی در سطح بسیار بالای برای کویت مطرح است و چنانچه صدور مواد غذایی از آمریکا به این کشور محدود و یا متوقف گردد، کویت سخت در مضیقه قرار خواهد گرفت.
بدنبال سفر دوره‌ای شیخ صباح به اروپا در سال ۱۹۹۴، واشنگتن برای اینکه از متحدان اروپایی خود عقب نماند، خانم مادلین البرایت سفیر خود در سازمان ملل را به منطقه خلیج فارس اعزام نمود تا در خلال آن مانع تقویت فکر رفع تحریم علیه عراق شود. نامبرده ابتدا از سلطان نشین عمان دیدار نمود و سپس با سفر به کویت، پیام پشتیبانی همه‌جانبه واشنگتن از اهداف سیاسی کویت در مناقشه با عراق را به اطلاع امیر و مسئولان کویت رسانید.

== حاکمان کویت ==
روز ملی: ۲۵ فوریه (۱۹۵۰)

قوه مجریه:
- رئیس دولت: شیخ جابر الاحمد الجابر الصباح
- ولیعهد: شیخ سعد العبدالله السالم الصباح

قوه مقننه:
- پارلمان ملت (مجلس الامه)، ۵۰ کرسی که با انتخابات مردمی انتخاب می‌شود.

قوه قضاییه:
- دیوان عالی استیناف
[[رادمان]]

{| class="toccolours" align="center" width=94% style="margin:0.5em 1em; clear:both; text-align:center"
|rowspan="2"| [[پرونده:Flag of Kuwait.svg|50px|]]
! bgcolor=ccccff | [[حاکمان کویت]]
|-
| [[صباح اول بن جابر الصباح]] | [[عبدالله بن صباح بن جابر الصباح]] | [[جابر بن عبدالله الصباح]] | [[صباح جابر الصباح]] | [[عبدالله بن صباح الصباح]] | [[محمد بن صباح الصباح]] | [[مبارک الصباح]] | [[جابر المبارک الصباح]] | [[سالم المبارک الصباح]] | [[احمد الجابر الصباح]] | [[عبدالله السالم الصباح]] | [[صباح السالم الصباح]] | [[جابر الاحمد الصباح]] | [[سعد العبدالله السالم الصباح]] | [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]
|}

== منابع ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Kuwait}}
{{پانویس|۲}}
* دکتر: شامی، یحیی، ''(موسوعة المدن العربیة والاسلامیة) ''، دارالفکر العربی، بیروت، چاپ سال ۱۹۹۳ میلادی به (عربی).
http://themoneyconverter.com/GBP/KWD.aspx
{{کشورهای آسیا}}
{{کشورهای خاورمیانه}}
{{اتحادیه کشورهای عرب}}
{{کشورهای حوزه خلیج فارس}}
{{کشورهای خاورمیانه}}
{{واحد پول کشورهای عربی}}
{{جزیره‌های خلیج فارس}}
{{پادشاهی‌ها}}
{{سازمان‌های اطلاعاتی جهان}}
{{ملک}}
{{شورای همکاری کشورهای عرب خلیج}}
[[رده:کویت]]
[[رده:آسیای غربی]]
[[رده:امارات]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۶۱ (میلادی)]]
[[رده:پادشاهی مشروطه]]
[[رده:کشورها و مناطق عربی‌زبان]]
[[رده:کشورهای آسیای غربی]]
[[رده:کشورهای آسیایی]]
[[رده:کشورهای اسلامی]]
[[رده:کشورهای حاشیه خلیج فارس]]
[[رده:کشورهای خاورمیانه]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه عرب]]
[[رده:کشورهای عضو اوپک]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی]]

کوه ابوقبیس

2015-01-08T12:15:34Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Orphan|date=سپتامبر ۲۰۱۰}} '''{{عربی|أبو قُبَیس}}''' کوه مقدسی است که از طرف مشرق بر شه...» ایجاد کرد

{{Orphan|date=سپتامبر ۲۰۱۰}}
'''{{عربی|أبو قُبَیس}}''' کوه مقدسی است که از طرف مشرق بر شهر [[مکه]] مشرف است. طبق روایات چون [[حجرالاسود]] در این کوه به امانت گذارده شده بود در دوره جاهلیت معروف به ''امین'' بود و روایت دیگری نیز می‌گوید که مغازه کنز که [[آدم]] و [[حوا]] در آن ساکن بودند و پس از وفات در آن دفن شدند در این کوه واقع شده است.

== منبع ==
{{یادکرد|فصل= |کتاب=دایرت المعارف اسلامی|ناشر= عطائی|چاپ= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=خردادماه ۱۳۵۹ |شابک= |نویسنده=فرهنگخواه، محمدرسول |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه=۳۱۲ |زبان=fa |مقاله= |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا=}}

{{افراد-خرد}}

[[رده:مکه]]

کوفه

2015-01-08T12:14:48Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|32|02|N|۴۴|۲۰|E|display=title}} {{جعبه شهر عراق |نام‌رسمی= کوفه |عرض‌جغرافیایی = ۳۲٫۰...» ایجاد کرد

{{Coord|32|02|N|۴۴|۲۰|E|display=title}}
{{جعبه شهر عراق
|نام‌رسمی= کوفه
|عرض‌جغرافیایی = ۳۲٫۰۲
|طول‌جغرافیایی = ۴۴٫۲۴
|تصویر= Kufa_Mosque,_1915.jpg
|اندازه‌تصویر= 250
|برچسب‌تصویر= تصویری از [[مسجد کوفه]] در سال ۱۹۱۵ میلادی
|استان= نجف
|شهرستان=
|نام‌محلی=
|نام‌های‌قدیمی=
|سال‌شهرشدن=
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|مذهب=
|ارتفاع=
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار=
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره=
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد=
}}

کوفه یکی از شهرهای کشور [[عراق]] است. این شهر در ۱۷۰ کیلومتری جنوب [[بغداد]] و در [[استان نجف]] واقع شده‌است.

این شهر مدتی پایتخت [[علی بن ابیطالب]] بود و به همین دلیل به همراه [[سامرا]]، [[کربلا]]، [[کاظمیه]] و [[نجف]] جایگاه ویژه‌ای در نزد [[شیعیان]] دارد. [[مسجد کوفه]] که در قرن ۷ میلادی ساخته شده است از بناهای مهم این شهر و زیارت‌گاه شیعیان است.

پارچه‌ای را که مردان عرب به سر می‌اندازند و [[چفیه]] نام دارد برخاسته از این شهر است.
[[پرونده:Masjid al-Sahlah (1).jpg|بندانگشتی|مسجد السهله در کوفه که در دیدگاه شیعیان با مهدی مرتبط است.]]

== جغرافیا ==
شهر کوفه از نظر جغرافیایی در ۴۴ درجه و ۲۰ دقیقه طول شرقی و ۳۲ درجه و ۰ دقیقه عرض شمالی قرار گرفته است.

کوفه هنگام تأسیس در فاصله نیم فرسخی کناره غربی نهر [[فرات]] بنا شد، بنابراین از طرف شرق، محدود به این رودخانه بود و از طرف غرب به بیابانی که به سمت [[شام (سرزمین)]] و [[عمان]] امتداد داشت، محدود می‌شد که شهر نجف کنونی جزئی از این بیابان بود و در ناحیه غربی کوفه قرارداشت. در جنوب غربی کوفه و در فاصله یک فرسخی آن، شهر حیره که در آن زمان، شهری بسیار آباد و مرکز حکومت آل‌مَنْذَر (مَناذِرَة) بود، قرار داشت. در طرف شمال آن، شهر یا منطقه آباد وسیعی وجود نداشت. در این سمت می‌توان از نخیله در فاصله دو فرسخی شمال کوفه ۲و از کربلا در هشت فرسخی شمال غربی آن نام برد.<ref>صفری فروشانی، نعمت‌الله: کوفه از پیدایش تا عاشورا. جلد: ۱ : ناشر: مشعر. تهران: ۱۳۹۱ .</ref>

البته در بعضی از کتاب‌های تاریخ، حدود کوفه این‌چنین ذکر شده است: حُلّوان (در شرق)، مُوصِل و قَرْقیسیاء (شمال غربی و شرقی) و [[ماسبذان|ماسْبَذان]]. در این صورت، کوفه منطقه بسیار وسیعی را شامل می‌شد که شهرهایی، همچون: انبار، [[مدائن]]، [[تکریت]]، [[بغداد]] امروزی و. . . را در برمی‌گرفت. به نظر می‌رسد که این حدود مربوط به حدود جغرافیایی شهر کوفه نبوده، بلکه حدود فتوحات یا توابع اداری این شهر بوده است. هم‌اکنون شهر نجف در فاصله شانزده کیلومتری شرق کوفه، شهر بغداد در فاصله ۱۵۶کیلومتری غرب آن و بصره در فاصله ۱۷۵ کیلومتری جنوب آن قرار دارد.<ref>همان منبع.</ref>

سمت غربی کوفه (سمت نجف) است پوشیده از شن و ماسه قرمز رنگ می‌باشد و استعداد کمتری برای کشاورزی دارد و ارتفاع آن از سطح فرات تا ۳۶ متر می‌رسد. اما قسمت شرقی این شهر که نزدیک فرات است، رسوبی و جلگه‌ای بوده و برای کشاورزی بسیار مناسب می‌باشد و بیشتر کشتزارها و باغ‌های این شهر را در خود جای داده است و ارتفاع آن بین ۵- ۶ متر از سطح رودخانه است.
زمین کوفه در بعضی از توصیفات به‌طور کلی این‌چنین توصیف شده است: از بیابان پایین‌تر و از آب بالاتر است. این نشانه ارتفاع این زمین از سطح رودخانه فرات و پایین بودن آن در مقایسه با بیابان‌های اطراف است. همچنین در بعضی دیگر از توصیفات، زمین این شهر پایین‌تر از زمین شهر شام دانسته شده و همین را علت عدم شیوع [[وبا]] در این شهر دانسته‌اند. همین‌طور مرتفع‌تر از زمین بصره معرفی شده است و این را علت عدم گرمای بیش از حد در کوفه دانسته‌اند.<ref>صفری فروشانی، نعمت‌الله: کوفه از پیدایش تا عاشورا. جلد: ۱ : ناشر: مشعر. تهران: ۱۳۹۱ .</ref>

== تاریخچه ==
منطقه میان‌رودان از قدیمیترین مناطق وجود تمدن در دنیا است. اولین تاریخچه شهر کوفه به زمان حمله عمر ابن خطاب و تحت کنترل گرفتن سورستان (نام ساسانی این منطقه) باز می‌گردد. کوفه در سال حدود ۶۳۸ میلادی در حدود زمان ایجاد [[بصره]] ایجاد شد. [[عمر]] که قصد داشت سرزمین [[عربستان]] را پاکسازی کند دستور داد یهودیان [[خیبر]] به کوفه منتقل شوند.<ref> History of the Jews, Heinrich Graetz, Vol 3. Page 84, Trans. Bella Lowy, London 1892.</ref>

یعقوبی جمعیت اولیه کوفه را ده هزار جنگ‌جو ذکر می‌کند که اگر به این رقم تعداد نفرات خانواده‌های آنان را که همراه آنان بوده‌اند، اضافه نماییم، رقمی حدود سی هزار به دست می‌آید. علاوه بر این، حدود چهار هزار [[ایران]]ی به همراه فرماندهشان که دِیلَم نام داشت، قبل از فتح مدائن در سال ۱۶ ه. ق به لشکر [[اسلام]] پیوستند و پس از بنیان کوفه، در آن ساکن شدند. پس تا اینجا رقم ۳۴ هزار به دست می‌آید.<ref>صفری فروشانی، نعمت‌الله: کوفه از پیدایش تا عاشورا. جلد: ۱ : ناشر: مشعر. تهران: ۱۳۹۱ .</ref>

[[سعد ابن وقاس]] اولین حاکم کوفه بود. در سال ۶۴۰ میلادی شورشی بر علیه سعد صورت گرفت که مردم ادعا کردند او غنائم جنگ را ناعادلانه تقسیم کرده است. عمر او و شاکیانش را به [[مدینه]] احضار کرد و با اینکه او را بیگناه یافت از حاکمیت شهر برکنار کرد. عمر سپس [[عمار ابن یاسر]] و سپس [[ابوموسی اشعری]] را حاکم کوفه کرد که مردم هیچکدام را قبول نکردند. سپس او و کوفیان بر سر المغیرا ابن شعبه به توافق رسیدند. بعد از مرگ عمر، عثمان مغیرا را برکنار کرد و ولید ابن عقبا را جانشین او کرد. در این زمان شورشهایی رخ داد و سرانجام ابوموسی اشعری دوباره حاکم کوفه شد. در زمان علی ابن ابیطالب پایتخت از مدینه به کوفه منتقل شد. در این زمان اختلاف بین علی ابن ابیطالب و [[معاویه]] بالا گرفت که سرانجام منجر به [[جنگ صفین]] شد. علی ابن ابیطالب در زمانی که در حال نماز در مسجد کوفه بود توسط [[ابن ملجم مرادی]] که یکی از [[خوارج]] بود مورد حمله قرار گرفت و سه روز بعد کشته شد. معاویه سپس زید ابن ابیحی را به حاکمیت کوفه منصوب کرد. بعد از مرگ مغیرا در کوفه و [[حسن ابن علی]] در مدینه بعضی نظیر حجر ابن عدی که از معاویه راضی نبودند به دنبال ایجاد شورشی جدید بر علیه معاویه بودند. بعد از مرگ معاویه مردم کوفه به [[حسین ابن علی]] نوه محمد تمایل پیدا کردند و از او درخواست کردند که به کوفه بیاید تا حاکم آنها شود؛ ولیکن ارتش [[یزید ابن معاویه]] راه را بر کاروان حسین ابن علی بست و او و خانواده اش را در نبرد کربلا قتل‌عام کرد. بعد از کشته شدن حسین ابن علی شورشهای زیادی نظیر شورش مختار شکل گرفت. در سال ۷۴۹ میلادی عباسیون به رهبری حسن ابن قحطبه کوفه را تسخیر کردند و آن را پایتخت خود نمودند. در سال ۷۶۲ میلادی آنها پایتخت را به بغداد منتقل کردند.

== کوفه در سال ۱۲۴۹ هجری خورشیدی ==
[[ناصرالدین شاه]] در سفرنامه خود به [[عتبات]]، ماجرای سفر خود به این شهر را این‌گونه شرح می‌دهد:

روز جمعه پانزدهم رمضان (برابر با ۲۴ شهریور ۱۲۴۹ هجری خورشیدی)، امروز صبح سوار شده رفتیم به مسجد کوفه. داخل خرابه‌های کوفه شدم. الحمدلله که شهری است خراب! به‌جز تل خاک چیزی نیست. از آب فرات ... به اینجا نهر می‌کشند. باغ و نخلستان و سبزی‌کاری‌های خوب از هر قسم دارد. میوه‌جات، کاهو، درخت گزهای بزرگ، از هر جور درخت کاشته‌اند. بسیار خوب زراعت می‌شود. کل رعیتش هم از عجم است، بوشهری، خراسانی، اصفهانی، تبریزی، از همه ولایات آمده اینجا زراعت می‌کنند.<ref>شهریار جاده‌ها، سفرنامه ناصرالدین‌شاه به عتبات، انتشارات سازمان ملی اسناد ایران، صفحه۱۲۰.</ref>

== مکانهای مقدس شیعیان در کوفه ==
کوفه دارای مکانهای زیادی است که در اسلام شیعه دارای اهمیت زیادی هستند. مسجد کوفه مهمترین این بناها است که از قدیمیترین مساجد دنیا بوده و محل دفن [[مسلم ابن عقیل]] و [[مختار ثقفی]] است. این مسجد همچنین محلی است که علی ابن ابیطالب در آن مورد حمله ابن ملجم قرار گرفت. مقبره [[زید ابن علی]] نیز در کوفه قرار دارد. مسجد حنانه در کوفه محلی است که قسمتی از پوست سر حسین ابن علی که توسط دشمنانش پس از قتل او جدا شده بود در آن دفن شده است. همچنین خانه علی ابن ابیطالب در کوفه قرار دارد. مقبره [[کمیل ابن زیاد]] و [[میثم التمار]] نیز در کوفه قرار دارد.

== پانویس ==
{{پانویس}}
{{جغرافیا-خرد}}
{{شهرهای مهم دوران طلایی اسلام}}

{{مکان‌های مقدس اسلامی}}
[[رده:کوفه]]
[[رده:جغرافیای اسلام]]
[[رده:شهرهای عراق]]
[[رده:مکان‌های مقدس شیعه]]

کوت

2015-01-08T12:13:45Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox settlement |official_name = Kut |native_name =كوت |nickname = |motto = |i...» ایجاد کرد

{{Infobox settlement
|official_name = Kut
|native_name =كوت
|nickname =
|motto =
|image_skyline =
|imagesize =
|image_caption =
|image_flag =
|image_seal =
|image_shield =
|image_map =
|mapsize =
|map_caption =
|pushpin_map = Iraq
|pushpin_label_position =
|coordinates_display = inline,title
|coordinates_region = IQ
|subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان بر اساس الفبای فارسی]]
|subdivision_name = [[عراق]]
|subdivision_type1 = Governorate
|subdivision_name1 = [[Waist Governorate|Wasit]]
|subdivision_type2 =
|subdivision_name2 =
|government_type =
|leader_title =
|leader_name =
|leader_title1 =
|leader_name1 =
|leader_title2 =
|leader_name2 =
|leader_title3 =
|leader_name3 =
|established_title =
|established_date =
|established_title2 =
|established_date2 =
|established_title3 =
|established_date3 =
|area_footnotes =
|area_magnitude =
|area_total =
|TotalArea_sq_mi =
|area_land =
|LandArea_sq_mi =
|area_water =
|WaterArea_sq_mi =
|area_water_percent =
|area_urban =
|UrbanArea_sq_mi =
|area_metro =
|MetroArea_sq_mi =
|population_as_of =
|population_footnotes =
|population_note =
|population_total = 374,000
|population_density = 
|population_density_mi2 = 
|population_metro = 
|population_density_metro_km2 =
|population_density_metro_mi2 =
|population_urban =
|timezone =
|utc_offset =
|timezone_DST =
|utc_offset_DST =
|latd = 32
|latm = 30
|lats = 20
|latNS = N
|longd = 45
|longm = 49
|longs = 29
|longEW = E
|elevation_footnotes =
|elevation =
|elevation_ft =
|postal_code_type =
|postal_code =
|website =
|footnotes =
|twin1 =
|twin1_country =
}}
'''کوت''' {{به عربی|الکوت}} شهری در [[استان واسط]] کشور [[عراق]] است که در سرشماری سال ۲۰۰۸ میلادی، ۴۵۰٬۴۱۳ نفر جمعیت داشته است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Iraq: largest cities and towns and statistics of their population|نشانی=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1208609181&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-105&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=x|ناشر=World Gazetteer|تاریخ بازبینی=14 May 2012|کد زبان=en}}</ref>

== جستارهای وابسته ==
*[[فهرست شهرهای عراق]]

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
{{شهرهای عراق}}
{{دجله}}

{{عراق-خرد}}

[[رده:شهرهای عراق]]
[[رده:مراکز شهرستان‌های عراق]]
[[رده:مناطق مسکونی در استان واسط]]

کنیا

2015-01-08T12:12:56Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|1|16|S|36|48|E|display=inline|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی = Republic of Kenya | نام فا...» ایجاد کرد

{{Coord|1|16|S|36|48|E|display=inline|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = Republic of Kenya |
نام فارسی رسمی = جمهوری کنیا |
نام عادی = کنیا |
تصویر پرچم = Flag of Kenya.svg|thumb|left|100px |
تصویر نشان ملی = Coat of arms of Kenya.svg |
شعار ملی = بیایید همه با هم شویم |
سرود ملی = ای خداوند همهٔ آفرینش |
نقشه = Kenya in its region (de-facto).svg |
پایتخت = [[نایروبی]] |latd=۱|latm=۱۶|latNS=S|longd=۳۶|longm=۴۸|longEW=E|
بزرگ‌ترین شهر = [[نایروبی]] |
زبان رسمی = [[زبان سواحلی]] / [[زبان انگلیسی]] |
نوع حکومت = [[جمهوری]] |
نوع حاکمان = • [[رئیس جمهور]]{{سخ}}• [[نخست وزیر]] |
نام حاکمان = [[اوهورو کنیاتا]]{{سخ}}|
نحوه تشکیل = استقلال از [[بریتانیای کبیر]] |
موارد منجر به تشکیل =  [[تاریخ]]{{سخ}} [[اعلان جمهوری]] |
تاریخ تشکیل ={{سخ}}[[۱۲ دسامبر]] [[۱۹۶۳ (میلادی)|۱۹۶۳]]{{سخ}}[[۲۲ دسامبر]] [[۱۹۶۴ (میلادی)|۱۹۶۴]] |
مساحت = ۵۸۰٬۳۶۷ |
رتبه مساحت = ۴۷ام |
درصد آبها = ۲٫۳ |
سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۵ (میلادی)|۲۰۰۵]] |
جمعیت = ۳۷٬۹۵۳٬۸۴۰ |
رتبه جمعیت = ۳۶ام |
تراکم جمعیت = ۵۹ |
رتبه تراکم جمعیت = ۱۴۰ام |
سال تولید ناخالص داخلی = |
تولید ناخالص داخلی = |
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی = |
شاخص توسعه انسانی = |
رتبه شاخص توسعه انسانی = |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = [[شیلینگ]] کنیا |
کد واحد پول = KSH |
منطقه زمانی = EAT |
منطقه زمانی تابستانی = |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی =.ke |
پیش‌شماره تلفنی = ۲۵۴ |
}}
'''کنیا''' کشوری است در شرق [[آفریقا]]. پایتخت آن [[نایروبی]] است و [[مومباسا]]، [[کیسومو]] و [[ناکورو]] شهرهای مهم آن محسوب می‌گردند.

کشور کنیا به هشت استان تقسیم گردیده که هر کدام توسط یک استاندار اداره می‌شود. هراستان به هفتاد و یک منطقه، هر منطقه به ۲۶۲ بخش و هر بخش به ۱۰۸۸ ناحیه تقسیم شده‌اند. دولت بر کار استانداری‌ها نظارت می‌کند. جمعیت این کشور بر پایه آخرین سرشماری رسمی که در سال ۱۹۹۷ انجام شده یازده میلیون و پانصد هزار می‌باشد{{مدرک}}.

هفتاد و سه درصد مردم کنیا [[مسیحی]]، نوزده درصد [[آنیمیست]] و شش درصد [[مسلمان]] هستند. زبان‌های رسمی آنان [[سواحلی]] و [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] است.

امور سیاسی کنیا در چارچوب نظام سیاسی ریاستی قرار دارد که رئیس جمهور هم رهبر کشور و هم رهبر دولت است. قوه مجریه در اختیار دولت است. قوه قانون‌گذاری میان دولت و مجلس ملی کنیا تقسیم شده‌است. قوه قضائیه مستقل از مجریه و قانون‌گذاری است. پس از مستقل شدن، کنیا ثبات سیاسی خود را در برابر تغییرات سیاسی بحرانهای کشورهای همسایه حفظ کرده‌است. با روی کار آمدن دمکراسی، کنیایی‌ها از آزادی بیشتری برخوردار شدند{{مدرک}}.

== پیش از تاریخ ==
سنگواره‌های یافته شده در آفریقا نشان می‌دهد که [[پستانداران]] از ۲۰ میلیون سال پیش در آن زندگی می‌کرده‌اند. یافته‌های اخیر در کنار دریاچه [[تورکانا|تورکانای]] کنیا نشان می‌دهد که انسانهای نخستین حدود ۵/۲ میلیون سال پیش در آن زندگی می‌کرده‌اند. در سال ۱۹۸۴، ریچارد لیکی و کامویا کیمئو اسکلت یک پسر بچه تورکانایی را در دریاچه تورکانا کشف کردند که مربوطه به ۶٫۱ میلیون سال پیش است.
صدها سنگواره دایناسورهای [[ددپایان|ددپا]] و تمساح‌های غول پیکر در اطراف کنیا در سال ۲۰۰۴ کشف شده‌است. فسیلهای مربوط به دوران [[میانه‌زیستی]] (بیش از ۲۰۰ میلیون سال پیش) توسط گروه جستجوی دانشگاه یوتا و موزه ملی کینا در ژوئیه و اوت ۲۰۰۴ در لوکیتانگ جورج در نزدیکی دریاچه تورکانا پیدا شده‌است.

== تاریخ مستعمراتی ==
[[پرونده:Kenya-relief-map-towns.jpg|بندانگشتی|چپ|250px|شهر بندری [[مومباسا]] راه آهنی به [[نایروبی]] (مرکز) و شهرهای جنوبی دارد.]]

کوچ‌نشین‌هایی از مناطق عربی و ایران از قدیم در کرانه‌های کنیا ساکن شده بودند.
پرتغالیها نخستین استعمارگرانی بودند که پا به کنیا گذاشتند. آنها مدتی بر مناطق ساحلی از مالیندی تا مومباسا، حکمرانی کردند. دوره مستعمراتی شرق آفریقا بطور رسمی از سال ۱۵۰۵ آغاز می‌شود که کشتی‌های دریادار تحت فرمان دوم فرانسیسکو دی آلمیدا منطقه کیلوا را با توپخانه مورد هجوم قرار دارند و غارت کردند، این جزیره اکنون در جنوب تانزانیا قرار دارد. سپس بعلت عدم پرداخت مالیات توسط رهبر شهر مومباسا، آنجا را نیز غارت کردند. سپس حملات به هوجا (که اکنون اونگاوا نام دارد و در دهانه رودخانه تانا واقع شده‌است)، باراوا، آنگوچه، پیت و سایر شهرهای ساحلی ادامه یافت تا سرانجام تمامی شهرهای واقع بر ساحل شرقی آفریقا، به پادشاه پرتغال مالیات می‌دادند. پرتغالی‌ها از استعمار شرق آفریقا دو هدف داشتند: جمع‌آوری مالیات و کنترل تجارت در اقیانوس هند این اهداف تا حدودی موفقیت آمیز بود. و گاهی حاکمان محلی شرق آفریقا علیه پرتغالی‌ها شورش می‌کردند.

به هر حال، کشتی‌های پرتغالی در مورد بازرگانی در منطقه غربی اقیانوس هند، اختلاف داشتند و به علت کنترل راهبردی بندرها و خطوط کشتیرانی، تعرفه زیادی را برای جابه‌جایی کالا دریافت می‌کردند. ساخت دژ جیسوس در مومباسا در سال ۱۵۹۳، وسیله‌ای برای تقویت تسلط پرتغال بر منطقه بود ولی با هجوم بریتانیایی‌ها، آلمانی‌ها، و اعراب عمانی در سده هیجدم از میزان نفوذ پرتغال کاسته شد. اعراب عمانی مستقیماً با پرتغال درگیر شدند و استحکامات پرتغال را محاصره کردند و به کشتی‌های آنها حمله کردند و سرانجام در سال ۱۷۳۰، پرتغالیها را از سواحل کنیا و تانزانیا بیرون انداختند.

با استعمار کرانه‌های کنیا و تانزانیا، اعراب نیز مانند فقط می‌توانستند، منطقه ساحلی را کنترل کنند و به مناطق داخلی دسترس نداشتند. هر چند بوجود آمدن کشاورزی گل میخحک و رونق تجارت بردگان باعث تقویت قدرت عمان در منطقه شد و در سال ۱۸۳۹ زنگبار بعنوان پایتخت عمان در منطقه توسط سید سعید انتخاب شد. کنترل بنادر اصلی ساحل شرقی آفریقا توسط اعراب تا زمانی ادامه داشت که بریتانیا مصمم شد نظام تجارت بردگان را از بین ببرد و سیستم پول در مقابل کار را پیاده کند. در اواخر قرن نوزدهم، تجارت برده در اقیانوس غیر قانونی اعلام شد و اعراب عمانی نتوانستند در برابر نیروی دریایی بریتانیا مقاومت کنند. حضور عمان در زنگبار و پمبا تا انقلاب ۱۹۶۴ ادامه داشت. هر چند آثار اعراب عمانی در شرق آفریقا از نوادگان پر تعداد اعراب مشخص است که هنوز هم ثروتمندترین و با نفوذترین ساکنان منطقه ساحلی کنیا به شمار می‌روند.

[[پرونده:Kurve bei Mombasa.jpg|بندانگشتی|چپ|300px|راه‌آهن کنیا-اوگاندا نزدیکی [[مومباسا]] حدود سال ۱۸۹۹]]
اغلب تاریخ شناسان اعتقاد دارند که دوران مستعمراتی کنیا از زمان تحت‌الحمایه شدن سلطان زنگبار توسط آلمانها در سال ۱۸۸۵ و تأسیس کمپانی امپراطوری بریتانیا – شرق آفریقا در سال ۱۸۸۸، شروع شده‌است. سپس بریتانیا اقدام به احداث خط آهن اوگاندا – کنیا کرد که با وجود مخالفت قبایل مختلف، بویژه مردم ناندی به رهبری «اورکویوت» از سالهای ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۵، موفق به ساخت آن شد.

با آغاز جنگ جهانی اول در اوت ۱۹۲۴، دولتمردان آفریقای شرقی بریتانیا و تانزانیا، توافقنامه آتش‌بس را امضا کردند که مناطق مستعمراتی دور از جنگ مستقیم باشد. هر چند کلنل پل وان لتو ووربک پس از بدست گرفتن فرماندهی ارتش آلمان، تصمیم گرفت تمامی منابع بریتانیایی را محاصره کند. با شکست دادن نیروی دریایی بریتانیا، آلمانها، تجهیزات بریتانیا را تصرف کردند. او سپس به مدت یازده روز در زامبیا بود تا عهدنامه صلح در ۱۹۱۸ به امضاء رسید. برای خارج کردن وان لتو از سرزمین‌های داخلی، بریتانیا، ارتش هند را به کمک کشتی‌های متعدد به آنجا منتقل کرد. آنها به کارگران بسیار زیادی نیاز داشتند تا تجهیزات و آذوقه را با پای پیاده به مناطق داخلی حمل کنند. سرانجام گروه‌های حمل و نقل شکل گرفتند و بیش از ۴۰۰۰۰۰ آفریقایی، بهای سیاست طولانی مدت را پرداخت کردند.

در اوایل سده بیستم، کشاورزان اروپایی و بریتانیایی در مناطق مرکزی داخلی کنیا ساکن شدند و با کاشت قهوه و چای ثروتمند شدند. در حوالی سالهای ۱۹۳۰، حدود ۳۰۰۰۰ نفر ساکنین این منطقه به خاطر تأثیرشان بر اقتصاد، از نیروهای سیاسی رنج فراوانی می‌کشیدند. منطقه، سرزمین مادری میلیونها نفر از اهالی قبیله کیکویو بود که طبق قوانین اروپایی زمین نداشتند و مانند کشاورزان دوره گرد زندگی می‌کردند. ساکنان منطقه برای حفظ علایق آنان، رشد قهوه را ممنوع اعلام کردند که این کار باعث افزایش مهاجرت دسته جمعی به شهرها گردید.

در سال ۱۹۵۱، سیر هوراس هکتور هرن که قبلاً رئیس دادگستری سیلان بود، به کنیا آمد و در دادگاه اصلح نایروبی مستقر شد. توتا سال ۱۹۵۴ این مقام را در اختیار داشت. در شب مرگ جورج ششم در ۵ فوریه ۱۹۵۲، هرن، شاهزاده الیزابت را به مراسم شام هتل تری توپس همراه کرد که در آنجا به عنوان ملکه الیزابت انتخاب شد. سپس هرن به همراه ملکه به انگلیس بازگشت.

از اکتبر ۱۹۵۲ تا دسامبر ۱۹۵۹، کنیا شاهد افزایش شورش [[مائومائو]] علیه قوانین بریتانیایی بود. در ژانویه ۱۹۵۳، ژنرال ارشد هینده، برای فرماندهی عملیات سرکوب شورش انتخاب شد. بعلت نداشتن سیستم اطلاعاتی، ژنرال سر جورج ارسکین بعنوان فرمانده نیروهای استعمارگر انتخاب شد که مشخصاً مورد حمایت وینستون چرچیل بود. دستگیر کردن ژنرال چینی وارویو ایتوته و بازجویی از او باعث شد تا اطلاعات بیشتری راجع به ساختار فرماندهی مائو مائو بدست بیاورند. پس از هفته‌ها برنامه ریزی، عملیات آنویل در ۲۴ آوریل ۱۹۵۴ آغاز شد. در این عملیات نایروبی به محاصره در آمد و ساکنین آن تحت نظر گرفته شدند. در ۱۹۵۳، هومه گارد بعنوان نیروی امنیتی بکار گرفته شد. گارد ویژه که اعضای آن آفریقایی‌های وفادار و نه نیروهای خارجی و بریتانیایی، بودند بعنوان هسته اصلی برنامه‌های دولت برای کنترل مائو مائو فعالیت می‌کردند. در پایان دوران وضعیت اضطراری، گارد ویژه ۴۶۸۶ نفر مائومائورا کشته بود که حدود ٪۴۲ از کل جمعیت آنان بود. دستگیری ددان کیانی در ۲۱ اکتبر ۱۹۵۶ در نیری باعث شکست کامل شورش مائومائو گردید.

== تاریخ پس از استعمار ==
[[پرونده:Victoria lake.JPG|بندانگشتی|چپ|250px|[[دریاچه ویکتوریا]]]]
اولین انتخابات مجلس قانونگذاری آفریقا در ۱۹۵۷ رخ داد. برخلاف امید بریتانیا برای انتقال قدرت به جریان‌های میانه‌روی آفریقایی، اتحادیه ملی آفریقایی کنیا (KANU) به رهبری [[جومو کیانتا]]، بلافاصله پس از استقلال کنیا در ۱۲ دسامبر ۱۹۶۳، دولت را تشکیل دادند. یک سال بعد کیانتا اولین رئیس جمهور کنیا گردید. با مرگ کیانتا در سال ۱۹۷۸، [[دانیل آراپ موی]] رئیس جمهور شد. انتخابات ۱۹۸۳ زودتر از موعد انجام شد که بخاطر کودتای نظامی در ۱ اوت ۱۹۸۲ بود. این کودتای ناموفق توسط یکی از درجه‌داران نیروی هوایی، هزکیا اوچوکا طرح ریزی شده بود. این شورش سریعاً توسط نیروهای وفادار واحد خدمت عمومی (GSU) سرکوب گردید. این اتفاق منجر به منحل کردن تمامی نیروی هوایی گردید. و بسیاری از اعضای قبلیش اخراج شدند. انتخابات ۱۹۸۸ با روش صف‌بندی انجام شد که رأی‌دهندگان می‌بایست به جای برگه رأی پشت سر نامزد موردنظرشان در یک صف می‌ایستادند. این مسأله اوج رژیم غیردمکراتیک بود و منجر به گسترش اصلاحات گردید. در انتخابات ۱۹۹۲ و ۱۹۹۷، دوباره دانیل آراپ موی پیروز شد. در انتخابات ۲۰۰۲، موی موفق نشد و موای کیباکی از حزب «ائتلاف رنگین‌کمان ملی» بعنوان رئیس جمهور انتخاب شد. در این انتخابات، ناظران محلی و بین‌المللی حضور داشتند و انتخابات کاملاً سالم و آزادانه برگزار شد.

== سیاست ==

امور سیاسی کنیا در چهار چوب نظام سیاسی رئیس جمهوری و دمکراسی قرار دارد که رئیس جمهور هم رهبر کشور و هم رهبر دولت است. قوه مجریه در اختیار دولت است. قوه قانون گذاری بین دولت و مجلس ملی کنیا تقسیم شده‌است. قوه قضائیه مستقل از مجریه و قانون گذاری است.
پس از مستقل شدن، کنیا ثبات سیاسی خود را در برابر تغییرات سیاسی و بحرانهای کشورهای همسایه حفظ کرده‌است. با روی کار آمدن مردم‌سالاری، کنیایی‌ها از آزادی بیشتری برخوردار شدند.

مجلس در پاییز ۱۹۹۷، قوانین بجا مانده از دوران مستعمراتی که آزادی بیان را محدود می‌کردند، اصلاح کرد. این امر منجر به افزایش آزادی همگانی و انتخابات ملی موفق در دسامبر ۱۹۹۷ گردید.
در سال ۲۰۰۲ انتخابات کنیا تحت نظر ناظران بین‌المللی برگزار شد. این انتخابات نقطه عطفی در تاریخ کنیا بود و قدرت با صلح و آرامش از حزبی که از زمان استقلال قدرت را در دست داشت به حزب ائتلافی جدید مستقل گردید.

رئیس جمهور جدید، موای کیباکی، قول داده‌است که توجه خود را به رشد اقتصادی، مبارزه با فساد، بهبود وضعیت تحصیلی و بازنویسی قانون اساسی متمرکز کند. در سال ۲۰۰۵، برنامه رفراندوم قانون اساسی کنیا که توسط پارلمان و رئیس جمهور حمایت می‌شد، شکست خورد. انتخابات بعدی در دسامبر ۲۰۰۷ برگزار خواهد شد. احتمال می‌رود که کیباکی مجدداً در انتخابات شرکت کند، هر چند این خبر هنوز تأیید یا تکذیب نشده‌است.

== تاریخ سیاسی کنیا ==
اولین انتخابات مجلس قانونگذاری آفریقا در ۱۹۷۵ رخ داد. بر خلاف امید [[بریتانیا]] برای تعویض قدرت به جریان‌های میانه‌روی آفریقایی، [[اتحادیه ملی آفریقایی کنیا]] (KANU) به رهبری [[جومو کیانتا]]، بلافاصله پس از استقلال کنیا در ۱۲ دسامبر ۱۹۶۳، دولت را تشکیل دادند.
یکسال بعد کنیاتا اولین رئیس جمهور کنیا گردید. با مرگ کیانتا در سال ۱۹۷۸، [[دانیل آراپ موی]] رئیس جمهور شد.

انتخابات ۱۹۸۳ زودتر از موعد انجام شد که بخاطر کودتای نظامی در اول آگوست ۱۹۸۲ بود. این کودتای ناموفق توسط یکی از درجه داران نیروی هوایی، هزکیا اوچوکا طرح ریزی شده بود. این شورش سریعاً توسط نیروهای وفادار سرکوب گردید. این اتفاق منجر به منحل کردن تمامی نیروی هوایی گردید. و بسیاری از اعضای قبلی آن اخراج شدند.
انتخابات ۱۹۸۸ با سیستم صف بندی انجام شد که رأی دهندگان می‌بایست به جای برگه رأی، پشت سر کاندیدای موردنظرشان در یک صف می‌ایستادند. این روش غیردمکراتیک باعث گردید که مردم و احزاب سیاسی خواستار تغییر آن و اتخاد روش معمول انتخابات شدند.

در انتخابات ۱۹۹۲ و ۱۹۹۷، دوباره [[دانیل آراپ موی]] پیروز شد. مجلس در پاییز ۱۹۹۷ قوانین محدودکنندهٔ آزادی بیان را اصلاح کرد. این امر منجر به افزایش آزادی همگانی و انتخابات ملی موفق در دسامبر ۱۹۹۷ گردید.
در سال ۲۰۰۲ انتخابات کنیا تحت نظر ناظران بین‌المللی برگزار شد. این انتخابات نقطه عطفی در تاریخ کنیا بود و قدرت با صلح و آرامش از حزبی که از زمان استقلال قدرت را در دست داشت. حزب ائتلافی جدید منتقل گردید. رئیس جمهور جدید، [[موای کیباکی]]، قول داده‌است که توجه خود را به رشد اقتصادی، مبارزه با فساد، بهبود وضعیت تحصیلی و بازنویسی قانون اساسی متمرکز کند. در سال ۲۰۰۵ برنامه رفراندوم قانون اساسی کنیا که توسط پارلمان و رئیس جمهور حمایت می‌شد، شکست خورد.

== تقسیمات اجرایی ==
[[پرونده:Kenya_Provinces_numbered_300px.png|200px|بندانگشتی|استان‌های کنیا]]

کنیا به هشت استان تقسیم شده که هر کدام توسط یک استاندارد اداره می‌شود. استان‌ها («میکواً) به هفتاد و یک منطقه (»ویلایات«) تقسیم شده‌اند که آنها نیز به نوبه خود به ۲۶۲ بخش (تارافا) تقسیم شده‌اند. بخش‌ها به تقریباً ۱۰۸۸ ناحیه (کاتا) تقسیم شده‌اند. دولت بر کار استانداری‌ها نظارت می‌کند. این استانها عبارتند از:

۱ استان [[مرکزی، کنیا|مرکزی]]{{سخ}}۲ [[استان ساحلی]]{{سخ}}۳ استان [[شرقی، کنیا|شرقی]]{{سخ}}۴ استان [[نایروبی]]{{سخ}}۵ استان [[شمال شرقی، کنیا|شمال شرقی]]{{سخ}}۶ استان [[نیانزا، کنیا|نیانزا]]{{سخ}}۷ استان [[ریفت والی، کنیا|ریفت والی]]{{سخ}}۸ استان [[غربی، کنیا|غربی]]

== جغرافیا ==
[[پرونده:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|بندانگشتی|250px|چپ|ماونت کنیا بلندترین قله کنیا با ۵٬۱۹۹ متر ارتفاع]]

جمهوری کنیا که در شرق قاره [[آفریقا]] قرار گرفته‌است، با مساحت ۵۸۲۶۴۶ کیلومتر مربع، و پس از [[ماداگاسکار]]، چهل و هفتمین کشور وسیع دنیاست. همسایگان آن شامل کشورهای [[تانزانیا]] در جنوب، [[اوگاندا]] در غرب، [[سودان]] در شمال غربی، [[اتیوپی]] در شمال، [[سومالی]] در شمال شرقی می‌باشند و [[اقیانوس هند]] نیز در شرق آن واقع گردیده‌است.

با عبور [[خط استوا]] از کمربند میانی کنیا، مناطق مرکزی، شمال و شمال شرقی بسیار خشک و گرم است. اما مناطق ساحلی که در کنار [[اقیانوس هند]] قرار دارد آب و هوایی گرم و مرطوب دارد.

مساحت کنیا ۵۸۲۶۴۶ کیلومتر مربع (۲۲۴۹۶۱ مایل مربع) است که از مقدار یاد شده '۵۶۹۲۵۰ کیلومتر مربع آن خشکی و مابقی را آب‌های داخلی از چمله دریاچه‌های ویکتوریا و رودلف را تشکیل داده‌است.<ref>راهنمای اقتصادی وتجاری کنیا: دکتر داریوش مهاجر</ref>

== آب و هوا ==
[[پرونده:Kenya_sm02.png|چپ|230px| نقشه کنیا]]

کنیا آب و هوایی معتدل دارد. در مناطق ساحلی هوا گرم و مرطوب و در مناطق شمالی و شمال شرقی بسیار خشک و گرم است.

در طول سال نور خورشید زیادی به کشور می‌تابد و لباسهای تابستانی همیشه مورد استفاده‌اند. هر چند معمولاً شبها و صبح زود کمی هوا سرد می‌شود.
فصل طولانی بارش باران از آوریل تا ژوئیه‌است. فصل کوتاه بارش باران از اکتبر تا دسامبر است. بارش باران گاهی در بعدازظهر و عصر سنگین می‌شود. گرم‌ترین دوره از فوریه تا مارچ و سردترین دوره از ژوئیه تا آگوست است.
مهاجرت سالانه در [[ماسای مارا]] بین ژوئیه و سپتامبر رخ می‌دهد که میلیونها جانور وحشی در آن حضور دارند. این حادثه یکی از محبوب‌ترین صحنه‌های فیلمسازان می‌باشد.

== اقتصاد ==
[[پرونده:Kenyan 20 Shilling Note.jpg|بندانگشتی|300px|upright|20 shilling note from 1994, depicting then-President [[Daniel arap Moi]]]]
پس از استقلال، کنیا بواسطه سرمایه‌گذاری عمومی، تشویق تولیدات کشاورزی و توسعه سرمایه‌گذاری صنعتی بخش خصوصی، شاهد رشد اقتصادی بود. تولید ناخالص ملی (GDP) در سالهای ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۳ به ٪۶/۶ افزایش پیدا کرد. تولید کشاورزی به ٪۷/۴ افزایش یافت که عوامل موثر بر آن توزیع در میان استانها و افتتاح مناطق جدید زراسمت بود.
رشد اقتصادی کنیا بین سالهای ۱۹۷۴ تا ۱۹۹۰ کاهش پیدا کرد. سیاستهای نامناسب کشاورزی، نبود بودجه لازم و ضعف در قوانین تجاری بین‌المللی باعث کاهش محصولات کشاورزی گردید. دولت شروع به واگذاری به بخش خصوصی نمود. نبود انگیزه صادرات، کنترل شدید واردات و کنترل ارزهای خارجی باعث کاهش تمایل به سرمایه‌گذاری داخلی گردید.

در سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴، کنیا شاهد وخیم‌ترین شرایط اقتصادی بود. رشد تولید ناخالص ملی متوقف شد و تولید محصولات کشاورزی به ٪۹/۳ در سال کاهش یافت. در اوت ۱۹۹۴، نرخ تورم به ٪۱۰۰ رسید. در نتیجه این مشکلات، شرکت‌های وام دهنده، شروع به کمک به کنیا کردند.
در سال ۱۹۹۳، دولت کنیا برنامه‌های عمده اصلاح ساختار اقتصادی را آغاز کرد. وزیر جدید دارایی و سرپرست بانک مرکزی به کمک بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول (IMF) مسئولیت اصلاح را به عهده گرفتند. در این راستا، دولت برنامه‌های کنترل قیمت، مجوز واردات و کنترل نرخ ارز را متوقف کرد و شرکتهای عمومی را به بخش عمومی واگذار کرد. در بین سالهای ۱۹۹۴ – ۹۶ نرخ رشد تولید ناخالص ملی بطور میانگین حدود ٪۴ در سال بود.
در سال ۱۹۹۷، به علّت تغییر ناگهانی شرایط هوایی و کاهش فعالیت اقتصادی به خاطر انتخابات دسامبر ۱۹۹۷، رشد اقتصادی کاهش یافت. در سال ۲۰۰۰ نرخ رشد GDP منفی بود ولی در سال ۲۰۰۱ با برگشت میزان بارش به حدود قبلی، دوباره افزایش یافت. رشد اقتصادی در سال ۲۰۰۳، ٪۴/۱؛ در سال ۲۰۰۵، ٪۸/۵ بوده‌است.
دولت کنیا در سال ۱۹۹۹ با ساخت سازمان ضد فساد کنیا، گام مهمی در راستای اصلاحات برداشت. در ژوئیه ۲۰۰۰، IMF قرار داد اعطای تسهیلات رشد و کاهش فقر (PRGF) را به ارزش ۱۵۰ میلیون دلار تأئید کرد و بانک جهانی نیز ۱۵۷ میلیون دلار اعتبار برای اصلاح ساختار اقتصاد به کنیا داد.
در دسامبر ۲۰۰۰، سازمان ضد فساد، مغایر با قانون اساسی تشخیص داده شد و تلاش برای اصلاح در سال ۲۰۰۱ بی نتیجه ماند. IMF و بانک جهانی برنامه‌های خود را متوقف کردند و تلاش مجدد برای شروع دوباره در اواسط ۲۰۰۲، بی نتیجه بود.

با شروع به کار رئیس جمهور کیباکی در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۲، دولت کنیا اصلاحات اقتصادی را از سر گرفت و همکاری با بانک جهانی و IMF را مجدداً آغاز کرد. ائتلاف جدید رنگین کمان ملی (NARC) شروع به مقابله با جرائم اقتصادی و فساد مالی کرد و موفق که از بین بردن اختلاس‌های دولتی شد. در نوامبر ۲۰۰۳، به‌دنبال بکارگیری قوانین ضد فساد و سایر اصلاحات توسط دولت جدید، وام‌های جدید به کنیا تعلق گرفت که IMF وام ۲۵۰ میلیون دلاری برای رشد امکانات و کاهش فقر و سایر وام دهندگان در طول ۴ سال به میزان ۲/۴ میلیارد دلار به کنیا دادند. تخصیص مجدد وام‌ها، نیازمند سرمایه‌گذاری مطمئن خواهد بود.

هر چند، تلاشهای دولت برای پاسخگویی به نیازهای اقتصادی به علّت نیاز به اصلاحات در سایر بخشهای کلیدی، به آهستگی انجام می‌شود. مسائل اقتصادی اصلی که دولت باید به آنها عمل کند عبارتند از تأثیر منصفانه بر فساد مالی، مقابله با تروریسم و قانونهای [[پول‌شویی]]، متعادل کردن کسری بودجه، نوسازی و ساخت زیر بنایی، پایدارسازی سیاستهای اقتصاد کلان و تعیین کردن اصلاحات ساختاری لازم برای تسریع رشد اقتصادی.
نایروبی تلاش دارد تا مرکز اقتصادی شرق آفریقا باشد. این کشور دارای بهترین نقاط ترابری در منطقه، زیرساختهای اجتماعی و نیروی کار متخصص می‌باشد، هر چند این مزایا نسبت به سال گذشته کم اهمیت تر شده‌اند. بسیاری از شرکتهای خارجی در نایروبی شعبه دارند.
در مارس ۱۹۹۶ رئیس جمهورهای کنیا، تانزانیا و اوگاندا شرکت آفریقای شرقی (EAC) را مجدداً تأسیس کردند، هدف این شرکت هماهنگ کردن تعرفه‌های گمرکی، عبور آزاد مردم از مرزها و توسعه زیر ساختهای منطقه‌است. در مارس ۲۰۰۴، سه کشور آفریقای شرقی توافقنامه اتحادیه گمرکی را به امضاء رساندند.

=== اکتشاف نفت ===
در اوایل سال ۲۰۰۶، هوجیناتو، رئیس جمهور چین، قرار داد اکتشاف نفت را با کنیا امضاء کرد. این قرار داد از مجموعه قراردادهای امضاء شده برای ترقی ذخایر طبیعی آفریقا می‌باشد.
این قرار داد شرکت نفت و گاز ساحلی چین CNOOC را ملزم به اکتشاف در کنیا کرد. این شرکت عملیات حفاری و حفره چاه را در مرزهای سودان و سومالی و در آبهای ساحلی انجام می‌دهد. هنوز نفت تولید نشده، زیرا مخازن نفت هنوز کشف نشده‌اند.

== جمعیت ==

تنوع نژادی زیادی در کنیا وجود دارد. اختلافات بین گروه‌های مختلف باعث بروز مشکلات زیادی در کنیا می‌شود. نظام KANU در سالهای ۱۹۹۰ به رهبری رئیس جمهور اسبق، دانیل توروینچ آراپ موی، به خاطر استفاده از خشونت برای سرکوب کردن سیاستهای چند حزبی شماتت می‌شد.
وجود گروه‌های مخالف از نژادهای مختلف باعث شد تا دانیل آراپ موی از سال ۱۹۷۸ تا ۲۰۰۲ قدرت را در اختیار داشته باشد.

گروه‌های نژادی: کیکویو ٪۲۲، لوهیا ٪۱۴، لو ٪۱۳، کالنجین ٪۱۲، کامبا ٪۱۱، کیسی ٪۶، آمرو ٪۶، سایر آفریقایی‌ها ٪۱۵، غیر آفریقایی (آسیایی / دسی، اروپایی و عرب) ٪۱.

گروه‌های دینی: پروتستان ٪۳۵، [[کلیسای کاتولیک کنیا]] ٪۳۳، اسلام ٪۱۸، کلیسای روز هفتم ٪۱۰، مذهبیان سنتی ٪۱۰، سایر مذاهب مثل هندو: براهمابودا و بهایی. شهرهای بزرگ: نایروبی، مومباسا، کیسومو، ناکورو والدورت.

== فرهنگ ==
[[پرونده:Maasai tribe.jpg|چپ|250px|بندانگشتی|جنگجویان ماسای]]

کنیا، کشوری با فرهنگهای متفاوت است. فرهنگ‌های قابل توجه شامل ساحیلی در مناطق ساحلی، پاستورالیست در شمال و جوامع مختلف در مرکز و غرب می‌باشد. امروزه فرهنگ [[ماسای]] به خاطر صنعت توریسم بخوبی شناخته شده‌است هر چند که فقط یک قبیله کوچک است.

=== لباس ملی ===
[[پرونده:Kenyan_man.jpg|چپ|بندانگشتی|250px| یک مرد [[ماسای]] در لباس سخت]]

بغیر از پرچم ملی، کنیا هنوز لباس ملی ندارد که معرف تمامی گونه‌های نژادی موجود در آن باشد. با داشتن بیش از ۴۲ فرهنگ مختلف، کنیا مراسم و آیین‌های تستی مخصوص به خود را دارد. هر چند، تلاشهای زیادی برای طراحی لباس ملی معرف مردم کنیا انجام شد که چیزی شبیه یه لباس از گانا است.

کیتگ، یک پارچه کتانی را که از رنگهای مختلف بافته شده، و قلابدوزی‌های سنگین دارد، بعنوان لباس آفریقایی پذیرفته شده‌است. این لباس در بسیاری از کشورهای آفریقایی، بعنوان لباس رسمی در جشن‌ها و مراسم استفاده می‌شود.

کانگا (لباس آفریقایی) نیز یکی دیگر از لباسهای متداول در خانه‌های کنیایی است. کانگا قطعه‌ای لباس به اندازه ۵/۱ در ۱ متر است که جمله‌های زیبا به زبان کیسامیلی (یا انگلیسی) بر روی آن چاپ شده‌است و اغلب زنان آنرا بدور کمر و بالا تنه خود می‌پیچند. از این نوع لباس بعنوان دامن، گهواره کودک، پتوی پیک نیک، لباس شنا و... نیز استفاده می‌شود.

=== موسیقی ===
کنیا مهر انواع موسیقی از موسیقی پاپ وارد شده تا موسیقی تلفیقی آفرو و بنگا و آهنگ‌های محلی سنتی است. گیتار پر طرفدارترین ساز در کنیا است و اکثر آهنگ‌ها با ریتم گیتار ساخته می‌شوند. معروف‌ترین نوازنده گیتار در اوایل قرن بیستم، فوندی کونده بود. سایر موزیسین‌های معروف آن، فادهیلی ویلیامز (که به خاطر آهنگ "مالیکاً معروف است) و [[میریام ماکبا]] و بونی ام و دائودی کابکا، می‌باشند.

موسیقی مردمی در سالهای ۱۹۸۰ و ۹۰ به دو گروه تقسیم می‌شد: آهنگ ساحیلی و آهنگ کونگولیز، گروه دم ماشرومز که بعدها یوگا نام گرفت از گروه‌های محبوب این دوره می‌باشد. در سالهای اخیرموسیقی‌های مدرن مثل رپ و هیپ – هاپ در این کشور افزایش یافته‌اند.

دو گروه جدید بنام «گنگ» و «کاپوکاموزیک» بوجود آمده‌اند که موسیقی کنیایی خلق می‌کنند. گروه زیرزمینی هیپ – هاپ نیز وجود دارد که کمتر کارهایش را از رادیو پخش می‌کند. از پیشگامان موسیقی می‌توان به بریکارد پوکا اولانگ پوکسی پرشا با آهنگ معروفش ازمان اتونلگو و جمله معروف ولی من چیزی می‌گویم؟ و سایر هنرمندان مثل کالاماشاکا، اوکوفولانی و k- سوت، اشاره کرد.

هنرمندان محبوب عبارتند از: دیوید ماتنگ، ردسان، نسسری نویز، نونینی، جوکالی، کلپتومانیاکس، لونگومباس، سوزانا اویو آچینگ آبورا، نوع موسیقی این افراد از پاپ، رگارراگا، تلفیقی آفریقایی تا هیپ – هاپ متغیر است.

=== ورزش ===
کنیا در ورزشهایی مثل فوتبال، اتومبیل رانی، راگبی، کریکت و بوکس فعال است. اما این کشور به خاطر قدرتش در ورزش دو می‌دانی و مسابقات دوی کوتاه و بلند معروف است. کنیا، قهرمانانی در مسابقات المپیک در رشته‌های ۸۰۰ متر، ۱۵۰۰ متر، ۳۰۰۰ متر با مانع، ۵۰۰۰ متر، ۱۰۰۰۰ متر و ماراتن داشته‌است. با وجود رقابت ایتوپی و مراکش، کنیا هنوز سعی در حفظ جایگاه خود در رشته دو می‌دانی دارد.

رکورد دارد مسابقات ماراتن جهانی، پل ترگات، و قهرمان [[دوی ماراتن بوستون|مسابقات ماراتن بوستون]]، کاترین اندریبا، از معروف‌ترین قهرمانان کنیا هستند.

بحث‌هایی در ورزش کشور کنیا وجود دارد، چرا که برخی قهرمانان کنیایی به کشورهای دیگر مثل بحرین و قطر ملحق می‌شوند. وزارت ورزش کنیا سعی کرده جلوی پناهندگی ورزشکاران را بگیرد ولی به هر حال این امر ادامه دارد و این اواخر برناردلاگات به تیم آمریکا پیوست.

تیم راگبی کنیا نیز در حال معروف شدن است. مسابقات سالانه سفری سونز، محبوبیت زیادی دارد. تیم ملی را کنیا (سونز) در مسابقات جهانی [[IRB]] در فصل ۲۰۰۶ مقام نهم را کسب کرد. کنیا یکی از قدرت هیا والیبال بانوان در آفریقا در رده ملی و باشگاهی است. تیم والیبال زنان کنیا در بازیهای المپیک حضور داشته ولی مقام قابل ذکری کسب نکرده‌است.

فوتبال کنیا به علت درگیری‌های داخلی در فدراسیون فوتبال، از طرف [[فیفا]] به حالت تعلیق در آمده‌است. در زمینه مسابقات موتور سیکلت، کنیا میزبان مسابقات معروف رالی سفری است که یکی از طولانی‌ترین مسابقات رالی دنیا است. برخی از رانندگان معروف دنیا مثل بایورن والدگارد، هانامیکولا، تومی ماکنین، شکهار مهتا و کولین مک رای در این تورنمنت شرکت کرده و قهرمان شده‌اند.

=== فیلم و تئاتر ===

کنیا برگزارکننده یکی از بزرگترین اتفاقات سالیانه تئاتر، جشنواره تئاتر دانشکده‌ها و مدرسه‌ها، در جنوب صحرا است.
هر چند دولت، خیلی از صنعت فیلمسازی حمایت نکرده‌است، این کشور صحنه‌های منحصربه‌فردی دارد و فقط آفریقای جنوبی در تولید بازیگران با استعداد در قاره آفریقا با کنیا قابل مقایسه‌است. به خاطر عدم توجه به علاقه دولت، صنعت فیلمسازی این کشور در حال رکورد است و فیلم‌های بسیار کمی تهیه و ساخته شده‌است.

آخرین فیلمی که برنده جایزه شده فیلم «باغبان دائمی» به کارگردانی فرناندو میرلس و بازی رالف فینس و راشل ویسند است سایر فیلم‌های تولید شده در کنیا عبارتند از: «هیچ کجا در آفریقاً،»داراکرافت، جستجوگر معتبره: گهواره زندگی«و»قدم زدن با شیرها «شینا، ملکه جنگل» اولین فیلم خارجی بود که کاملاً در کنیا فیلمبرداری شد. سایر فیلم‌هایی که در کنیا فیلم برداری شده‌اند عبارتند از: خارج از آفریقا به کارگردانی سیدنی پولاک و بازی رابرت ردفورد و مریل استریپ و فیلم «آزاده» که از روی زندگی‌نامه جوی آدامسون ساخته شده‌است. بازیگران معروف کنیا عبارتند از: پل اونسونگو، جان سیبی اکومو و انجری اوساک.

فیلم «ظهور و سقوط آیدی امین» بر مبنای زندگی دیکتاتور آفریقایی، در کنیا فیلمبرداری شده و یکی از فیلم‌های موفق تولید شده در کنیا می‌باشد. از کارگردانان بومی کنیا می‌توان به اینگولو واکیا، آلبرت وانداگو و جودی کپینگ اشاره کرد.

در سال ۲۰۱۲ فیلم سینمائی [[فرزندچهارم]] به کارگردانی و تهیه کنندگی وحید موسائیان با بازی حامد بهداد و مهتاب کرامتی در کنیا و سومالی در مورد قحطی زدگان سومالی ساخته شد که سقوط هواپیمای گروه فیلمبرداری این فیلم در کنیا خبر ساز شد.

بازی در تلویزیون از محبوبیت بیشتری برخوردار است. از سال ۱۹۶۰ بازیگرانی مثل امزی پمبه و ماما انجری در صحنه تلویزیون کنیا حضور یافته‌اند. پس از مدتی، افرادی مانند نسون وانجائو (اوجوانگ هاتاری) و ماری نابیلی (ماما کایای) در سریالهای کمدی حضور یافتند که منحصراً به زبان کیسا خیلی پخش می‌شد و میلیونها تماشاگر داشت.

تئاترهای جوی تلویزیونی از سال ۱۹۹۰ با حضور بازیگرانی مثل پاکسون انگوگی و BMJ موریتی، آغاز شد. نوع جدیدی از کمدی با هنرمندی جونی اندریتو ابداع شد که بعدها توسط گروه ردیکیولاس متشکل از سه جوان کنیایی به نام‌های والتر مونگاره، تونی انجو گونا و جان کیاره (KJ) ادامه یافت. آنها حتی رئیس جمهور دانیل آراپ موی را مسخره می‌کردند. این کار خطرناک بود و ممکن بود حکم تعقیب و پیگرد، آنها صادر شود که سرانجام در سال ۱۹۸۰، تمسخر و ادای شخصیتهای سیاسی را در آوردن بعنوان جرم و خیانت معرفی شد.

== منابع ==
[//en.wikipedia.org/wiki/Kenya ویکی‌پدیای انگلیسی]
{{پانویس}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار|kenya}}
{{کشورهای عضو گروه ۱۵ (جی ۱۵)}}
{{اتحادیه آفریقا|}}
{{مناطق انگلیسی‌زبان}}
{{اعضای اتحادیه کشورهای همسود}}
[[رده:کنیا]]
[[رده:آفریقای شرقی]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۶۳ (میلادی)]]
[[رده:جمهوری‌ها]]
[[رده:فهرست کشورهای مشترک‌المنافع]]
[[رده:کشورهای آفریقا]]
[[رده:کشورهای اقیانوس هند]]
[[رده:کشورهای انگلیسی‌زبان]]
[[رده:کشورهای سواحیلی‌زبان]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه آفریقا]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو گروه پانزده]]

کلکته

2015-01-08T12:10:03Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|22|34|11|N|88|22|11|E|display=title}} {| class="infobox geography vcard" style="width:۲۳em; text-align:right;" <td colspan="۲"...» ایجاد کرد

{{coord|22|34|11|N|88|22|11|E|display=title}}
{| class="infobox geography vcard" style="width:۲۳em; text-align:right;"
<td colspan="۲" align="center" style="width:۱۰۰%; font-size: ۱.۲۵em; white-space: nowrap;">'''Kolkata</td>
</tr>

|-
<tr class="mergedtoprow">
<td colspan="۲" style="text-align:center;background:#cddeff;">—  '''کلکته'''  — </td>
</tr><tr class="mergedtoprow">
<td colspan="۲" style="text-align:center;">'''কলকাতা'''</td>
</tr>

<tr>
<td colspan="۲" style="text-align: center; padding: ۰.۷em ۰.۸em ۰.۷em ۰.۸em;;">
[[پرونده:Kolkata Imgs.jpg|330px|none|O|]]
</td>

<tr class="mergedrow">
<td colspan="۲" style="text-align: center;">[[پرونده:کلکته.jpg|270px|none|]]کلکته روی نقشه هند
</td>
</tr>

|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>کشور
<th class="adr">{{IND}}
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>ایالت
<th class="adr">[[ایالت بنگال غربی|بنگال غربی]]
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>منطقه
<th class="adr">[[ناحیه کلکته]]
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>ناحیه
<th class="adr">[[ناحیه شهری]]
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>شهردار
<td>[[بیکاش رانجان بهاتاچاریا]] </td>
</tr>

|-

</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>وسعت شهر
<td>۱۸۵ کیلومتر مربع</td>
</tr>
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>ارتفاع
<td>۹ متر</td>
</tr>
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>جمعیت
<td>۵،۰۸۰،۵۱۹ نفر</td>
</tr>
<tr class="mergedrow">
<th>تراکم جمعیت
<td>۲۷،۴۶۲ کیلومتر مربع</td>
</tr>
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>زبانهای رسمی
<td>[[زبان بنگالی|بنگالی]] و [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]</td>
</tr>
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>ناحیه زمانی
<td>۵۳۰+از [[گرینویچ]](IST)
</tr>
|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>پیش شماره
<td>۳۳ ۹۱</td>
</tr>

|-
</tr><tr class="mergedtoprow">
<th>وبگاه رسمی
<td>[http://www.kolkatamycity.com/ www.kolkatamycity.com]</td>
</tr>

|}

'''کَلکَتّه''' پایتخت ایالت [[بنگال غربی]] در کشور [[هندوستان]] است.

[[پرونده:Calcutta rickshaw.jpg|240px|راست|بندانگشتی|ریکشای سنتی سال [[۲۰۰۴ (میلادی)|۲۰۰۴]]]]
یکی از شهرهای مهم این کشور است که تا چند سال پیش پرجمعیت‌ترین شهر هند بود ولی اکنون [[دهلی]] و [[بمبئی]] از آن پر جمعیت‌ترند. از سال [[۱۷۷۲ (میلادی)|۱۷۷۲]] تا [[۱۹۱۱ (میلادی)|۱۹۱۱]] کلکته پایتخت هندوستان بود و پس از آن مرکزیت حکومت به [[دهلی نو]] انتقال یافت.

از سال [[۲۰۰۱ (میلادی)|۲۰۰۱]] نام این شهر را به "کولکاتا" برگرداندند تا به تلفظ [[بنگالی]] آن نزدیک‌تر باشد ولی همچنان در نوشته‌های فارسی مانند برخی دیگر از زبان‌ها همان صورت قدیمی به‌کار می‌رود.

{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Kolkata}}

{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:کلکته]]
[[رده:بنگال غربی]]
[[رده:پایتخت‌های پیشین]]
[[رده:پایتخت‌های تاریخی هند]]
[[رده:شهرها و شهرک‌ها در بنگال غربی]]
[[رده:شهرهای بندری در هند]]
[[رده:شهرها و شهرک‌های هند]]
[[رده:مراکز تقسیمات کشوری هند]]
[[رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۶۹۰ (میلادی)]]

کلخوران

2015-01-08T12:08:47Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|38.1210805555556|N|48.4982888888889|E|type:city_scale:50000_region:IR|display=title|notes=<ref>[http://217.218.133.170/geoname/sear...» ایجاد کرد

{{Coord|38.1210805555556|N|48.4982888888889|E|type:city_scale:50000_region:IR|display=title|notes=<ref>[http://217.218.133.170/geoname/searchname/detail.asp?feature_code=390296 کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران]، [[سازمان نقشه‌برداری کشور]]</ref>}}
{{جعبه اطلاعات روستای ایران
|نام‌رسمی=کلخوران
|روی‌نقشه=
|عرض‌جغرافیایی =
|طول‌جغرافیایی =
|تصویر=
|اندازه‌تصویر=
|برچسب‌تصویر=
|استان=اردبیل
|شهرستان=اردبیل
|بخش=[[بخش هیر|هیر]]
|دهستان=هیر
|نام‌محلی=
|نام‌های‌دیگر=
|نام‌های‌قدیمی=
|سال‌بنیاد=
|جمعیت =۳۹۰ نفر
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان=
|مذهب=
|مساحت=
|ارتفاع=
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|دهیار=
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره=
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد=
|پانویس=
}}

'''کلخوران''' روستایی است که در ۲۲ کیلومتری جنوب‌شرقی [[استان اردبیل]]، [[شهرستان اردبیل]]، [[بخش هیر]]، [[دهستان هیر]] قرار دارد.

== جمعیّت ==
بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیّت این روستا ۳۹۰ نفر با ۷۰ خانوار بوده‌است.

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست روستاهای شهرستان اردبیل]]
* [[فهرست روستاهای ایران]]
* [[فهرست جمعیت شهر و روستاهای ایران]]

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد درگاه ملی آمار|۱۳۸۵}}

{{شهرستان اردبیل}}
{{روستا-خرد}}

[[رده:روستاهای شهرستان اردبیل]]

کلاردشت

2015-01-08T12:08:05Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{بهبود منبع}} {{جعبه شهر ایران |نام‌رسمی= کلاردشت |روی‌نقشه= آری |عرض‌جغرافیا...» ایجاد کرد

{{بهبود منبع}}
{{جعبه شهر ایران
|نام‌رسمی= کلاردشت
|روی‌نقشه= آری
|عرض‌جغرافیایی=۳۶٫۵۱۶۷
|طول‌جغرافیایی=۵۱٫۱۶۶۷
|تصویر= Kelardasht_r.jpg
|اندازه‌تصویر=۲۸۰
|برچسب‌تصویر= پیرامون کلاردشت
|استان= مازندران
|شهرستان= کلاردشت
|بخش=
|نام‌محلی=
|نام‌های‌دیگر=
|نام‌های‌قدیمی=
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت=متغیر
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان= [[لکی]] ،[[مازنی]] و [[فارسی]]
|مذهب=
|مساحت=
|ارتفاع=۱۱۰۷ متر
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار=
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره= ۰۱۱
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد=
|پانویس=
}}

'''کِلاردَشت''' ناحیه‌ای در [[استان مازندران]] و ۴۸ کیلومتری شهر چالوس است. ۱۷۰ کیلومتر با تهران فاصله دارد. مرکز کلاردشت حسن‌کیف است. کلاردشت دشتی بر فراز کوه‌ها است. وسعت این منطقه در حدود ۱۵۰۹ کیلومتر مربع است.

این ناحیه از جنوب به [[قله تخت سلیمان (ایران)|قلهٔ تخت سلیمان]] تا حدود گردنهٔ کندوان و از شمال به [[دریای خزر]] و شهر [[عباس‌آباد (تنکابن)|عباس‌آباد]]، از شرق به [[چالوس]]، [[نوشهر]] و [[کجور]] و از غرب به [[قزوین]] و [[الموت]] محدود است.

کلاردشت دو جاده ارتباطی مهم دارد. جاده نخست در [[جاده چالوس]] از [[مرزن آباد]] در ۲۵ کیلومتری جنوب چالوس منشعب شده و با مسیری ۲۰ کیلومتری که از میان تپه‌هایی که بر دامنه‌شان گندم و جو کاشت می‌شود به کلاردشت می‌رسد. جاده دوم از [[عباس‌آباد (تنکابن)|عباس‌آباد]] واقع در جاده کناره خزر، در بین راه چالوس و تنکابن منشعب شده و با طول ۲۵ کیلومتر پس از گذشتن از جنگل‌های متراکم و بسیار زیبا در ناحیه مکارود به غرب کلاردشت می‌رسد.

در منطقه کلاردشت ۴۵ قله با ارتفاع بیش از ۴۰۰۰ متر قرار دارد که نمونه کم‌نظیری را بوجود آورده است. [[علم‌کوه]] با ارتفاع ۴۸۴۵ متر بلندترین آن‌هاست.<ref name=a/>

کلاردشت دشتی است در میان دره‌ای باز و گسترده که ییلاقات و آبادی‌های فراوانی را در بر گرفته‌است. مرکز کلاردشت "حسن کیف" بوده و در ده زیبای رودبارک در زیر قله علم کوه با رودخانه‌ای پر آب و زیبا و ویلاهای متعدد از محل‌های مهم و جاذبه‌های گردشگری ویژه منطقه به شمار می‌رود. کلاردشت در ایران به بهشت گمشده معروف شده وهرساله به دلیل زیبایی طبیعی و بی‌نظیر و آب و هوای بسیار مطبوع و به ویژه درفصل تابستان پذیرای هزاران گردشگر داخلی و خارجی است.

== گردشگری کلاردشت ==
گردشگری شهرستان کلاردشت، علاوه بر توریست های تفریحی، توریست های ورزشی را نیز به جهت کوهنوردی در ارتفاعات منطقه، در خود جای می دهد. اهالی منطقه نیز از این راه عمده درآمد خود را فراهم می کنند. گردشگری در این شهرستان توجه سرمایه گذاران را نیز به خود جلب کرده است و به همین منظور <big>کلاردشت تور</big> به عنوان یک راهنمای گرشگری برای توریست و یک سامانه اقتصاد توریست برای سرمایه گذاران در این شهرستان مطرح می باشد.

== آثار تاریخی ==
;گنجینه کلاردشت:
در سال ۱۳۱۸ هـ. ش به هنگام پی‌کنی به منظور احداث قصر اجابیت در گنج تپه روستای اجابیت کلاردشت تعدادی ظروف زرین و مفرغین و سفالین کشف و به گنجینه کلاردشت معروف گردید. اشیاء مکشوفه سفالی شامل قمقمه، کوزه، بشقاب و ظروف لوله دار و ریتون بود و ظروف زرین مجموعه فوق شامل جام و خنجر و ... و در مجموعه به وزن ۵۷۴٫۷۹ گرم در ابتدا به عنوان پشتوانه اسکناس با خزانه بانک ملی تسلیم و در سال ۱۳۲۲ به موزه ایران باستان (موزه ملی) تحویل گردید. در بین اشیاء مکشوفه جام زرین استوانه‌ای شکل با نقش سه شیر با سر برجسته از لحاظ تکنیک ساخت قابل مقایسه با جام مارلیک است. روی هم رفته گنجینه کلاردشت بیانگر فرهنگ و هنر پیشرفته منطقه در هزاره‌های دوم و اول ق. م و ارتباط گسترده آن با مناطق گیلان و حسنلو آذربایجان و سیلک کاشان ونیز لرستان است.
;مجموعه سیمین کلاردشت:
علاوه بر مجموعه فوق در طی کاوش‌های باستان‌شناسی و با عملیات ساختمانی مجموعه ظروف سیمین بعضاً با نقوش طلاکوب متعلق به دوره ساسانی کشف گردیده‌است ازجمله این ظروف جام‌های متعدد با نقوش انسانی و حیوانی است بعنوان نمونه روی دو جام سیمین قباد اول اولین پادشاه ساسانی سوار بر اسب در صحنه شکار گورخر به تصویر کشیده شده‌است نیز تنگی نقره‌ای با پس زمینه طلایی، نقوش و تصاویر رامشگران را به صورت برجسته در صحنه نوازندگان و در میان انواع حیوانات مانند روباه، کبک، بلدرچین و ببر نشان می‌دهد.

== تاریخچه ==
از آثاری که در ناحیهٔ کلاردشت و تپه‌های اطراف آن کشف شده معلوم می‌شود که قسمتی از این منطقه در ادوار باستانی، آباد و دارای ساکنینی بوده‌است.
از شاعران، ابوذر فقیه ملک مرزبان که اشعاری در توصیف کلاردشت سروده‌است می‌توان نام برد.

== آب و هوا ==
وجود رشته کوه‌های البرز در کناره‌های دریای خزر موجب متوقف شدن رطوبت در دامنه‌های آن گردیده و سبب بارش باران فراوان در این ناحیه از شمال کشور می‌شود. بخشی از این بارندگی‌ها در ارتفاعات کلاردشت منجر به بارش برف می‌شود و به همین دلیل است که هوای کلاردشت در مقایسه با دیگر مناطق استان مازندران بسیار خنک‌تر و مطبوع‌تر است. هوا در کلاردشت مه نسبتاً دایمی دارد و دمای آن در برخی از روزهای سرد زمستان به حدود ۳۰ درجه سانتی‌گراد زیر صفر می‌رسد. در شب‌های تابستان نیز گاه مردم به استفاده از لباس گرم نیاز دارند.<ref name=a/>

جنگل‌های انبوه و سرسبز، رودخانهٔ سردآبرود، کوه‌های علم کوه و تخت سلیمان در بخش غربی، جنگل‌های عباس‌آباد در بخش شمالی، جنگل‌های بخش جنوبی، کوههای کم ارتفاع و روستاهای دامنهٔ این کوه‌ها در بخش شرقی، از دیگر مشخصه‌های این منطقه‌است.

== جمعیت و زبان ==
جمعیت کل کلاردشت با احتساب [[مرزن‌آباد]] و روستاهای اطرافش در فصل سرما کمتر از ۴۰۰۰۰ نفر است، در حالیکه با آغاز فصل بهار و آمدن مسافران از مرز ۱۲۰۰۰۰ نفر نیز می‌گذرد.

کلاردشتی‌ها زبانشان [[لکی]]، مازنی و یا [[فارسی]] است.<ref>کتاب آمار ایران در سال ۱۳۶۱</ref><ref>جمشید صداقت کیش. کردان پارس و کرمان</ref><ref>آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref>

== وضعیت عمران و آبادانی ==
در حال حاضر از لحاظ عمران و آبادانی، کلاردشت در وضعیت مطلوبی قرار ندارد. خیابانهای خاکی و مملو از ناهمواری در این منطقه توریستی، این شهر را در وضعیت نامناسبی قرار داده است.{{مدرک}}

== روستاها ==
[[پرونده:Kelardasht.jpg|بندانگشتی|300px|از نگاه [[کمال‌الملک]]]]
[[پرونده:Kelardasht_r2.jpg|بندانگشتی|300px|جادهٔ کلاردشت به عباس‌آباد]]
کلاردشت مشتمل بر ۳۹ آبادی است.<ref name=a>{{یادکرد وب| نشانی=http://www.mazandnume.com/?PNID=V3976| عنوان = کلاردشت؛ بهشت گمشده البرز| ناشر = وبگاه مازندنومه}}</ref> برخی از آبادیهای مهم کلاردشت که بیش از ۱۰۰ خانوار جمعیت دارند عبارت‌اند از:{{مدرک}}
{{Div col|cols=3}}* حسن کیف
* [[کردیچال|کُردیچال]] (اولین بانک کلاردشت قبل از انقلاب در این روستا احداث شده و همچنین دومین مدرسه کلاردشت پس از لاهو در سال۱۳۰۶در این روستا تاسیس شد. کردیچال بعد از شکر کوه قدیمی ترین محل محسوب می‌گردد و هم اکنون به همراه چند محل دیگر شهر کلاردشت شمالی را می‌سازد)
* وَلْوال
* گَرَکِ‌پَس
* [[پیمبور]]
* [[مکا|مُکا]]
* لاهو (اولین مدرسه به سبک جدید در سال۱۳۰۱در این روستا تاسیس شد)
* [[رودبارک ( کلاردشت )|رودبارک]] (از قدیمی ترین خان‌های این محل بابک خان حاتمی را می‌توان نامبرد که در دوره قاجاریه از مریدان حسین علی خان دژ بوده‌اند)
* مِجل
* اُجابِیت
* طُویدره
* شکرکوه
* [[مکارود (کلاردشت)|مُکارود]]
* واحه
* [[طائب‌کلاً|طائب کلاً]]
* پیشَمبور
* [[بازارسر]]
* [[پیمبور]]
* [[لش سر]]
* [[کلمه (چالوس)|کُلِمه]]
* کوه پر
* کَلِنو
* سماء
*کردیچال
* [[دیمو]]
* [[لورچال]]
* [[سنار علیا]]
* [[سنار سفلی]]
* [[گوی‌تر علیا |گَوی‌تَرعلیا]]
* [[گوی‌تر سفلی |گَوی‌تَرسفلی]]
* [[طویر|طُویر]]
* طبرسو
* [[پی‌قلعه|پی قلا (پی قلعه)]]
* [[بنفشه‌ده (چالوس)|بنفشه ده]]
* شهری (حسن کیف)
{{Div col end}}

== منابع ==
{{پانویس}}
* [http://www.fallingrain.com/world/IR/17/Kalardasht.html جایگاه و بلندا]
* [http://www.kelardashtnews.com سایت خبری کلاردشت]
* [http://www.ataland.com/Pages/City/IranCityInfo.aspx?id=341 وبگاه آتالند]
* [[لکی]]

== پیوند به بیرون ==
[http://kelardashttour.ir ;کلاردشت تور، اولین سامانه اقتصاد توریست در شهرستان کلاردشت]
[http://www.kelardasht.net/?pageId=photo شبکه اطلاع رسانی کلاردشت]

{{شهرستان کلاردشت}}
{{شهرستان چالوس}}

{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:شهرستان کلاردشت]]
[[رده:شهرهای استان مازندران]]
[[رده:مناطق مسکونی در شهرستان چالوس]]

کفره

2015-01-08T12:07:23Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Infobox settlement | name = استان کفره | native_name = شعبية الكفرة{{سخ}}Al Kufrah D...» ایجاد کرد

{{Infobox settlement
| name = استان کفره
| native_name = شعبية الكفرة{{سخ}}Al Kufrah District
| native_name_lang =
| settlement_type = [[استان‌های لیبی|استان]]
| image_skyline =
| image_alt =
| image_caption =
| image_flag =
| flag_alt =
| image_seal =
| seal_alt =
| image_shield =
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Shabiat Al Kufrah since 2007.png
| map_caption = محدوده فعلی استان کفره لیبی
| image_map1 = Libyen Al Kufrah.png
| map_caption1 = استان کفره در نقشه سابق لیبی
| pushpin_map =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| latd = 24 |latm = |lats = |latNS = N
| longd = 23 |longm = |longs = |longEW = E
| coor_pinpoint =
| coordinates_type =
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان|کشور]]
| subdivision_name = {{LBY}}
| subdivision_type1 = شهرستان
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 = شماره استان
| subdivision_name2 = ۲۰
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| established_title =
| established_date =
| founder =
| seat_type = [[فهرست شهرهای لیبی|مرکز]]
| seat = [[الجوف، لیبی|الجوف]]
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = -
| leader_name =
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 483,510
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes =
| population_total = 50,104
| population_as_of = ۲۰۰۶
| population_density_km2 = auto
| population_demonym =
| population_note =
| timezone1 = EET
| utc_offset1 = ۲+
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = ۶۵۲ ۲۱۸
| iso_code =
| website = 
| footnotes =
}}

'''کفره''' یکی از استان‌های [[لیبی]] است.

مرکز این استان شهر [[جوف]] است

{{-}}
== منابع ==
{{پانویس}}
* http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Al_Kufrah_District&oldid=437045702
{{استان‌های لیبی}}

[[رده:استان کفره]]
[[رده:استان‌های لیبی]]
[[رده:برقه]]
[[رده:ناحیه‌ها در لیبی]]

کعبه

2015-01-08T12:05:56Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|۲۱|۲۵|۲۱٫۰۰|N|۳۹|۴۹|۳۴٫۲۵|E|region:SA|display=title}} پرونده:Kaaba-Masjid al-Haram.JPG|بندانگشت...» ایجاد کرد

{{coord|۲۱|۲۵|۲۱٫۰۰|N|۳۹|۴۹|۳۴٫۲۵|E|region:SA|display=title}}

[[پرونده:Kaaba-Masjid al-Haram.JPG|بندانگشتی|چپ| کعبه]]
[[پرونده:Kabaa.jpg|بندانگشتی|چپ|تصویر مسجد الحرام و کعبه]]

'''کعبه''' بنایی در میان [[مسجد الحرام]] در شهر [[مکه]] در کشور [[عربستان سعودی]] است. کعبه مقدس ترین مکان در دین [[اسلام]] است. نام کعبه اشاره‌به چهارگوش بودن این سازه دارد.<ref> دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317</ref>. در [[قرآن]]، کتاب مذهبی مسلمانان آمده که بنای کعبه توسط یکی از انبیاء خدا بنام [[ابراهیم]] و پسرش [[اسماعیل]] ساخته شده‌است. <ref>ابن کبیر، قصص انبیاء، ساخت کعبه </ref> بعضی هم بر این باورند که خانه خدا قبل از ابراهیم ساخته شده بود و نخستین سازنده آن [[آدم]] است.<ref>تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، اصغر قائدان، نشر مشعر، ۱۳.</ref>

در اطراف بنای کعبه مسجدی بنام [[مسجد الحرام]] ساخته شده‌است. همه مسلمانان جهان در هنگام نماز رو به جهت کعبه می‌ایستند و به این نحو جهت گیری موقع نماز، ''رو به [[قبله]] ایستادن'' گفته می‌شود.

بر اساس [[فروع دین]] در اسلام، هر مسلمانی در صورت برخورداری از استطاعت مالی و بدنی، می‌بایست در دوران زندگی اش لااقل یکبار به حج مشرف شده و مراسم دینی خاصی را به جا بیاورد. یکی از بخشهای اصلی مراسم [[حج]]، هفت دور طواف به گرد خانه کعبه است<ref> دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317</ref>

== نام‌های دیگر کعبه ==
«بیت العتیق»<ref>سوره حج، آیات ۲۲ و ۳۳</ref>، «بیت الحرام»<ref>سوره مائده، آیه ۲</ref>، «بیت المعمور»<ref>سوره طور، آیه ۴ </ref> و «بیت المحرّم» <ref>سوره ابراهیم، آیه ۳۷</ref>از نام‌های دیگر کعبه‌اند که در قرآن به آن اشاره شده‌است.

== تقدس ==
کعبه ارتباط مستقیم به ارکان اسلام دارد؛ مخصوصاً فریضه [[حج]] که زیارت و طواف کعبه از ارکان حج است. همچنین در برپایی [[نماز]] نیز کعبه [[قبله|قبله گاه]] [[مسلمانان]] است.

== تاریخ و بنا ==
[[پرونده: Kaba.jpg|چپ|بندانگشتی|200px|کعبه در [[۱۸۸۰ (میلادی)]]]]
عمده اطلاعات ما در مورد کعبه منابع نویسندگان اسلامی است. فارغ از روایات و منابع اسلامی، گزارش و سند تاریخی چندانی مربوط به پیش از اسلام در مورد این بنا در دست نیست.


در [[قرآن]] در مورد کعبه گفته شده‌است: «اِنَ أَوَل بَیتٍ وُضِعَ لِلنَاسِ لَلَذی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَهُداً لٍلعَالَمَینَ» (آل عمران) بنابر گفتار تاریخ‌نگار اسلامی، [[آزرقی]]، ساختمان کعبه ۱۰ بار بنیان شده‌است. به این ترتیب:
# بنیان الملائکه
# بنیان آدم
# بنیان شیث
# بنیان ابراهیم وپسرش اسماعیل
# بنیان العمالقه
# بنیان جرهم
# بنیان مضر
# بنیان قریش
# بنیان عبدالله ابن زبیر
# بنیان حجاج ابن یوسف الثقفی

این سازه تا پیش از گشودن شهر [[مکه]] به دست [[محمد]] و پیروانش، محل نگهداری و پرستش [[بت|بتها]] بوده‌است. [[قریش]] در اطراف کعبه بت‌های مختلفی قرار داده بودند، مانند: [[لات (بت)|لات]]، [[عزی]]، [[اسافه]]، [[نائله]]، [[منات (بت)|منات]] و.... بزرگ این بت‌ها [[هبل]] بود. 

در دوره بعد از اسلام کعبه چهار بار به کلی ویران شده و از نو بنا شده است. دو بار اول به سده اول هجری بر می گردد. در جریان جنگ هایی که بین [[امویان]] و [[عبدالله بن زبیر]] فرماندار وقت مکه صورت می گرفت کعبه دو بار ویران شد. بار اول آتش گرفت و بار دوم توسط سپاهیان [[حجاج بن یوسف]] با منجنیق سنگ باران شد. سومین تخریب مکه به ۹۳۰ میلادی بر می گردد که [[قرامطه]]- که از شیعیان [[اسماعیلی]] بودند- به مکه حمله کردند و حجاج را قتل عام کردند و چاه زمزم را با جنازه های کشتگان پر کردند. آنان حجرالاسود را ربودند و با خود به [[احسا]]- در شرق عربستان- بردند. تخریب چهارم کعبه در نتیجه سیلی بود که در سال ۱۶۲۹ میلادی رخ داد. پس از آن [[سلطان مراد چهارم]] ساختمان کعبه را با سنگ های گرانیتی از نو بنا کرد که این ساختمان تا عصر حاضر به جا مانده است.

ساختمان کنونی کعبه از زمان [[حجاج بن یوسف ثقفی]] و بازسازی همان ساختمان در دوران خلافت [[سلطان مراد چهارم]] از پادشاهان [[عثمانی]] است که در سال [[۱۰۴۰ (قمری)]] در اثر سیل در مسجد الحرام و تخریب آن، از نو بازسازی گردید. این ساختمان استحکام کامل دارد، بطوری که تاکنون به‌همین شکل پابرجا و استوار مانده‌است.

== ارکان کعبه ==
[[پرونده: KAABA 13.jpg |چپ|240px|بندانگشتی|رکن یمانى]]
'''ارکان کعبه''': به هریک از چهار گوشه کعبه، رکن گویند و کعبه بر چهار رکن بنا گردیده‌است: <ref>کعبه. دایره المعارف قرآن، صفحه 76، Hawting, G.R. ;</ref>
# '''رکن [[حجر الاسود]]''': سنگ سیاه آسمانی است. به اعتقاد برخی از مسلمانان هنگام بنای کعبه توسط [[آدم]]، این سنگ را فرشتگان از [[بهشت]] آوردند و آدم آن را در گوشه‌ای از خانه نصب کرد. پس از بازسازی کعبه توسط قریش، این سنگ به دست محمد قبل از درب کعبه در رکن حجر اسود نصب شد و محل شروع طواف حجاج است.
# '''رکن عراقی'''
# '''رکن شامی'''
# '''رکن یمانی''' که قبل از رکن حجر اسود قرار دارد. در اعتقاد مسلمانان (به ویژه [[شیعیان]]) محلی است که به اذن خدا شکافته شد تا [[فاطمه بنت اسد]] از آن داخل کعبه شود و [[علی]] داخل کعبه متولد شود.

هرگاه واژه رکن بدون پسوند به کار رود، مقصود از آن رکنی است که حجرالاسود در آن است. مسیر طواف، از رکن حجرالاسود آغاز شده، سپس به رکن عراقی می‌رسد و پس از آن به رکن شامی و سپس به رکن یمانی و آنگاه باز به رکن حجرالاسود می‌رسد و همین جا یک شوط پایان می‌یابد. برای مطاف حدی وجود ندارد و تا هر جای مسجد الحرام که طواف در آن طواف کعبه صدق کند، طواف مجزی است، ولی مستحب است که اگر اضطرار و ازدحام نباشد در میان کعبه و [[مقام ابراهیم]] انجام شود.

== مشخصات هندسی ==
کعبه روی یک قاعده ۲۵ سانتی متری از جنس سنگ مرمر بناشده که به اندازه ۳۵ سانتی متر جلوآمدگی دارد. ارتفاع آن حدود ۱۳٫۱ متر، با طول و عرض ۱۲٫۸۶ در ۱۱٫۳ متر است<ref>Peterson, Andrew (1996). Dictionary of Islamic Architecture London: Routledge</ref><ref>دایره المعارف قرآن، صفحه ۷۶، a b Hawting, G.R. ;</ref>
در بعضی منابع جزئیات اضلاع کعبه به این شکل بیان شده‌است:<ref>الکعبة المعظمه و الحرمان الشريفان، ص 104.</ref>
* طول ضلع در کعبه؛ یعنی از رکن حجر اسود تا رکن عراقی: ۱۱٫۶۸ متر
* طول رکن عراقی تا شامی، سمتی که حجر اسماعیل در آن قرار دارد: ۹٫۹۰ متر
* طول رکن شامی تا رکن یمانی: ۱۲٫۰۴ متر
* طول رکن یمانی تا رکن اسود: ۱۰٫۱۸ متر

== سنگ بنای کعبه ==
[[پرونده: KAABA 11.jpg |چپ|بندانگشتی|دیوار کعبه]]
بنای کعبه از سنگ‌های سیاه و سختی ساخته شده که با کنار زدن پرده از روی آن، آشکار است. این سنگ‌ها که از زمان بنای کعبه از سال [[۱۰۴۰ (قمری)]] تاکنون بر جای مانده، از کوه‌های مکه به ویژه [[جبل الکعبه]] (در محله [[شُبَیکه]] مکه)، و [[جبل مزدلفه]] گرفته شده‌است. سنگ‌ها اندازه‌های گوناگون دارند، به گونه‌ای که بزرگ‌ترین آنان با طول و عرض و بلندی ۱۹۰، ۵۰ و ۲۸ سانتی‌متر و کوچک‌ترین آنان با طول و عرض ۵۰ و ۴۰ سانتی‌متر است. پایه‌های آن از [[سرب]] مذاب ساخته شده‌است و بدین ترتیب بنایی نسبتاً استوار است.

{{-}}

== درب کعبه ==
[[پرونده: KAABA 6.jpg|چپ|بندانگشتی|دروازه کعبه]]


پیش از بنای قریش، کعبه دو در داشته‌است: یکی در ناحیه شرقی (محل در کنونی) و دیگری در ناحیه غربی. که از یکی وارد و از دیگری خارج می‌شدند؛ اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد. بعدها [[عبدالله ابن زبیر]] در دیگر را گشود که به وسیله [[حجاج بن یوسف]] بسته شد و اکنون همان یک در باقی مانده‌است. این در تا به حال چندین بار عوض شده‌است و در سال [[۱۳۹۸ (قمری)]] به دستور [[خالد بن عبدالعزیز]] در جدیدی ساخته و نصب شد. ساختمان کعبه نیز از سال [[۱۰۴۰ (قمری)]] تا سده اخیر تعمیر نشده بود؛ ولی در سال [[۱۳۷۷ (قمری)]] و سپس [[۱۴۱۷ (قمری)]] به دستور [[سعود بن عبدالعزیز]] و [[فهد بن عبدالعزیز]] در آن تعمیراتی صورت گرفت. سقف کعبه، دو سقفی است که با سه پایه چوبی که در میانه آن در یک ردیف قرار گرفته و نگهداری می‌شود. اطراف آن سنگ‌های [[مرمر]] نصب شده و در کنار آن پلکانی قرار دارد که برای رسیدن به سقف بالایی تعبیه شده‌است.{{مدرک}}

در حال حاضر درب ورودی کعبه در ارتفاع ۲ متر بالاتر از سطح زمین و در دیواره شمال شرقی کعبه قرار دارد. <ref> دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317</ref>

آخرین درب کعبه به وزن ۳۰۰ کیوگرم از جنس طلای خالص توسط احمد بن ابراهیم بدر ساخته و در سال ۱۹۷۹ میلادی جایگزین درب قبلی شده‌است.<ref>«درگذشت هنرمند برجسته سعودی احمد بن ابراهیم بدر، خلیج تایمز، ۱۵ اکتبر ۲۰۱۰</ref>

== حجرالاسود ==
[[حجرالاسود]] یا سنگ سیاه، از اجزای بسیار مقدس مسجد الحرام است که به عقیده مسلمانان سنگ مقدسی فرستاده شده از بهشت است و توسط ابراهیم و اسماعیل در کعبه قرار داده شده‌است. <ref>Diane Morgan (2010). it is 15 meters high. Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice. Santa Barbara: ABC-CLIO, p. 83</ref>. این سنگ در یک قاب ۳۰ سانتیمتری از جنس نقره و در رکن اسود کعبه در ارتفاع ۱٫۵ متری از سطح زمین قرار دارد.

این سنگ مقدس، پیش از اسلام و پس از آن همواره مورد توجه بوده‌است و در شمار عناصر اصلی کعبه‌است. به لحاظ همین تقدس، محمد آن را نگاه داشت و دیگر سنگ‌هایی را که به شکل بت ساخته شده بود دور ریخت. {{مدرک}}
حجرالاسود در جریان تخریب کعبه، که ۵ سال پیش از بعثت صورت گرفت، در فاصله‌ای دور از مسجد واقع شد. در زمان نصب آن به جای خود، قریش به درگیری پرداختند، اما با درایت محمد، همه قریش در فضیلت آن سهیم شدند و عاقبت به دست خود او نصب گردید. به مرور زمان و در اثر تحولات، از حجم نخستین این سنگ کاسته شد و حتی به چند پاره تقسیم شد که آخرین بار قسمت‌های آن را به هم وصل کردند و آن را در محفظه‌ای نقره‌ای قرار دادند. در حال حاضر تنها به آن اندازه که برای بوسیدن و سلام‌دادن لازم است، جای گذاشته‌اند.

در سال [[۳۱۷ (قمری)]] یکی از فرقه‌های منسوب به [[اسماعیلیان]] به نام «[[قرامطه]]»، حجرالاسود را از کنار کعبه برداشت و به [[احساء]] (منطقه‌ای در شرق [[عربستان سعودی]]) برد. این گروه به مدت ۲۲ سال (چهار روز کم‌تر) تا سال [[۳۳۹ (قمری)]] سنگ را در آنجا نگاه داشتند و سپس در [[عید قربان]] همین سال، آن را به جای نخست بازگرداندند. <ref>شرح این واقعه با عنوان «فتنه قرامطه در مکه» در فصلنامه «میقات حج» شماره پنجم به قلم آقای یعقوب جعفری چاپ شده‌است.</ref> پس از آن، طی سال‌های پیاپی، حجرالاسود به طور عمد یا غیرعمد از جای خود کنده شد و هر بار اجزایی از آن خرد و جدا گردید. هر بار این اجزا به هم چسبانده شد و همان‌گونه که گذشت، اکنون مجموعه آن در هاله‌ای از نقره قرار داده شده‌است.
گفتنی است حجرالاسود آغاز و پایان طواف است و برابر آن، سنگ سیاهی روی زمین (تا انتهای مسجد) کشیده شده‌است. چراغی سبز رنگ نیز بر دیوار مسجد برابر حجرالاسود نصب شده تا راهنمای طواف کنندگان باشد.

== ملتزم ==
قسمتی از دیوار و پایین دیوار کعبه را که در یک سوی آن حجرالاسود و در سوی دیگرش درب کعبه قرار دارد، «ملتزم» می‌نامند. این محل را از آن روی ملتزم می‌نامند که مردم در آن قسمت می‌ایستند و به دیوار ملتزم شده، می‌چسبند و دعا می‌خوانند.
در روایتی آمده‌است که محمدصورت و دست‌های خود را روی این قسمت از دیوار قرار می‌داد. همچنین، از محمد نقل شده‌است که گفت: «ملتزم، محلی است که دعا در آن‌جا پذیرفته می‌شود.»<ref>الفردوس، ج4، ص94/ الحج و العمرة في الکتاب و السنه، ص 109.</ref>

== مستجار ==
محلی در پشت درب کعبه، کمی مانده به رکن یمانی، مقابل ملتزم و در سوی دیگر کعبه، دیوار کنار رکن یمانی را «مستجار» می‌نامند. «جار» به معنای همسایه و «مستجار» به معنای پناه‌بردن به همجوار و به صورت کلی‌تر «پناه بردن» است. این مکان نیز در اعتقاد مسلمانان از مکان‌های پذیرفته‌شدن دعا است. زمانی که خانه کعبه دو در داشت، در دیگر آن در کنار مستجار بود که بسته شد. <ref> جواهر، ج۱۹، صص ۳۵۳-۳۵۶.</ref>

== شاذروان ==
شاذروان همان برآمدگی‌هایی است که در اطراف کعبه قرار دارد و آن بخشی از کعبه‌است که توسط قریش از ساختمان کعبه کاسته شد و اکنون همانند پوششی اطراف خانه را در برگرفته‌است. شاذروانِ کنونی از ساخته‌های [[سلطان مراد چهارم]] در هنگام ساختمان کعبه در سال [[۱۰۴۰ (قمری)]] است. زمانی که در بازسازی‌های کعبه، ابعاد خانه قدری کوچک‌تر از بنای ابراهیمی آن شد، برای حفظ ابعاد اصلی، فضای عقب‌نشینی‌شده را با ساخت سکویی کم‌ارتفاع علامت‌گذاری کردند که «شاذَروان» نامیده شد و چون ملاک در طواف، حدّ اصلی کعبه‌است، فقها برای حصول شرط خروج طواف‌گزار از کعبه، طواف بر روی شاذروان را صحیح نمی‌دانند.

بنابراین، شاذروان همان سنگ مایلی است که بخش پایینی دیوار کعبه را تا روی زمین پوشانیده‌است، و همینطور بخشی که در مقابل حجر اسماعیل به صورت پلّهی ساخته شده‌است که بلندی آن از سطح زمین ۲۰ سانتی‌متر و عرض آن ۴۰ سانتی‌متر است.
این پله جایگاه مردمی است که برای نیایش و تضرع به درگاه الهی بر روی آن می‌ایستند و سینه و شکم خود را بر کعبه قرار می‌دهند و دستان را بر بالای سر خود و بر دیوار کعبه می‌گذارند. علت آن‌که در این قسمت شاذروان قرار داده نشده این است که در بنای ابراهیم، حجر اسماعیل جزو خانه کعبه بوده‌است که در ساختمان قریش به علّت کمبود مال حلال از خانه کاستند و بر حجر افزودند. همچنین در پایین درِ کعبه، شاذروان قرار داده نشده و به صورت پله‌ای صاف به طول ۳۴۵ سانتی‌متر ساخته شده‌است که مردم در ملتزم بر آن می‌ایستند و دعا و نیایش می‌کنند. در بالای شاذروان حلقه‌های از [[مس]] قرار دارد که در هنگام پایین آوردن جامه کعبه ([[کسوة الکعبه]]) لب جامه به این حلقه‌ها می‌بندند تا جامه استوار باشد.

== حطیم ==
دیواری است نیم دایره به ارتفاع ۹۰ سانتی متر و عرض ۱٫۵ متر که به دیوار قسمت شمال غربی کعبه وصل نیست. جنس حطیم سنگ مرمر سفید است. برخی نیز مساحت میان حجرالاسود و زمزم و مقام ابراهیم و قسمتی از حجر اسماعیل را «حطیم» می‌گویند. از مکان‌های محترم در مسجدالحرام است و مردم در این قسمت برای دعا جمع می‌شوند و به یکدیگر فشار می‌آورند. این که آیا حطیم تنها همان محدوده کنار حجرالاسود و باب کعبه را شامل می‌شود یا وسعت بیشتری دارد، اختلاف است. در روایتی از امام [[صادق]]، تنها همین موضع را حطیم می‌نامند.<ref>علل الشرایع، ص۴۰۰ کافی، ج۴، ص۱۹۴.</ref> چنان که [[شیخ صدوق]] نیز آورده‌است که حطیم فاصله میان در کعبه و حجرالاسود را گویند، جایی که خداوند [[توبه]] آدم را پذیرفت.<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص ۲۰۹.</ref>

== حجر اسماعیل ==
«حجر اسماعیل»، فضایی است میان کعبه و دیواری [[نیم‌دایره]] بنام حطیم (به عرض ۱٫۵ متر و بلندی ۹۰ سانتی متر) که از رکن عراقی تا رکن شامی را شامل می‌شود. حجر اسماعیل به عقیده اسلام، یادگار زمان ابراهیم و [[اسماعیل]] و مدت زمانی پس از بنای کعبه‌است و قدمت و پیشینه آن به زمان بنای کعبه به دست ابراهیم می‌رسد.

نقل‌های تاریخی تاریخ‌نگاران مسلمان، حکایت از آن دارد که [[اسماعیل]] و مادرش [[هاجر]] در همین بخش زندگی می‌کردند. از امام صادق نقل شده‌است: «الحِجرُ بَیتُ إِسمَاعِیلَ وَ فِیهِ قَبرُ هَاجَرَ وَ قَبرُ إِسمَاعِیلَ» <ref>کافی، ج۴، ص۲۱۰.</ref> «حجر، خانه اسماعیل و محل دفن هاجر و اسماعیل است.». این مطلب در منابع دیگری هم بیان شده‌است. <ref> دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317</ref>

از آنجا که حجر اسماعیل داخل در مطاف است، می‌تواند نشانه‌ای بر بزرگی آن باشد. در اصل، حجراسماعیل جزئی از کعبه‌است. هرگاه باران بر بام کعبه ببارد، از ناودان رحمت در این فضا می‌ریزد.

گویا برای نخستین بار، [[منصور عباسی]]، حجراسماعیل را با سنگ‌های سفید پوشانید. پس از آن در دوره [[مهدی عباسی]] و نیز [[هارون الرشید عباسی]] این سنگ‌ها تعویض و نو شد.<ref>مقاله «حجر اسماعيل» از محمدامين پوراميني در فصلنامه"ميقات حج"، ش 8، صص 116-102 و ش 9، صص 130-107.</ref>

== ناودان رحمت ==
«ناودان رحمت» {{به عربی|میزاب الرحمة}} یا «ناودان طلا»، ناودانی از طلاست که بر بام کعبه نصب شده و به سمت حجر اسماعیل است. هرگاه باران بر بام کعبه ببارد، آب از ناودان در این فضای حجر اسماعیل می‌ریزد. به اعتقاد مسلمانان، اینجا مدفن اسماعیل و مادرش هاجر و بسیاری از پیامبران است.

گویند آن را نخست حجاج بن یوسف ثقفی نهاد تا آب باران بر بام خانه جمع نشود. در روایت آمده‌است که دعا در زیر ناودان کعبه پذیرفته‌است.
{{-}}

== مقام ابراهیم ==
{{نوشتار اصلی|مقام ابراهیم}}
به محل ایستادن [[ابراهیم]] می‌گویند و سنگی است به طول و عرض ۴۰ سانتی‌متر و بلندی تقریبی ۵۰ سانتی‌متر که جای پای ابراهیم روی آن است و مقابل درب کعبه قرار دارد. رنگ آن میان زرد و قرمز متمایل به سفید است. طبق اعتقادات مسلمانان این مکان مربوط به زمانی است که ابراهیم دیوارهای کعبه را بالا می‌برد؛ آنگاه که دیوار بالا رفت، به اندازه‌ای که دست بدان نمی‌رسید، سنگی آوردند و ابراهیم بر روی آن ایستاد و سنگ‌ها را از دست اسماعیل گرفت و دیوار کعبه را بالا برد.

بر روی این سنگ، اثر پای ابراهیم مشخص است اما اثری از انگشتان او نیست. از زمان [[مهدی عباسی]] بدین سو، این سنگ با طلا پوشانده شد و در محفظه‌ای قرار گرفت تا آسیب نبیند. حج‌گزاران پس از طواف واجب، باید در پشت مقام ابراهیم، ۲ رکعت نماز طواف به جای آورند.
نماز طواف نساء نیز پشت مقام ابراهیم خوانده می‌شود.

طبق آیات قرآن این مقام یکی از شعائر الهی است: «وَ اتَّخِذُوا مِن مَقامِ إِبراهِیمَ مُصَلَّی» (بقره/۱۲۵)

براساس عقاید مسلمانان و متن قرآن یکی از بناکنندگان کعبه ابراهیم بوده که به کمک پسرش اسماعیل این کار را انجام داده‌است.

در [[کتاب مقدس]] بخش [[عهد عتیق]] (که تمام [[یهودیان]] و بخش بزرگی از [[مسیحیان]] به آن اعتقاد دارند) هیچ اشاره‌ای به اینکه ابراهیم ساختمانی را با این توصیفات و برای خداوند بنا کرده باشد، وجود ندارد. بنا بر متن کتاب مقدس، [[ابراهیم]] به دستور خداوند هاجر و اسماعیل را به [[فاران]] ((کوهی اطراف مکه) فرستاد و همراه [[ساره]] و [[اسحاق]] (پسر دومش) به زندگی ادامه داد.

در گذشته، بر روی این محل بنایی بزرگ از [[آجر]] و سنگ و چوب بنا شده بود که اطراف آن را با آیات قرآن مزین کرده بودند. از آنجا که این قبه قسمتی از مسجد را به خود اختصاص داده و از فضای مطاف کاسته بود، کم‌کم از انتقال آن به محلی دیگر در مسجد الحرام سخن به میان آمد.

براساس برخی گفته‌ها مقام ابراهیم تا [[فتح مکه]] به دیوار کعبه چسبیده بود و پس از فتح، محمد آن را از دیوار درآورد و کنار کعبه، نزدیک در نصب کرد. زمانی که آیه «وَ اتَّخِذُوا مِن مَقامِ إِبراهیمَ مُصَلًّی» را گفت، دستور داد تا مقام را جایی که اکنون قرار گرفته انتقال دهند.<ref>التاریخ القویم، ج۴، ص ۴۳.</ref>

== پرده کعبه ==
{{نوشتار اصلی|پرده کعبه}}
[[پرونده: KAABA 14.jpg |چپ|بندانگشتی|پرده کعبه]]
بر روی کعبه پوششی سیاه رنگ وجود دارد که به آن «پرده کعبه» یا «جامه کعبه» {{به عربی|کسوة الکعبه}} گویند. نخستین کسی که خانه کعبه را پرده پوشانید [[تُبع حمیری]] پادشاه [[یمن]] بود. علی نیز همه ساله از [[عراق]] برای کعبه پرده‌ای می‌فرستاد. چون مهدی عباسی به خلافت رسید خادمان کعبه از انبوهی پرده‌ها بر روی کعبه شکایت کردند و گفتند بیم آن می‌رود که خانه صدمه ببیند. مهدی عباسی خلیفه مسلمین دستور داد پرده‌ها را بردارند و تنها یک پرده بر آن بگذارند و سالی یک بار آن را عوض کنند این سنت تا به امروز ادامه دارد. و بر آن آیه‌هایی از قرآن قلاب دوزی شده‌است.
{{-}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== جستارهای وابسته ==
* [[خسی در میقات]]
* [[مسجد الحرام]]

== منابع ==
* [[قرآن]] کریم
* الأزرقی، ابی الولید، محمد بن عبدالله، بن احمد الأزرق. '' «اخبار مکه وماجاء فیها من الآثار» '' ج۱. ج۲. دار الأندلس: بیرت، انتشار سال ۱۹۷۷ میلادی. (به عربی).
* الفاسی، المالکی، العلامه الحافظ، ابی الطیب المکی. ''
«شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام» '' ج۱. ج۲. دار الکتاب العربی: بیرت، انتشار سال ۱۹۸۵ میلادی. (به عربی).
* [[الفاکهی]]، ابی عبدالله، محمد بن اسحاق،. ''«اخبار مکه فی قدیم الدهر وحدیثه» '' ج۵. دار النهضة: مکة المکرمة، انتشار سال ۱۹۸۷ میلادی. (عربی).
* الیاسین، مهلهل، جاسم بن محمد،. '' «المنهاج للمعتمر والحاج» '' ج۱. دار الدعوه للنشر: کویت، انتشار سال ۱۹۸۸ میلادی. (عربی).
* النّدوی، ابوالحسن، علی الحسنی،. '' «السیرة النبویة» ''. دار الشروق للنشر: بیروت، انتشار سال ۱۹۸۳ میلادی. (عربی).
* رضا، محمد،. '' «الامام علی بن ابی طالب» '' کرم الله وجهه. دار ومکتبة الهلال: بیروت، انتشار سال ۱۹۸۲ میلادی. (عربی).
* الجزائری، جابر، ابوبکر،. '' «هذا الحبیب یا محب» ''. مکتبة لینة للنشر والتوزیع: جدة، انتشار سال ۱۹۹۰ میلادی. (عربی).

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌انبار-رده|Kaaba}}
* [http://www.elahmad.com/maps/qibla.htm اتجاه کعبه]
* [http://www.qibla.com.br کعبه]

{{شخصیت‌ها و اعلام قرآنی}}

[[رده:کعبه]]
[[رده:جغرافیای اسلام]]
[[رده:حج]]
[[رده:معماری اسلامی]]
[[رده:معماری عربی]]
[[رده:مکه]]

کشمیر

2015-01-08T12:05:11Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|۳۴٫۵|N|۷۶|E|scale:3000000|display=title}} پرونده:Kashmir map big.jpg|thumb|left|نقشه‌ای از منطقه مو...» ایجاد کرد

{{Coord|۳۴٫۵|N|۷۶|E|scale:3000000|display=title}}

[[پرونده:Kashmir map big.jpg|thumb|left|نقشه‌ای از منطقه مورد مناقشه در کشمیر ]]
[[پرونده: Kashmir Dal lake boat.jpg|thumb|left|295px|دریاچهٔ دال در کشمیر.]]
'''کشمیر''' منطقه‌ای در شمال غربی [[شبه‌جزیره هند]] است که از ایالت [[جامو و کشمیر]] تحت کنترل [[هند]]، ایالت [[گلگت-بلتستان]] و [[کشمیر آزاد]] تحت کنترل [[پاکستان]] و منطقه [[اقصای چین]] تحت کنترل [[جمهوری خلق چین]] تشکیل می‌شود. این منطقه عمدتاً کوهستانی است و [[رشته‌کوه قراقروم]] شامل قله [[کی۲]] دومین نقطه مرتفع کره زمین و چندین قله مرتفع دیگر در آن قرار دارند.کشمیر یکی از حوزه‌های اصلی نفوذ [[زبان فارسی]] به‌شمار می‌رود.<ref>ریاض، محمد، ادبیات فارسی در شبه قاره هند و پاکستان. در: مجله «هنر و مردم» آبان ۱۳۵۴ - شماره ۱۵۷. (از صفحه ۶۶ تا ۷۲). (متن در مالکیت عمومی به خاطر قدمت).</ref>

ایالت هندی جامو و کشمیر حدود ۱۰۱٬۴۳۷ کیلومتر مربع وسعت دارد و در سرشماری سال ۲۰۱۱ بیش از ۱۲ میلیون نفر جمعیت داشته‌است. پایتخت تابستانی آن [[سرینگر]] مرکز تاریخی منطقه و پایتخت زمستانی آن [[جامو]] است. منطقه تحت کنترل پاکستان از کشمیر آزاد به پایتختی [[مظفرآباد]] با مساحت ۵٬۶۱۹ کیلومتر مربع و ایالت گلگت بلتستان با مساحت ۷۲٬۴۹۶ کیلومتر مربع تشکیل می‌شود و مساحت مناطق عمدتا خالی از سکنه تحت کنترل چین هم ۴۲٬۶۸۵ کیلومتر مربع است.<ref>Kashmir. Answers.com. The Columbia Electronic Encyclopedia, Sixth Edition, Columbia University Press., 2012. http://www.answers.com/topic/kashmir, accessed September 12, 2012.

Read more: http://www.answers.com/main/cite_this_answer.jsp#ixzz26I8ADF55</ref>

این منطقه تا پیش از استقلال هندوستان در سال ۱۹۴۷ یک دولت سلطنتی تحت‌الحمایه [[بریتانیا]] داشت. در جریان جدایی پاکستان از هند هر دو کشور مدعی حکومت بر این منطقه بودند که به وقوع چندین جنگ بین این دو کشور انجامید.

{| class="wikitable"
|-
! تحت حاکمیت !! منطقه !! جمعیت !! % [[مسلمان]] !! % [[هندو]] !! % [[بودایی]] !! % سایر
|-
|| هند
|[[دره کشمیر]]
|حدود ۴ میلیون
|۹۵%
|۴%*
|–
|–
|-
|
|[[جامو]]
|حدود سه میلیون
|۳۰%
|۶۶%
|–
|۴%
|-
|
|[[لداخ]]
|حدود ۲٫۵ میلیون
|۴۶%
|–
|۵۰%
|۳%
|-
|| پاکستان
|[[کشمیر آزاد]]
|حدود ۲٫۶ میلیون
|۱۰۰%
|–
|–
|–
|-
|
|[[گلگت-بلتستان]]
|حدود یک میلیون
|۹۹%
|–
|–
|–
|-
|| چین
|[[اقصای چین]]
|–
|–
|–
|–
|–
|-
| colspan ="7" |
* آمارها از [[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/south_asia/03/kashmir_future/html/default.stm In Depth]
|}

==جستارهای وابسته==
*[[زبان فارسی در کشمیر]]

[[File:Srinaga-pahalghan-yatra.JPG|thumb|right|سیریناگا یاترا]]
[[File:Srinagar- Yatra- Hindu holy cave.JPG|thumb|center|غار مقدس سیریندا یاترا هندو]]
{{-}}
== منابع ==
{{پانویس}}
{{انبار-رده|Kashmir}}

{{ویکی‌گفتاورد}}
{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:کشمیر]]
[[رده:جغرافیای هند]]
[[رده:سرزمین‌های مورد مناقشه در آسیا]]
[[رده:منطقه‌های مورد مناقشه]]

کرمان

2015-01-08T12:01:22Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{دیگر کاربردها|کرمان}} {{جعبه شهر ایران |نام‌رسمی=کرمان |روی‌نقشه=آری |عرض‌ج...» ایجاد کرد

{{دیگر کاربردها|کرمان}}
{{جعبه شهر ایران
|نام‌رسمی=کرمان
|روی‌نقشه=آری
|عرض‌جغرافیایی=۳۰٫۲۹
|طول‌جغرافیایی= ۵۷٫۰۶
|تصویر= Kerman2.jpg
|اندازه‌تصویر=۳۰۰
|برچسب تصویر= نمایی از کلانشهر کرمان
|image_seal = Kerman Seal.jpg
|استان=کرمان
|شهرستان=کرمان
|بخش=[[بخش مرکزی شهرستان کرمان|مرکزی]]
|نام‌محلی=
|نام‌های‌دیگر=
|نام‌های‌قدیمی=[[کارمانیا]]، [[گواشیر]]، ژرمانیا، بوتیا، شش‌دروازه، کریمان<ref>[http://www.parsine.com/fa/pages/?cid=33104// سایت خبری پارسینه]</ref>
|سال‌شهرشدن= هزاره چهارم قبل از میلاد
|جمعیت= ۵۳۴،۴۴۱ نفر سال ۱۳۹۰<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls|عنوان=نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ | ناشر =معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران) |تاریخ =۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲ |تاریخ بازبینی=۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲}}</ref>
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان= [[فارسی]] با [[لهجه کرمانی]]
|مذهب= [[شیعه]] و اقلیت [[زرتشتی]] و [[یهودی]]
|مساحت= ۱۳۰۰۰ هکتار
|ارتفاع= ۱۷۵۶ متر ازسطح دریا<ref>[http://weather.ir/s7.pdf
// سایت سازمان هواشناسی کشور،ارتفاع شهرهای ایران و ویژی‌های ایستگاه‌های سینوپتیک و مختصات و ارتفاع]</ref>
(سومین مرکزاستان مرتفع ایران)
|میانگین‌دما=۱۵٫۸درجه سانتیگراد
|میانگین‌بارش‌سالانه=۱۵۲，۹میلیمتر
|شمارروزهای‌یخبندان= ۷۷روز
|شهردار= [[ابوالقاسم سیف اللهی]]
|ره‌آورد=[[قالی]]، [[پته]]، [[زیره]]، [[قاووت]]، [[کلمپه]]، [[کماچ سهن]]، [[قطاب]]، [[مسقطی]]، [[فالوده کرمانی]]، [[پسته]]، [[گردو]]، [[کتیرا]]، [[گلاب]]، [[ظروف مسی]]، [[ورشو]] و [[عرقیات گیاهی]]
|پیش‌شماره=۰۳۴
| پلاک اتومبیل = ایران ۴۵
|وب‌گاه= [http://www.kermancity.kr.ir/ شهرداری کلانشهرکرمان]
[http://www.kerman.kr.ir/ فرمانداری کرمان]
|جمله‌خوشامد= به شهر تاریخی کرمان خوش آمدید
|پانویس= کرمان، خاستگاه تاریخ ایران زمین}}

'''کرمان''' (نام منطقه در [[پارسی باستان]]: '''کارمانیا'''<ref>فرهنگ فارسی معین</ref>) یکی از [[فهرست کلان‌شهرهای ایران|کلانشهرهای ایران]] و مرکز [[استان کرمان]] پهناورترین استان [[ایران]] درجنوب شرقی این کشور واقع است. جمعیت این شهر طبق [[سرشماری]] سال ۱۳۹۰ برابر با ۵۳۴،۴۴۱ نفر بوده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls|عنوان=نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ | ناشر =معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران) |تاریخ =۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲ |تاریخ بازبینی=۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲}}</ref>جمعیت کلان شهر کرمان به دلیل عدم رسمی شدن سکونت گاه‌های غیررسمی از سوی دولت و استفاده حاشیه نشین‌ها از امکانات شهری و عدم تناسب بودجه تخصیص یافته با جمعیت واقعی تا ۷۱۲،۰۰۰ نفر هم می‌رسد.<ref>[http://kerman.ir/forum/index.php?topic=20428.0/سیستم پاسخگویی مسئولین استان کرمان،پاسخ به سئوالی در مورد جمعیت شهرکرمان]</ref>کرمان یکی از پنج شهر تاریخی ایران است.<ref>[http://bank-maskan.ir/kerman/default-2278.aspx/ سایت بانک مسکن]</ref> وسعت شهر کرمان ۱۳۰۰۰ هکتار است و به دلیل وسعت شهری و جمعیت کرمان، این شهر جزو کلان‌شهرهای ایران طبقه‌بندی شده‌است. کرمان به لحاظ مساحت شهری هشتمین شهر ایران است. شهر کرمان، یک مرکز جمعیتی و بزرگترین شهر در منطقه جنوب شرق ایران است. کرمان به لحاظ صنعتی، سیاسی، فرهنگی و علمی مهمترین شهر جنوبشرق کشور است.<ref>[http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1305906/خبرگزاری مهر: ژرمانیا به مرکز جنوب شرق تبدیل می‌شود]</ref> حاشیه‌نشینی مهمترین مشکل کلانشهرکرمان است.<ref> [http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1247214/خبرگزاری مهر به نقل از فرماندار کرمان: حاشیه نشینی مهمترین معضل کلانشهرکرمان است.]</ref>کرمان در حال تبدیل شدن به شهری الکترونیکی است و این شهر به عنوان پایلوت [[دولت الکترونیک]] انتخاب شده‌است و در برنامه‌های توسعه کشور باید به شهری الکترونیکی تبدیل شود.<ref>[http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1305906/خبرگزاری مهر: ژرمانیا به مرکز جنوبشرق تبدیل می‌شود]</ref><ref>[http://www.ettehadie.com/index.php/section-blog/1-latest-news/1477-1389-08-16-04-49-21/پرتال دفاتریشخوان خدمات دولت: کرمان پایلوت دولت الکترونیک است]</ref>شهرکرمان با ۱۷۵۶ متر ارتفاع از سطح دریا، سومین مرکزاستان بلند و مرتفع ایران محسوب می‌شود.<ref>[http://weather.ir/s7.pdf
// سایت سازمان هواشناسی کشور،ارتفاع شهرهای ایران و ویژی‌های ایستگاه‌های سینوپتیک و مختصات و ارتفاع]</ref>و همین امر باعث اعتدال هوای شهرکرمان درفصل تابستان شده است.

== ریشه نام کرمان ==
نام کرمان را در [[کتیبه|کتیبه‌های]] [[داریوش]] می‌توان دید. در آنجا کرمان نام ناحیه‌ای است که از آن چوب [[یاک]] برای کاخهای [[هخامنشی]] حمل می‌شود. نوشته‌های [[یونانی]] هم آن را کرمان خوانده و مردم کرمان را تیره‌ای از [[پارسیان]] گفته‌اند.
از ریشه '''کر''' (کر به اوستا و کری به سانسکریت) چندین واژه [[سانسکریت]] در دست است. '''کرمن''' به معنی کار و کوشش و وظیفه و نیز کارکن و کوشا، '''کرمینه''' به معنی ماهر و استاد، '''کرمان بندا''' به معنی کاربنده یا وظیفه‌شناس و واژه‌های دیگر که از کرمان ساخته شده‌اند. همه معنی کار و کوشش را می‌رسانند.
ریشه دیگر '''کر''' که به [[اوستایی]] «کر» به [[سانسکریت]] «کری» تلفظ می‌شود و به معنی بریدن و کشتن و جنگیدن است و واژه‌های کارد، پیکار و کارزار نیز از آن است.
اگر چه کرمان در گذشته نام‌های دیگری چون '''بوتیا'''، '''کرمانیا'''، '''گواشیر''' و... داشته، اما در مجموع این نظر که نام '''کارمان''' (کار به معنی تلاش و سازندگی، و مان بمعنی محل و مکان) در طول زمان به '''کرمان''' تبدیل شده بیشتر مأنوس و منطقی است، چرا که اصولاً زندگی سخت و دشوار در کویر، همتی بزرگ و والا و تلاشی افزون را می‌طلبیده. بالا آوردن آب از چند ده متری عمق زمین، کشت و زرع در زمین‌هایی که هر از چندگاه یک بار زیر توفان شن مدفون می‌شده‌اند و... ادامه حیات با چنین وضعیتی کار آسانی نبوده و نیست.
در فرهنگ [[آنندراج]] می‌خوانیم: ''کریمان پدر نریمان آن شهر را به نام خود بنا نهاده''.
در اوستا و سانسکریت، کرمان یعنی کوشا و نریمان، یعنی '''مردانه'''.<ref>http://www.allempires.com/forum/forum_posts.asp?TID=27608</ref><ref>http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=پیشینه_تاریخی_استان_کرمان</ref><ref>http://www.kdmc.ir/fa/index.php?option=com_content&task=view&id=42&Itemid=203&lang=fa_IR</ref><ref>http://www.magiran.com/view.asp?Type=pdf&ID=946595</ref>

=== پیش از اسلام ===
[[پرونده:Head horse Kerman Louvre MAO132.jpg|بندانگشتی|راست|250px|سر اسب مربوط به دوره [[ساسانیان]]، پیداشده در کرمان]]
[[قلعه دختر]] و [[قلعه اردشیر]] از آثار [[دوران ساسانی]] در شرق شهر کنونی کرمان، که هنوز خرابه‌های آنها برجاست، گواه بر این است که لااقل در زمان [[اردشیر بابکان]] در همین محل، شهری آباد یا قلعه‌ای مهم وجود داشته‌است. مؤلف جغرافیای کرمان معتقد است که حدود ۲۲۰ پس از میلاد، به هنگام فتح کرمان به دست [[اردشیر]] این محل [[گواشیر]] نام داشته و مرکز ولایت کرمان بوده‌است بنا به گفته [[هرودت]] کرمانیا از قبایل دوازده‌گانه [[ایران]] می‌باشد و [[ساتراپی]] چهاردهم (دارا) مشتمل بر ایالت کرمان بوده‌است.
در روایات اساطیری آمده‌است که کیخسرو کرمان و مکران را به [[رستم]] بخشید همچنین نشانی‌هایی از فرمانروایی بهمن بر این خطه می‌دهند آنگاه روایت تاریخی این سرزمین آغاز می‌شود و اینکه در زمان [[هخامنشیان]] [[کوروش]] آن را تبعید گاه نبونید (پادشاه مغلوب شدهٔ [[بابِل]]) قرار داد سپس سخن از حکومت [[اشکانیان]] را شکست داد و فرزند خود را که او هم اردشیر نام داشت به حکومت کرمان گماشت.<ref>[http://www.kermancity.ir/mods.php?id=Info_Center&task=readpage&pid=4 سایت شهرداری کرمان]</ref><ref>تاریخ کرمان، احمدعلی خان وزیری، محمدابراهیم باستانی پاریزی (مصحح)، صص ۱۰۱۲، نشر علم (۳۱ تیر، ۱۳۸۵)، شابک: ۹۶۴-۴۰۵-۶۲۸-۰</ref>
بنا بنوشته‌های مورخ کلدانی و کاهن معبد مردوک در سالهای ۵۳۹ -۵۳۸ -که کتب او از منابع مهم تاریخ زمان کورش است – کرمان از ولایات تابعه کوروش بوده و محلی مطمئن برای او بشمار می رفته‌است.
در عصر داریوش کبیر نام کرمان جزء ولایات تابعه هخامنشی آمده‌است و در کتیبه بنای شوش کلمه‌ای مشاهده می‌شود که نام چوب درختی بوده‌است که برای استحکام بنای ساختمانها (شاید همان کاخ) به کار می رفته و محل تهیه این چوب کرمان ذکر شده‌است. در این مورد داریوش می‌گوید «چوب بیش مکن از گنداره (پیشاور) وکرمان حمل شود.»
در متن کتیبه‌ای که از شاپور اول ساسانی – در اطراف کعبه زرتشت در نقش رستم فارس – بدست آمده‌است، شاپور درباره قلمرو خود چنین می‌نویسد: منم خداوندگار مزداپرست شاپور شاهنشاه ایرانیان وغیر ایرانیان. امارات و ولایات امپراتوری ایران اینها هستند: پارس، پارت، خوزستان، میشان، آشور، آذیان، عربستان، آذرآبادگان (آذربایجان)، ارمینیا (ارمنستان)، سسیگان، کرمان وسیستان.
هرودت و استرابون مورخان یونانی که قبل از میلاد مسیح می‌زیسته‌اند در تشریح سفر بازگشت اسکندر مقدونی پس از فتح هند نوشته‌اند «اسکندر مقدونی سرزمین کرمان را برای تصرف هندوستان پیموده، هنگام مراجعت با لشکریان خود که حدود یکصد و بیست هزار نفر پیاده و پانزده هزار نفر سواره بودند به شهر کرمان وارد شد وفرمان داد که مدت یک هفته لشکریان وی در این شهر استراحت کنند و به جشن وسرور بپردازند و از این مطلب معلوم می‌شود که شهر کرمان در عصر تا چه حد وسیع آباد و پر نعمت بوده که توانسته این همه لشکر را به خود راه دهد و آزوقه آنها را فراهم سازد» (بر گرفته از کتاب از قلعه دختر تا دقیانوس تالیف محمد دانشور انتشارات مرکز کرمانشناسی)<ref>[http://www.kermancity.ir/mods.php?id=Info_Center&task=readpage&pid=4 سایت شهرداری کرمان]</ref><ref>تاریخ کرمان، احمدعلی خان وزیری، محمدابراهیم باستانی پاریزی (مصحح)، صص ۱۰۱۲، نشر علم (۳۱ تیر، ۱۳۸۵)، شابک: ۹۶۴-۴۰۵-۶۲۸-۰</ref>

[[پرونده:Persia 1814.jpg|وسط|بندانگشتی|600px|سراسرنمای نقشه قدیم ایران، ایالت بزرگ کرمان که چنداستان را در برمی گرفته است]]

در کتب تاریخی از عهد قدیم، چند جا به نام کرمانیان بصورت بخشی از ایران بر می‌خوریم هرودت گوید: پارسیها به شش طایفه شهری و ده نشین و چهار طایفه چادرنشین تقسیم شده‌اند شش طائفه اولی عبارتند از: مرفیان، ماسپیان، پانتالیان، دروسیان، گرمانیان در خصوص گرمانیان تصور می‌رود همان کرمانیان باشند. در کتیبه‌های هخامنشی ظاهراً مقصود از کلمه کارمانیا همان کرمان است.<ref>[http://www.kermancity.ir/mods.php?id=Info_Center&task=readpage&pid=4 سایت شهرداری کرمان]</ref><ref>تاریخ کرمان، احمدعلی خان وزیری، محمدابراهیم باستانی پاریزی (مصحح)، صص ۱۰۱۲، نشر علم (۳۱ تیر، ۱۳۸۵)، شابک: ۹۶۴-۴۰۵-۶۲۸-۰</ref>
بروس مورخ کلدانی وکاهن مردوک در ذکر فتح بابل توسط کوروش و مسلط شدن کوروش بر نبونید پادشاه بابل می‌نویسد: «... کوروش با او به رأفت رفتار کرده به کرمان تبعیدش کرد تا در آنجا سکنی گزیند، نبونید در آنجا تا آخر عمر بزیست ودر همانجا در گذشت» (برگرفته از حاشیه‌استاد باستانی پاریزی بر کتاب تاریخ کرمان بقلم احمد علی خان وزیری)<ref>[http://www.kermancity.ir/mods.php?id=Info_Center&task=readpage&pid=4 سایت شهرداری کرمان]</ref><ref>تاریخ کرمان، احمدعلی خان وزیری، محمدابراهیم باستانی پاریزی (مصحح)، صص ۱۰۱۲، نشر علم (۳۱ تیر، ۱۳۸۵)، شابک: ۹۶۴-۴۰۵-۶۲۸-۰</ref>
مرحوم احمد علیخان وزیری (مؤلف کتاب جغرافیای کرمان) معتقد است که حدود ۴۳۰ سال قبل از اسلام – به هنگام فتح کرمان بدست اردشیر – این محل گواشیر نام داشته که مرکز ولایت کرمان بوده‌است. بخشی از خانه‌های مسکونی مردم فقیر در پای دامنه‌های این دو تپه و قلعه شکل یافته بوده و بعداً با گسترش تدریجی شهر کرمان در جهت غرب توسعه یافته وبا توجه به توسعه ورونق اقتصادی در دوره‌های بعد از اسلام این شهر بتدریج نضج گرفته ورفته رفته بزرگتر شده تاجایی که وسعت آن به حدود دویست هکتار رسیده هم رسیده، با گذشت زمان وبه دلیل نا امنیمنطقه وحمله غارتگران ودزدان علاوه از حصارهای رفیعی که دور قلعه دختر وقلعه اردشیر کشیده شده بود گرداگرد شهر نیز حصاری بلند کشیده شد.
[[پرونده:Rayen Castle Kerman.jpg|وسط|بندانگشتی|800px|سراسرنمای [[ارگ راین]]، دومین بنای خشتی بزرگ جهان]]
[[باستانی پاریزی]] مورخ معاصر در کتاب وادی هفتواد به نقل از تاریخ ایران در زمان ساسانیان و همچنین در حاشیه کتاب تاریخ کرمان تالیف احمد علی خان وزیری آورده‌است «گشتاسب پسر لهراسب در سال ۵۷۷۲ از هبوط آدم به طالع میزان آن را بنا نهاد ودر آن بنای آبادانی نهاد وآتشکده ساخت و بعد از آن اسکندر رومی بر ایران مستولی شد و ممالک ایران را به ملوک طوایف بخش کرد، کرمان در تصرف اشکانیان بود در اواخر عهد ملوک طوایف در این خطه دلگشا، هفتواد نامی کرمانی، امیر بود قلعه‌ای در بالای کوهی بساخت. اردشیر بابکان که سر سلسله وپادشاه اول ساسانیان بود ملوک طوایف را در ایران برانداخت و به کرمان آمد. ملک هفتواد بستد به طالع میزان بنای این شهر عظیم گذاشت که اکنون آثار حصار و خندق آن خارج شهر باقی است و آنراموسوم به گواشیر نمود.
ابن اثیر در جلد اول الکامل به نقل از طبری می‌گوید: «چون اردشیر به کرمان رفت در آنجا حاکمی بود که بلاش نام داشت وجنگ شدیدی در گرفت واردشیر در آن جنگ شخصاً شرکت داشت و بلاش را اسیر کرد و شهررا گرفت و فرزند خود را که نیز اردشیزر نمام داشت در آنجا گذاشت و... و قلعه‌ای که بنام اردشیر معروف است شاید در زمان همین اردشیر بابکان وپسرش اردشیر که حاکم کرمان بود ساخته شده باشد وپیش از آن از قلعه دختر قلعه کهنه از شهر دفاع و حفاظت می کرده‌اند.
بنای شهر کرمان تا قرن چهارم ه ق در جنوب شرقی قلعه اردشیر وقلعه دختر و در پار این دو قلعه شکل می‌گیرد واز قرن چهارم ه ق به بعد رشد شهر به سمت غرب بوده‌است و از قرن نهم به بعد رشد شهر و محلات آن از غربی ترین نقاط شهر شهر قدیم به سمت شمال وسپس به جانب جنوب شرق بوده‌است. در بخش سازمانی کرمان، و قبل از خراب کردن حصار، ۳۲ محله و جود داشته‌است که در حال حاضر اکثراً به صورت قدیمی خود وبعضاً به صورت مخروبه وبعضاً مخروبه و گاهی با انجام تغییرات جزیی باقی‌مانده‌است{{مدرک}}

=== پس از اسلام ===
در دوره اسلامی و مقارن با ۲۱ تا ۲۴ هجری قمری و سال‌های بعد از آن، کرمان همواره مورد هجوم اعراب قرار گرفت. در زمان حکومت خلفای عباسی کرمان به شورش‌های مکرر دست زد ولی هیچ‌یک به سامان نرسید تا سرانجام در سال [[۲۵۳ (قمری)|۲۵۳]] هجری قمری به تصرف [[یعقوب لیث]]، موسس سلسه [[صفاریان]] درآمد. پس از آن این سرزمین در زیر سلطه حکومت‌های قدرتمند زمان مانند [[سامانیان]]، [[دیلمیان]]، [[آل بویه]] و [[سلاجقه]] قرار گرفت.
در عصر [[غزنویان]] فرمانروایان خونریز و هوسران آرامش را از مردم گرفتند. تنها در عهد [[سلجوقیان]]، حکومت [[ملک قاورد]] و فرزندانش بود که کرمان روی رفاه و آسایش دید و آثاری چون [[مسجد ملک]] پدید آمد. پس از حکومت ۱۵۰ ساله سلاجقه باز با حمله مغول بلای غز بر کرمان نازل شد. [[براق حاجب]] از سرداران [[قراختائیان]]، کرمان را به تصرف در آورد. از اعقاب وی [[ترکان خاتون]] بر کرمان فرمانروایی یافت که در آبادانی شهر کوشید و دخترش [[پادشاه خاتون]] نیز حاکمی فاضل و حامی دانشمندان بود. این سلسله از ۶۱۹ تا [[۷۰۳ (قمری)|۷۰۳]] ه. ق. در کرمان سلطنت کردند. در زمان حکومت قراختائیان بود که [[مارکو پولو]] سیاح معروف ونیزی از کرمان دیدن کرد. در سال [[۷۱۴ (قمری)|۷۱۴]] هجری قمری [[امیر مبارزالدین محمد]] مؤسس سلسله [[آل مظفر]]، کرمان را تصرف کرد.

[[تیموریان]] از سال [[۷۹۶ (قمری)|۷۹۶]] تا [[۸۳۴ (قمری)|۸۳۴]] برکرمان فایق آمدند. سپس تنی چند از طایفه [[قراقویونلو]] در کرمان به قدرت رسیدند.

[[پرونده:Kerman Masjid Gate.jpg|بندانگشتی||275px|دروازه مسجد که [[آقامحمدخان قاجار]] از طریق آن وارد کرمان شد.]]

سلاطین [[صفوی]] از [[۹۱۵ (قمری)|۹۱۵]] ه. ق. کرمان را به متصرفات خود افزودند در [[۱۰۰۵ (قمری)|۱۰۰۵]] ه. ق. [[گنجعلیخان]] از سوی [[شاه عباس صفوی]] به حکومت کرمان رسید که بر اثر تدبیر و تداوم حکومت او، شهر چندی روی آسایش و آرامش دید و زمانه برای ترقی و آبادانی مناسب شد. در روزگار افول قدرت [[صفویان]]، افاغنه کرمان را به جزای شهامت و مقاومت در برابر آنان به خاک و خون کشیدند و [[نادرشاه]] افشار هم هنگامی به کرمان رسید که بر اثر کشتن رضاقلی میرزا (پسرش) به جنون آدمکشی مبتلا شده بود. او دستور گردن زدن مردم بی‌گناه را صادر کرد و یکی از بزرگترین قتل‌عامهای معروف تاریخ کرمان را به راه‌انداخت. نادرشاه افشار و عمال او هنگام تسخیر آن در سال [[۱۱۶۰]] ه. ق. ضمن غارت و چپاول اموال مردم بسیاری مردان آن را سربریده و از کله آنان مناره‌هایی ساختند. محله پامنار که هنوز هم به همین نام خوانده می‌شود یادگار آن فاجعه و تجدید کننده خاطرات تلخ آن جنایت تاسف انگیز می‌باشد.<ref>[http://www.kdmc.ir/fa/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=203&lang=fa_IR مرکز مطلعات مدیریت بحران استان کرمان]</ref>
کرمان به دلیل حمایت از آخرین بازمانده زندیه ([[لطفعلی خان زند]]) گرفتار خشم [[آقامحمدخان قاجار]] قاجار شد که به روایت تاریخ، هفت من (به روایتی بیست هزار جفت و به روایتی دیگر هفتاد هزار جفت) چشم از مردم در آورد. جانشینان او تلاش کردند تا با اعزام حاکمانی مدیر و مدبر همچون محمداسماعیل خان نوری «وکیل الملک» و [[ابراهیم خان ظهیرالدوله]] به باز سازی شهر کرمان و دلجویی مردم بپردازند و با برپایی آثاری چون [[مجموعه ابراهیم خان]] گذشته‌ها را به فراموشی بسپارند.<ref>[http://www.kermancity.ir/mods.php?id=Info_Center&task=readpage&pid=4 سایت شهرداری کرمان]</ref>

[[پرونده:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|بندانگشتی|کرمان بزرگ در نقشه‌های قدیمی ایران|275px]]

=== رشد مساحت شهر در طول تاریخ ===
[[پرونده:Mahan asemoon.jpg|بندانگشتی||275px]]
در سال ۱۲۹۳ هجری قمری دور شهر کرمان تقریباً یک فرسخ (۶ کیلومتر) به شکل قثا (خیار چمبر) وطولش از دروازه خراسانی (دروازه گبری) تا دروازه رق آباد (ریگ آباد) وعرضش از دروازه وکیل تا دروازه ارگ واین شهر با برج و بارو و خندقهایی به عرض تقریبی ده متر و عمق چهار متر، محصور بوده‌است.
شهر کرمان مشتمل بر شش دروازه بوده‌است به این شرح] خلاف حرکت عقربه‌های ساعت [ ۱- دروازه مسجد یا دروازه وکیل در محل فعلی میدان شهداء (مشتاق) ۲- دروازه ناصری واقع در شرق محله شهر ۳-دروازه گبری یا خراسانی ۴- دروازه سلطانی یا دولت ۵- دروازه ارگ یا دروازه باغ ۶- دروازه رق آباد
وسعت شهر کرمان که تا اواخر قاجاریه ودر داخل حصار حدود دویست هکتار بود با تخریب حصارها که از دهه اول قرن حاضر با تخریب دروازها شروع شد وتا دهه ۴۰ ۱۳ ادامه یافت در سال ۱۹۶۹ میلادی مصدف با ۱۳۴۵ ه ش بر اساس نقشه‌ای که روگراستون ترسیم نموده‌است به ۴۰۰ هکتار رسیده‌است یعنی در نیمه قرن ۱۴ ه ش وسعت شهر کرمان دو برابر شده‌است. بر اساس آمار منتشر شده شهرداری کرمان محدوده خدماتی شهر در سال ۱۳۵۷ به ۳۰۷۲ هکتار ودر سال ۶۵ به ۵۰۸۸ هکتار ودر سال ۱۳۷۱به ۷۶۵۲ هکتار در سال ۱۳۷۵ ۱۱۰۰۰ هکتار ودر سال ۱۳۷۸ به حدود ۱۵۰۰۰ هکتار رسیده‌است. و اکنون در زمره کلانشهرهای ایران جای گرفته‌است.

=== پایتخت بودن در دوره‌های مختلف تاریخی ===
شهر کرمان به دلیل اهمیتی که در ایران داشته در برهه‌هایی از زمان به عنوان پایتخت ایران مطرح بوده‌است. در برخی دوره‌ها چند پایتخت در زمان‌های مختلف و در دوران حکام و پادشاهان مختلف وجود داشته‌است.در برخی دوره‌ها کرمان به عنوان پایتخت ایالتی مطرح بوده و چندشهر مهم دیگر را هم در قلمرو خود داشته است. دوره‌هایی که کرمان در کنار برخی شهرهای دیگر پایتخت بوده‌است:
* [[قراختائیان]]:(حدود ۷۰ سال، تنها کرمان پایتخت بوده‌است).
* [[آل بویه]]:به همراه چندشهردیگر و در دوره‌های مختلف.
* [[آل مظفر]]:کرمان به همراه چندشهر دیگر.
* [[زندیه]]: پس از سقوط شیراز توسط آقامحمدخان قاجار، [[لطفعلی خان زند]] به کرمان رفت و این شهر را مدتی پایتخت قرار داد.{{مدرک|نیازمند ارجاع دقیق}}

== برخی صنایع و معادن ==
=== صنایع مس شهیدباهنر ===
شرکت صنایع [[مس]] شهید باهنر در ۱۲ کیلومتری شهر کرمان است، که محصولات متنوعی از قبیل انواع ورق، تسمه و فویل، لوله و مقاطع تولید می‌کند. ظرفیت تولید سالانه محصولات نهایی این شرکت بالغ بر ۵۵ هزار تن می‌باشد.<ref>[http://cspir.iranton.com/company_aboutus.php?id=&file=About&prod=&uid=cspir// صنایع مس شهیدباهنر]</ref>

=== صنایع ذغالسنگ ===
شرکت صنایع [[ذغال سنگ]] کرمان، طی ۱۰ماه سال ۱۳۸۵ تولید زغال‌سنگ خام در این شرکت به یک‌میلیون و ۱۵۰هزار تن رسیده‌است.<ref>[http://coal.kr.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=1// شرکت صنایع ذغالسنگ کرمان: افزایش تولید هدف ماست]</ref>

=== صنایع لاستیک بارز ===
عملیات احداث شرکت صنایع لاستیک کرمان (گروه صنعتی بارز) در سال ۱۳۶۳ به عنوان نخستین شرکت صنایع [[لاستیک]] سازی [[ایران]]، در کرمان آغاز شد.<ref>[http://www.bareztires.com/fa/Page.aspx?PageID=10// شرکت صنایع لاستیک بارز]</ref>شرکت صنایع لاستیک بارز کرمان دومین کارخانه بزرگ لاستیک سازی [[خاورمیانه]] پس از [[ترکیه]] است. این کارخانه تا سال۱۴۰۰با تولید ۲۶۰۰۰۰تن لاستیک به رتبه نخست [[خاورمیانه]] خواهد رسید.

=== صنایع خودروسازی کرمان ===
* [[کرمان موتور]] (کرمان خودرو)
* خودروسازان راین (مدیران خودرو)

=== صنایع سیمان کرمان ===
گروه صنایع سیمان کرمان که مرکز اصلی آن کرمان – کیلومتر ۱۷ جاده تهران می‌باشد در تاریخ ۱۲ مرداد ماه سال ۱۳۴۶ ابتدا بصورت سهامی و بنام شرکت سیمان کرمان تحت شماره ۱۷۰ در اداره ثبت شرکتهای کرمان به ثبت رسید.<ref>[http://www.kermancement.com/Default.aspx?tabid=640id=&file=About&prod=&uid=cspir// شرکت صنایع سیمان کرمان]</ref>

=== نیروگاه سیکل ترکیبی کرمان ===
[[نیروگاه سیکل ترکیبی کرمان]] از بزرگترین نیروگاه‌های کشور و از منابع تأمین انرژی این استان است.

=== صنایع پزشکی کرمان ===
اولین تولید کننده لوازم پزشکی ایران در سال ۱۳۵۱ توسط عباس حاج غنی تاسیس و در سال ۱۳۶۱ اقلام تولیدی آن به ۲۸ قلم رسید. هم اکنون تعداد تولیدی این کارخانه به ۸۵ قلم رسیده و با ظرفیت سالانه ۱۰۰۰۰۰ قطعه در حال فعالیت می‌باشد.<ref>[WWW.FMSUPPORTS.IR//صنایع پزشکی کرمان]</ref>

=== گلاب و عرقیات زهرا ===
'''گلاب زهرا''' نام کارخانه تولید [[گلاب]] و روغن گل است که در [[کرمان]] توسط [[همایون صنعتی زاده]] و همسرش [[شهین‌دخت سرلتی]](صنعتی) در سال [[۱۳۵۶|۱۳۵۶خورشیدی]] تاسیس شد. این کارخانه نخستین واحد تولیدی است که موفق به دریافت گواهینامه ارگانیک در تولید [[گلاب]] و روغن گًل شده است.<ref>[http://www.ettelaat.com/etHomeEdition/etsafar/41.pdf روزنامه اطلاعات]</ref> گلاب زهرا بزرگترین صادر کننده [[گلاب]] و روغن گل در ایران می‌باشد.<ref>[http://www.zahrarosewater.com/ پایگاه اینترنتی گلاب زهرا، بخش درباره ما]</ref> و محصولات آن در اروپا و سایر دنیا به فروش می‌رسد. همه ساله برای تمدید گواهینامه ارگانیک مزارع و کارخانجات این واحد تولیدی توسط کارشناسان انجمن خاک انگلستان مورد بازرسی قرار می‌گیرد<ref>[http://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=207414 دنیای اقتصاد تاریخ چاپ: سه شنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۹]</ref>

== موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی ==
{{نقشه‌استان کرمان}}
استان کرمان در جنوب شرقی فلات مرکزی و بین ۵۳ درجه و ۲۶ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۲۹ دقیقه طول شرقی و ۲۵ درجه و ۵۵ دقیقه تا ۳۲ درجه عرض شمالی قرار دارد. این استان از شمال به‌استان‌های [[خراسان جنوبی]] و [[یزد|استان یزد]]، از شرق به‌استان [[سیستان و بلوچستان]]، از غرب به‌استان [[فارس|استان فارس]] و از جنوب به‌استان [[هرمزگان]] محدود می‌شود. مساحت [[استان کرمان]] در سال ۱۳۸۸ معادل ۱۸۳٫۱۹۳ کیلومتر مربع بوده و از لحاظ وسعت بزرگ ترین و پهناورترین استان کشور به حساب می‌آید. این استان در تقسیمات کشوری سابق ایران استان شماره ۸ کشور بود.

{{موقعیت جغرافیایی
| مرکز = استان کرمان
| شمال = [[یزد|استان یزد]]
| شمال شرقی = [[خراسان جنوبی]]
| شرق =[[سیستان و بلوچستان]]
| جنوب شرقی = [[سیستان و بلوچستان]]
| جنوب =[[هرمزگان]]
| جنوب غربی = [[فارس]]
| غرب = [[یزد]]، [[فارس]]
| شمال غربی = [[یزد]]
| تصویر =}}
براساس آخرین تقسمات کشوری، استان کرمان دارای۲۲ شهرستان، ۶۳ شهر،۵۳ بخش و۱۴۳ دهستان است. شهرستان‌های آن عبارت‌اند از: [[شهرستان انار|انار]]، [[شهرستان بافت|بافت]]، [[شهرستان بردسیر|بردسیر]]، [[شهرستان بم|بم]]، [[شهرستان جیرفت|جیرفت]]، [[شهرستان رابر|رابر]]، [[شهرستان راور|راور]]، [[شهرستان رفسنجان|رفسنجان]]، [[شهرستان رودبار جنوب|رودبارجنوب]]، [[شهرستان ریگان|ریگان]]، [[شهرستان زرند|زرند]]، [[شهرستان سیرجان|سیرجان]]، [[شهرستان شهربابک|شهربابک]]، [[شهرستان عنبرآباد|عنبرآباد]]، [[شهرستان فهرج|فهرج]]، [[شهرستان قلعه گنج|قلعه گنج]]، [[شهرستان کرمان|کرمان]]، [[شهرستان کوهبنان|کوهبنان]]، [[شهرستان کهنوج|کهنوج]]، [[شهرستان منوجان|منوجان]]،[[شهرستان نرماشیر|نرماشیر]]،[[شهرستان ارزوییه|ارزوییه]].<ref>[http://www.moi.ir/portal/Home/ShowPage.aspx?Object=News&CategoryID=25bdb60a-cbea-4641-94ac-5ef525670863&WebPartID=b19583be-e43d-459b-8110-f0453f12adca&ID=294aef3e-caa2-4e2a-bb0a-5283dfeb0b65 پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت کشور، جدول عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری شهریور ۱۳۸۹]</ref>
{{-}}

== وضعیت طبیعی ==
{{نمودار آب و هوا|کرمان
|۱|۸|۲۸
|۳|۱۲|۲۸
|۸|۱۷|۳۳
|۱۳|۲۲|۲۰
|۱۸|۲۸|۸
|۲۳|۳۳|۰
|۲۴|۳۳|۰
|۲۱|۳۲|۰
|۱۸|۲۹|۰
|۱۳|۲۴|۰
|۶|۱۷|۵
|۳|۱۲|۱۸
|float=center
|منبع=[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=14804&refer= وِدِربیس]}}

=== جغرافیای طبیعی ===
بیشتر نقاط شهر کرمان با کوه احاطه شده‌است. متوسط ارتفاع شهر کرمان از سطح دریا ۱۷۵۵ متر است. شهرکرمان نیز خود در کنار کوه صاحب الزمان قرار گرفته‌است. کرمان شب‌های زمستانی بسیار سردی دارد. کوه‌های [[جوپار (کوه)|جوپار]] و [[پلوار (کوه)|پلوار]] و [[جفتان]] در جنوب و جنوب شرق کرمان در تمام طول سال برف دارند. شهر کرمان در عرض جغرافیایی ۳۰٫۲۹ و طول جغرافیایی ۵۷٫۰۶ قرار گرفته‌است.

=== آب و هوا ===
متوسط مقدار باران در طول سال در کرمان معادل ۱۵۲٬۹ میلی‌متر است. بطور کلی آب و هوای این شهر به دلیل ارتفاع زیاد از سطح دریا به نسبت خنک و معتدل است. کرمان سومین مرکز استان مرتفع ایران بعد از [[شهرکرد]] و [[همدان]] است، و همین امر باعث شده‌است که در مقایسه با شهرهایی مثل [[یزد]]، [[زاهدان]]، [[بیرجند]]، [[قم]]، [[شیراز]]، [[اصفهان]]، [[تهران]] از هوایی خنک تردر تابستان‌ها برخوردار باشد.<ref>[http://www.kermancity.ir/mods.php?id=Info_Center&task=readpage&pid=92= شهرداری کرمان]</ref>

تابستان‌های کرمان نسبتاً خنک و زمستان‌های آن بسیار سرد است. بیشترین میزان بارش برف در شهر کرمان مربوط به سال ۱۳۵۱ بوده است که با ۴ روز بارش برف در این شهر ارتفاع برف به ۷۰ سانتی‌متر رسید.<ref>[ http://pendar.net/album/kerman-snow-92-1#11 بارش سنگین برف در کرمان]</ref>

== دین ==
دین اکثر مردم شهر کرمان [[اسلام]] و مذهب مردم [[شیعه]] است و نیز مرکز فعالیت و تجمع [[شیخیه]] در شاخه کریمخانیه این شهر می‌باشد. برای این فرقه این شهر مقدس است. بزرگان ایشان چون [[محمدکریم خان کرمانی]] ،[[محمد خان کرمانی]]،[[حاج زین العابدین خان ابراهیمی]]، [[حاج ابوالقاسم خان ابراهیمی]]، [[حاج عبدالرضا خان ابراهیمی]] در این شهر زندگی می‌کردند و مسجد ابراهیمی در کرمان متعلق به ایشان است. جمعیت چند هزار نفری از [[زرتشتیان]] و اقلیتی از [[کلیمیان]] ([[یهودیان]]) نیز در کرمان زندگی می‌کنند. در این شهر اقلیت‌های دینی مراسم‌ها و جشن‌های آیینی خود را آزادانه برگزار می‌کنند. جشن باستانی سده که در نوع خود بزرگترین جشن زرتشتیان می‌باشد همه ساله در بهمن ماه در کرمان برگزار می‌شود و جشن سده کرمان در سال ۱۳۹۰ در فهرست آثار فرهنگی ملی ایران ثبت گردید<ref>http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100802910760</ref>

== فرهنگ ==
=== قومیت ===
تقریباً تمامی مردم شهر کرمان همچون سایر مناطق مرکزی [[ایران]] از قوم [[آریایی]] و [[قوم پارس|فارس]] می‌باشند.<ref name="kermancity">{{یادکرد وب | عنوان=زبان-گویش محلی و اقوام | ناشر =سایت شهرداری کرمان| نشانی=http://www.kermancity.kr.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=41&Itemid=491 | تاریخ=۲۴ آبان ۱۳۸۸ | تاریخ بازبینی=۰۱ سپتامبر ۲۰۱۴ | تاریخ بایگانی=۸ ژانویه ۲۰۱۳ | نشانی بایگانی=http://archive.today/Bg5k9 | کد زبان=fa}}</ref>{{سخ}}
اما در قرون گذشته در مواردی اقوام مختلفی خصوصاً از اقوام و عشایر [[ترک]] [[آسیای میانه]] و حتی [[مغول]] به مناطقی از [[استان کرمان]] کوچ داده شده‌اند و همچنین تعدادی از عشایر [[لر]] و [[لک]] و نیز طوائفی از [[قوم بلوچ]] نیز در ادوار گذشته به این استان مهاجرت کرده‌اند که عمدتاً مگر در موارد معدود، بدلیل معاشرت و اختلاط با افراد بومی در گذر زمان استحاله شده و هویت خود را از دست داده و قابل تشخیص نمی‌باشند.<ref>http://www.kermancity.kr.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=41&Itemid=491</ref>

=== زبان و گویش ===
در شهر کرمان زبان اهالی [[زبان فارسی]] و [[لهجه کرمانی]] می‌باشد.<ref>http://www.kermancity.kr.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=41&Itemid=491</ref> از آنجا که [[استان کرمان]] پهناورترین استان [[ایران]] است،<ref>http://www.jjtvn.ir/display_full.aspx?data_id=13333</ref><ref>http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1550711</ref> بدلیل مهاجرت اقوام مختلفی از جمله [[ترک]]، [[لر]]، [[لک]] و [[بلوچ]] به منطقه کرمان در طول تاریخ، تنوع زیادی در [[لهجه]] و [[گویش]] محلی در شهرستان‌های مختلف این استان نیز ایجاد شده و هم اینک گویش‌ها و لهجه‌های متفاوت و متنوعی در این استان به چشم می‌خورد.

=== کرمان از نگاه شاعران بزرگ ===
* ''[[فردوسی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|چو بگذشت یک چند بر هفتواد|مر آن حصن را نام کرمان نهاد}}
{{پایان شعر}}
* ''[[مولوی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|کبوترخانه جان‌ها از او معمور گشت|پس چرا این زیره را من سوی کرمان می‌برم}}
{{پایان شعر}}
* ''[[شاه نعمت الله ولی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|هرچند کز روی کریمان خجلیم|غم نیست که پرورده این آب و گلیم}}
{{ب|در روی زمین نیست چو کرمان جایی|کرمان دل عالم است و ما اهل دلیم}}
{{پایان شعر}}
* ''[[سعدی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|که می‌برد به عراق این بضاعت مزجاة|چنانکه زیره به کرمان برند و کاسه به چین؟}}
{{پایان شعر}}
* ''[[خواجوی کرمانی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|آنها که ندارن نم چشم و غم دل|خاصیت این آب و هوا را نشناسند}}
{{پایان شعر}}
* ''[[میرزا آقاخان کرمانی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|گر از ملک کرمان سرایم رواست |که هندوستانی خوش آب و هواست}}
{{پایان شعر}}
* ''[[راجی کرمانی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ببال ای بر و بوم کرمان زمین |ز عزّ و شرف تا به چرخ برین}}
{{ب|زمین تو بالاتر از آسمان| مکان تو بالاتر از لامکان}}
{{پایان شعر}}
* ''[[محمد فرخی یزدی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|اهل کرمان همه آسوده و فارغ ز بلا|کس بر ایشان نکند ظلم، چه پنهان چه ملا}}
{{پایان شعر}}
* ''[[واعظ قزوینی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|اگر قماش شناسی برای فرش سرا|کدام قالی کرمان چو آب و جاروب است}}
{{پایان شعر}}
* ''[[قاآنی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|حدیث خلد با شیرازیان، اکنون بدان ماند|که مشتی زیره، زی کرمان برند از بهر کرمانی}}
{{پایان شعر}}
* ''[[احمد ناظرزاده کرمانی|دکتر احمد ناظرزاده کرمانی]]''
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|گرت هواست که هرگز به عافیت نرسی|غریب پرور و خودکش چو اهل کرمان باش}}
{{پایان شعر}}

== خوراک و شیرینی‌های محلی ==
کرمان همانند سایر شهرهای ایران، از انواع غذاهای سنتی و با طعم‌های متفاوت برخوردار است که برخی از آن‌ها در مناسبت‌های ویژه و تعداد بسیاری نیز به شکل عادی در طی سال تهیه می‌شود.<ref>[http://www.kermancity.kr.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=40&Itemid=492 شهرداری کرمان، غذاهای محلی]</ref>

=== غذاهای محلی ===
[[فالوده کرمانی]]، [[آش شولی (اوماچو)]]، [[روغن جوشی]]،[[چغوک بریزو]]، [[حلیم بادمجان]]، [[آش آماج]]، [[آش شلغم]]، [[آش جو]] (کرمانی)، [[آش مخلوط]]، [[آش کدو]]، [[آبگوشت کرمانی]]، [[توکی]]، [[گندم شیری]]، [[کاکل کنف شادانه]]، [[قاتق تخمه]]، [[قاتق]]، [[قاتق بنه]]، [[زیر جوش]]، [[کشک گردو]]، [[کشک یونجه]]، [[سردوش]]، [[اشکنه]]، [[کشک کدو]]، [[کشک سیب]]، [[گورماست]]، [[سیراب بنه]]، [[کله جوش]]، [[بز قرمه]]، [[کشک و بادمجان]]، [[نان پز]]، [[کاچی]]، [[قاتق شیر]]، [[برشتو]]، [[نان پر]]، [[نان چرب و شیرین]]، [[خرماست]]، [[خرما تخم مرغ]]،کپو ، روغن جوشی و [[چنگ مال]]

=== شیرینی‌های محلی ===
** [[قطاب]]
** [[کلمپه]]
** [[کماچ سهن]]
** [[برشتو]]
** [[رنگینک]]
** [[پفک]]
** [[نان چرخی]]
** [[شیرینی خانگی پرریز]]
** [[مسقطی]]
** [[خرمابریز]]
[[پرونده:Kolompe - kerman.jpg|بندانگشتی|150px|کلمپهٔ گردویی کرمان]]

== جاذبه‌های گردشگری ==
[[پرونده:Gonbade jabaliyeh1.jpg |بندانگشتی|200px|[[گنبد جبلیه]]، مربوط به دوره [[ساسانیان]]]]
[[پرونده:Malek mosque kerman iran.jpg |بندانگشتی|200px|محراب و سقف [[مسجد ملک]] (امام)]]
کرمان به دلیل موقعیت خاص تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی خود همیشه به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری و توریستی ایران مطرح بوده و همه ساله میزبان تعداد فراوانی از گردشگران داخلی و خارجی می‌باشد.<ref>[http://www3.kerman.irna.ir/fa/News/80590113/فرهنگی/کرمان؛_شهر_ستاره_های_پر_فروغ خبرگزاری جمهوری اسلامی، کرمان از قطب‌های گردشگری کشور]</ref><ref>http://www.kerna.ir/نگاهی-به-عملکرد-شش-ساله‌ی-شهرداری-کرمان/?VersionGuid=429fd079-5b87-4792-9270-7257a9468e50 سایت خبری کرنا، پروژه‌های شهری کرمان</ref>

=== جاذبه‌های تاریخی ===
[[پرونده:Kerman20200.jpg|بندانگشتی|مسجد گنجعلیخان کرمان]]
* '''[[گنبد جبلیه]]''': از بناهای مربوط به دوران قبل از اسلام است که به نام ''گنبد گبری'' نیز در تواریخ آمده‌است. در تمامی تواریخ بنای گنبد به دوره [[ساسانیان]] نسبت داده می‌شود (گویا آتشکدهٔ بوده‌است - یا قبر یکی از زرتشتیان). در کرمان در مورد این بنا این گونه شایع است که در ملات آن '''شیر شتر''' استفاده شده و از این رو در استحکام آن نقشه داشته‌است.<ref>[http://negah.irib.ir/media/show_video/301 سایت نگاه: درباره تاریخ گنبدجبلیه کرمان]</ref><ref>http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=84001</ref>
[[پرونده:Kerman20203.jpg|بندانگشتی|گنبدجلیه کرمان]]
* '''[[مجموعه گنجعلیخان]]''': شاهکار [[عصر صفویه]] و یکی از زیباترین و پربیننده‌ترین اماکن تاریخی شهر کرمان به شمار می‌رود. این مجموعه که یادآور تلاش [[گنجعلیخان]] حاکم وقت کرمان است، شامل: بازار، حمام، میدان، کاروانسرا، آب انبار، مسجد و ضرابخانه‌است. [[حمام گنجعلیخان]] یکی از بخش‌های معروف و دیدنی این مجموعه‌است که معماری زیبای آن تحسین هر بیننده‌ای را برمی انگیزد. به دلیل این‌که این حمام به '''موزه مردم شناسی''' تبدیل شده مجسمه‌های مومی در جاهای مختلف حمام قرار گرفته که افرادی از طبقات مختلف جامعه آن زمان نظیر خوانین، روحانیون، پیشه وران و مردم عادی را نشان می‌دهند.<ref>http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=114904</ref>

[[پرونده:Kerman20209.jpg|بندانگشتی|ورودی باغ تاریخی و جهانی شاهزاده]]
* '''[[باغ شازده]]''': باغ شازده یا شاهزاده یکی از زیباترین باغ‌های تاریخی ایران مربوط به دوره [[قاجاریه]] می‌باشد که در شهر [[ماهان]]، حوالی شهر کرمان در دامنه کوه بلند و زیبای تیگران واقع شده‌است. این باغ در تاریخ سی ام تیرماه ۱۳۹۰ به '''ثبت جهانی [[یونسکو]]''' رسیده‌است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
[[پرونده:Kerman Friday Mosque entrance.JPG |بندانگشتی|275px|مسجد جامع کرمان]]
[[پرونده:Kerman2021.jpg|بندانگشتی|مسجدجامع تاریخی کرمان، نمای شب]]
* '''[[مسجد جامع مظفری]]''': در قرن هشتم (سال۷۵۰) هجری قمری و در زمان [[آل مظفر]] بنا شده‌است و در میدان مشتاق کرمان قرار دارد. «پوپ» باستان شناس معروف این مسجد را از مفاخر معماری اسلامی، ایرانی وزمینه بالندگی این سرزمین می‌داند.<ref>http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=107214</ref>
* '''[[مسجد ملک|مسجد جامع ملک]]''': (که پس از انقلاب اسلامی ایران به مسجد امام تغییر نام داده) در قرن پنجم و در زمان [[سلجوقیان]] ساخته شده‌است، قدمتی '''هزار ساله''' دارد و هم اکنون در بخش جنوبی ناحیه تاریخی بازار کرمان واقع است. این مسجد ۱۰۱ متر طول و ۹۱ متر عرض دارد و از جمله مساجد جهارایوانی به شمار می‌رود. برج سلجوقی نیز در همین محدوده واقع شده‌است که در ضلع شمال شرقی مسجد ملک کرمان قرار گرفته‌است.
* '''[[آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی]]''': آرامگاه شاه نعمت الله ولی (عارف و شاعر نامی قرن نهم) در ۳۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر کرمان در شهر ماهان واقع شده‌است. این بنا ۳۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد. این مجموعه طی شش قرن بنا شده و تداوم معماری ایران را در شش قرن گذشته و به صورت زیبایی به تماشا گذارده‌است. بیشترین توسعه این مجموعه در دوران [[قاجاریه]] انجام شده‌است.
[[پرونده:Shah Nematollah Vali Shrine 07.jpg|بندانگشتی|275px|[[آرامگاه شاه نعمت الله ولی]]]]
[[پرونده:Kerman20206.jpg|بندانگشتی|یخدان مویدی کرمان]]
* '''[[بازار کرمان]]''': این راسته بازار از میدان ارگ شروع و به میدان مشتاقیه ختم می‌شود. هر بخش از بازار کرمان در زمان یکی از فرمانروایان این شهر ساخته شده و به خاطر برخی ویژگیهایش در ایران منحصربه‌فرد و دارای شهرت جهانی است. این بازار طولانی‌ترین راسته بازار ایران محسوب می‌شود.<ref>[http://www.nigc-kerman.ir/index.aspx?Name=Bazar بازارها و کاروانسراهای کرمان]</ref>
* '''آتشکده زرتشتیان''': کرمان میزبان جمعیتی چند هزار نفره از [[زرتشتیان]] است. [[آتشکده|آتشکده زرتشتیان]] کرمان یکی از زیباترین آتشکده‌های جهان بشمار می‌آید. تنها موزه مردم شناسی زرتشتیان جهان نیز در این آتشکده جای دارد. کرمان یکی از معدود شهرهایی است که هنوز [[جشن سده]] (از [[جشن‌های ایرانی|جشن‌های ملی ایران]]) هر ساله ۱۰ بهمن ماه در آن برگزار می‌شود. جشن سده کرمان در فهرست آیین‌های ملی ایران ثبت شده‌است.<ref>[http://www.parsine.com/fa/pages/?cid=33104 سایت خبری پارسینه، جاذبه‌های گردشگری کرمان]</ref>
* '''[[حصار شهر قدیم کرمان]]''': از آثار ملی ایران و مربوط به دوره [[قاجاریه]] است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://iranshahrpedia.ir/fa/پرونده‌های_آثار_ثبت‌شدۀ_ایران_در_فهرست_آثار_ملی |عنوان = دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر | ناشر = سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱۹/۵/۲۰۱۱}}</ref>
* '''[[آثار و بقایای دایناسورها (کرمان)|بقایای دایناسورها]]'''.<ref name="autogenerated1">[http://www.iranseda.ir/ShowFullItem/?r=123788 ایران صدا / رادیو فرهنگ - خبر]</ref><ref>[http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=774040 خبرگزاری مهر / رد پای دایناسورها در کرمان در حال نابودی است]</ref>
* '''[[یخدان مؤیدی]]''' برای ذخیره یخ در گذشته به کار می‌رفته‌است و در تقاطع خیابان ابوحامد و خورشید واقع است.<ref>[http://www.iranpedia.ir/farsi/index.php?pageid=moreinfobana&bid=3176&again=1 سایت جامع گردشگری]</ref>
[[پرونده:Ganjali Khan Mosque.JPG |بندانگشتی|275px|مسجد گنجعلیخان]]
* '''[[یخدان زریسف]]'''
* '''[[یخدان جو مویدی]]''' مربوط به دوره قاجار است و در کرمان، خیابان سام (پیروزی) واقع شده است.
* '''[[ارگ راین]]''': این قلعه تاریخی در حوالی شهر [[راین]] در نزدیکی کرمان واقع است که با مساحتی بیش از بیست و دو هزار مترمربع، دومین بنای خشتی بزرگ جهان بعد از [[ارگ بم]] محسوب می‌شود. گفته می‌شود قدمت آن به دوره ساسانیان بر می‌گردد.
* '''[[قلعه دختر (کرمان)|قلعه دختر]]''' و '''[[قلعه اردشیر]]''' از یادگارهای هنر معماری پیش از اسلامی است که قدیمی‌ترین آثار تاریخی در کرمان به شمار می‌روند و بقایای آن اعجاب بینندگان را بر می‌انگیزد. ساختمان‌های این قلعه روی هم به دو قسمت مجزا تقسیم می‌شوند. قسمتی که بر فراز قلعه نسبتاً مرتفع جنوب شرقی قرار دارد و سابقاً قلعه کوه نامیده می‌شد و کاملاً به علت وضعیت طبیعی از قلعه دیگر مجزاست. قسمت دوم بر تپه کوتاه تری قرار دارد و به [[قلعه دختر (کرمان)|قلعه دختر]] یا آتشکده آناهیتا موسوم است. [[قلعه اردشیر]] در بالای تپه مرتفعی واقع شده که تا سطح جلگه قریب پانصد پا ارتفاع دارد. دیوارهای قلعه از خشت‌های بسیار ضخیم ساخته شده‌است.<ref>[http://irdad.com/index.php?task=provinces&id=20&sid=1310= دانشنامه جامع ایرداد]</ref><ref>[http://www.iranview.ir/index.aspx?tm=2&cat=2&subcat=7&note=312 نمای ایران]</ref>
* '''[[مجموعه وکیل]]''': که به دستور یکی از فرماندهان دیگر در زمان قاجاریه ساخته شده‌است و شامل [[بازار وکیل (کرمان)|بازار وکیل]]، [[حمام وکیل (کرمان)|حمام وکیل]] و [[کاروانسرای وکیل (کرمان)|کاروانسرای وکیل]] است.<ref>[http://www.farhangsara.com/fkermani.htm وبگاه فرهنگسرا]</ref>
* '''[[مجموعه ابراهیم خان]]''': ابراهیم خان ظهیر الدوله حاکم کرمان در دوره [[قاجاریه]] با ساخت بازار، حمام، آب انبار، مدرسه و خانه مدرس، بانی این مجموعه بوده‌است.<ref>[http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=687 کتابخانه دیجیتال دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref>
* '''[[تخت درگاه قلی بیگ]]''': مقبره یکی از نوادگان [[بهرام بیگ]] به نام درگاه قلی بیگ است. درگاه قلی بیگ از امرای اواخر دوره [[صفویه]] و رییس [[ایل افشار]] در کرمان بوده‌است. وی، تنها فرد معروف افشار بود که طی ۱۵۰ سال بعد از [[گنجعلیخان]] نامش بر سر زبانها بوده‌است.<ref>از قلعه دختر تا دقیانوس، محمد دانشور، انتشارات مرکز کرمان شناسی.</ref><ref>[http://negah.irib.ir/media/show_video/358// سایت نگاه: ویدئو کلیپ و توضیحاتی پیرامون تخت دگاه قلی بیگ]</ref>
* '''[[آرامگاه خواجه اتابک]]''': از آثار قرن ششم هجری قمری و مربوط به دوران [[سلجوقیان]] می‌باشد. این بنا محل دفن «خواجه محمد اتابک» از رجال دوران سلجوقیان است.
[[پرونده:Ganj ali square.jpg|بندانگشتی||340px|میدان تاریخی گنجعلیخان کرمان]]
[[پرونده:kerman20212.jpg|بندانگشتی||340px|میدان گنجعلیخان کرمان]]

[[پرونده:kerman2022.jpg|بندانگشتی||340px|ورودی حمام تاریخی گنجعلیخان و ایوان میدان تاریخی گنجعلیخان کرمان]]
* '''[[مقبره مشتاقیه|آرامگاه مشتاق علیشاه]]''': گنبد مشتاقیه که به سه گنبد نیز شهرت دارد، از آثار دوران [[قاجاریه]] در شهر کرمان است. سه گنبد در سال ۱۲۶۰ قمری بر روی قبور [[مشتاق علی شاه]] (عارف بزرگ قرن دوازدهم ه. ق)، شیخ اسماعیل و کوثرعلیشاه بنا گردید. آثار تزئینی مجموعه مشتاقیه که در قرن اخیر ساخته شده‌است شامل کاشی‌کاری، نقاشی، گچبری، کاربندی و مقرنس می‌باشد.<ref>[http://www.parsine.com/fa/pages/?cid=33104 سایت خبری پارسینه، جاذبه‌های گردشگری کرمان]</ref>
* '''[[باغ هرندی|باغ موزه هرندی]]''': از آثار ملی ایران، شامل باغ زیبا، موزه دیرینه شناسی و موزه ساز<ref>http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910228000063</ref><ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''[[خانه امینیان]]''': مربوط به [[دوره قاجار]] است و در [[کرمان]]، خیابان شریعتی، کوچه ته باغ لله، پلاک ۵۲۵ واقع شده و این اثر در تاریخ {{جلالی حروف|۱۰|۰۳|۱۳۸۲|پیوند=نه}} با [[شماره ثبت|شمارهٔ ثبت]] ۹۱۴۸ به‌عنوان یکی از [[فهرست آثار ملی ایران|آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده‌است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://iranshahrpedia.ir/fa/پرونده‌های_آثار_ثبت‌شدۀ_ایران_در_فهرست_آثار_ملی |عنوان = دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر | ناشر = سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱۹/۵/۲۰۱۱}}</ref>
* '''[[خانه غفاری]]''': مربوط به [[دوره قاجار]] است و در [[کرمان]]، خیابان شهید مطهری (احمدی)، کوچه شهید مطهری، پلاک ۲ واقع شده و این اثر در تاریخ {{جلالی حروف|۲۷|۰۵|۱۳۸۲|پیوند=نه}} با [[شماره ثبت|شمارهٔ ثبت]] ۹۵۶۱ به‌عنوان یکی از [[فهرست آثار ملی ایران|آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده‌است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://iranshahrpedia.ir/fa/پرونده‌های_آثار_ثبت‌شدۀ_ایران_در_فهرست_آثار_ملی |عنوان = دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر | ناشر = سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱۹/۵/۲۰۱۱}}</ref>
* '''[[خانه پرداختی]]''': نمونه‌ای از خانه‌های زیبای ایرانی و از آثار ملی ایران و مربوط به دوره [[قاجاریه]] است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://iranshahrpedia.ir/fa/پرونده‌های_آثار_ثبت‌شدۀ_ایران_در_فهرست_آثار_ملی |عنوان = دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر | ناشر = سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران |تاریخ = |تاریخ بازدید =۱۹/۵/۲۰۱۱}}</ref>
* '''مسجد حاج آقاعلی (چهلستون)''':این مسجد مربوط به دوران حاج آقاعلی زعیم الله تاجر معروف عصر قاجار است.
* '''مسجد پامنار''': که از بناهای قرن هشتم و از آثار حکومت [[آل مظفر]] است. قدمت آن به زمان سلسله آل مظفر برمی گردد. این مسجد در نزدیکی مسجد تاریخی جامع کرمان قرار دارد. این مسجد در محله پامنار کرمان واقع است. پروفسور «پوپ» به نقل از «اریک شرودر» می‌نویسد: بنای دیگری از آل مظفر در کرمان هست و آن هم مسجد پامنار است که در سال ۷۹۳ هجری قمری سلطان عمادالدین احمد برادی شاه شجاع ساخته‌است.
* '''گنبد سبز''' یا قبه سبز که از بناهای قرن هفتم هجری است. این اثر از بنای مدرسه و آرامگاه قراختاییان کرمان تشکیل شده‌است.

=== جاذبه‌های طبیعی ===
[[پرونده:Baghe shahzadeh.jpg|انگشتدان|340px|[[باغ تاریخی شازده]]]]
[[پرونده:Tuinen van Bagh-i-Zirisf, te Kirman.jpg|انگشتدان|275px|باغ آقا، کنسولگری پیشین [[انگلستان]] در کرمان]]
* '''[[کویر لوت]]''': از جمله مناطق طبیعی کرمان که همواره مورد توجه ایرانگردان و جهانگردان قرار داشته کویر لوت است. گرمترین نقطه کره زمین با درجه حرارت ۷۰٫۷ درجه سانتیگراد در این کویر قرار دارد.<ref>Where's the Hottest Place on Earth? [http://news.discovery.com/earth/hottest-spot-on-earth-120416.html]</ref> دیگر جاذبه طبیعی این منطقه [[کلوت]] است که بزرگترین عارضه کلوخی طبیعی دنیا بشمار می‌آید و به عنوان منحصربه‌فردترین و جذابترین عارضه کویر نام برده می‌شود. کلوتها در اثر فرسایش آبی و بادی طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و از دور مانند شهری بزرگ اما بدون جمعیت به نظر می‌آیند.<ref>http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=106749</ref>
* '''[[کوه هزار]]''': با ۴۵۰۱ متر ارتفاع، چهارمین کوه مرتفع ایران و مرتفع‌ترین قله جنوب کشور است.<ref>کوه‌های کرمان - نگرشی بر بلندیهای جنوب شرقی ایران / رسول زندی / ۱۳۷۲</ref>روستاهای دامنه کوه هزار، با آب و هوایی دلپذیر و آبشار راین که در دل این کوه قرار دارد، در فصل بهار و تابستان پذیرای میهمانان زیادی است. این کوه سرچشمه رودخانه بزرگ [[هلیل رود]] است. همچنین مرتفع‌ترین مناطق مسکونی ایران روستاهای [[باب زنگی]] و [[اردیکان]] با ارتفاع بیش از ۳۳۰۰ متر در کوه هزار قرار دارند.<ref>http://www.rayen.ir/%20Rayen%20city</ref>
* '''[[باغ نظر]]''': باغ نظر بیش از۲۵۰ سال قدمت دارد. اکنون این باغ به عنوان پادگان آموزشی ۰۵ [[نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران]] استفاده می‌شود.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''[[باغ بیرم آباد]]''': این باغ که در شرق شهر کرمان و در جوار بنای تاریخی تخت درگاه قلی بیگ قرار دارد، توسط بیرام بیگ افشار در دوره [[صفویه]] ساخته شده‌است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ نشاط''':این باغ در انتهای خیابان فردوسی کرمان قرار دارد، از باغ‌های قدیمی است که حوادث تاریخی مهمی از جمله محاصره سردار نصرت حاکم کرمان در بیش از یک قرن پیش در آن اتفاق افتاده‌است. تاریخ احداث این باغ به دوران [[قاجاریه]] باز می‌گردد.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ آقا''':بنای این باغ مربوط به دوره قاجاریه‌است و محل کنسولگری [[انگلستان]] در کرمان بوده‌است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ فتح‌آباد''': این باغ در ۲۵ کیلومتری شهر کرمان قرار دارد و در سال ۱۲۵۵ هجری خورشیدی توسط فضلعلی خان بیگلربیگی از حاکمان کرمان در زمان [[قاجاریه]] ساخته شده‌است و ۱۳۵سال قدمت دارد.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ سرآسیاب''': این باغ متعلق به دوره [[سلجوقیان]] است. باغ سرآسیاب در جنوب شرقی شهر کرمان واقع شده‌است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ مشیز''': باغ مشیز متعلق به دوره [[قراختائیان]] است که کرمان پایتخت بوده‌است و واقعه «رقص ترکانی» در این باغ اتفاق افتاده‌است. (تاریخ کرمان۱۵۶)<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ گلشن''': باغ گلشن کرمان توسط [[ابراهیم خان ظهیرالدوله]] حاکم کرمان در دوران قاجار ساخته شده‌است و ادامه [[ارگ کرمان]] است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ دیلمقانی''': این باغ مربوط به دوره [[قاجاریه]] است و اکنون به عنوان پرورشگاه مورد استفاده قرار گرفته‌است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''باغ لل''': باغ لل اکنون تنها نامی از خود به یادگار دارد و متعلق به خواجه اتابک برقوش در دوره [[سلجوقیان]] است.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده</ref>

=== جاذبه‌های مذهبی ===
[[پرونده:Joopar.jpg|بندانگشتی|275px|امامزاده حسین جوپار]]
* '''امامزاده حسین جوپار''': یکی از مهمترین زیارتگاه‌های شیعه در ایران است. برخی از علمای شیعه ارزش زیارتی آن را برابر [[شاه‌چراغ]] در شیراز می‌دانند.<ref>http://vista.ir/content/112789/مقبرهٔ-امام‌زاده-شاهزاده-حسین،-جوپار،-كرمان/</ref> بنای این آرامگاه مربوط به دوره [[صفویه]] است. داخل ضریح، قبر سه امامزاده، حسین، قاسم و عبدالله که از فرزندان [[موسی کاظم]] می‌باشند وجود دارد.<ref>http://www.yjc.ir/fa/news/4001550/آرامگاه-شاهزاده-حسين-جوپار-همانند-نگینی-در-کرمان-می-درخشد</ref>
* '''مهدیه و مسجد مقدس صاحب الزمان'''<ref>http://www.mahdiehkerman.com/</ref>
* '''امامزاده محمد'''<ref>http://kerman.irib.ir/news/socialnews/14352-1391-07-20-09-10-24</ref>
* '''[[آرامگاه شاه نعمت الله ولی|آستانه شاه نعمت الله ولی]]'''
* '''[[مسجد جامع|مسجد جامع مظفری]]'''
* '''[[مسجد ملک|مسجد جامع ملک]]'''
* '''مصلی بزرگ امام علی'''<ref>http://kerman.irna.ir/News/80259397/شكوه-مصلای-بزرگ-امام-علی--ع--كرمان-در-جمعه-های-رمضان/فرهنگی/</ref>
* '''[[آتشکده]] [[زرتشتیان]] کرمان''': واقع در خیابان شهدا<ref>http://azk.ir/print:09.html</ref>
* '''[[آتشکده]] و باغچه بُداق آباد کرمان''': واقع در خیابان سده<ref>http://wikimapia.org/13903415/fa/باغ-سده</ref>
* '''[[کنیسه]] [[کلیمیان]] کرمان''': واقع در خیابان دکتر شریعتی حدفاصل چهارراه ولی عصر و چهارراه کاظمی<ref>http://news.tebyan-zn.ir/article/شرکت+فعال+اقلیت‌های+مذهبی+کرمان+در+انتخابات/375892.html</ref>

=== موزه‌ها ===
[[پرونده:Museum of Zoroastrians - Kerman.jpg|بندانگشتی|250px|موزه زرتشتیان ایران]]
[[پرونده:Museum - kerman.jpg|بندانگشتی|250px|[[موزه صنعتی (کرمان)|موزه هنرهای معاصر صنعتی]]]]
* '''[[موزه صنعتی (کرمان)|موزه هنرهای معاصر صنعتی]]''': دومین موزه بزرگ هنرهای معاصر ایران، شامل آثار ارزشمندی از ۸۳ هنرمند ایرانی و ۱۶ هنرمند خارجی از جمله [[علی‌اکبر صنعتی]]، [[کمال‌الملک]]، [[سهراب سپهری]]، [[هنری مور]]، [[واسیلی کاندینسکی]]، [[پرویز تناولی]] و [[ژازه تباتبایی]]<ref>سایت خبری هلیل</ref><ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''[[باغ هرندی|باغ موزه هرندی]]''': از آثار ملی ایران، شامل باغ زیبا، موزه دیرینه شناسی و موزه ساز<ref>http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910228000063</ref><ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''[[موزه زرتشتیان]]''': اولین و تنها موزه مردم شناسی [[زرتشتیان]] جهان،<ref>http://hamshahrionline.ir/details/88357</ref> واقع در آتشکده زرتشتیان کرمان، شامل جلوه‌هایی از فرهنگ و آداب و رسوم [[زرتشتیان]] در گذشته و همچنین اسناد و آثار کهن از جمله یک جلد کتاب دستنویس [[گاتاها]]<ref>http://hamshahrionline.ir/details/88357</ref>
* '''[[باغ موزه دفاع مقدس (کرمان)|باغ موزه دفاع مقدس]]''': شامل باغ زیبا، گلزار شهدای گمنام، و موزه آثار و اسناد مربوط به [[جنگ ایران و عراق]] و ادوات نظامی، متعلق به [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه ذوالفقار ''': بزرگترین موزه ادوات نظامی قدیمی ایران و جزو ده موزه نظامی برتر جهان، متعلق به [[ارتش جمهوری اسلامی ایران]]<ref>http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8903030325</ref><ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه مطبوعات''': اولین و تنها موزه مطبوعات ایران مربوط به دوره [[قاجاریه]]<ref>http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1435763</ref><ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه سکه''': واقع در ضلع شمالی میدان گنجعلیخان، شامل سکه‌های کشف یا ضرب شده در شهر کرمان از دوره [[هخامنشیان]] تا معاصر<ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمدعلی گلاب زاده</ref>
* '''موزه مردم شناسی''': واقع در [[حمام گنجعلیخان]]، شامل مجسمه‌های مومی زیبا در جاهای مختلف حمام که افرادی از طبقات مختلف جامعه قدیمی شهر کرمان از جمله خوانین، روحانیون، پیشه وران و مردم عادی را نشان می‌دهند.<ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه شاه نعمت الله ولی''': واقع در [[آرامگاه شاه نعمت الله ولی]]<ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه سنگ''': واقع در [[گنبد جبلیه]]، شامل آثار سنگی باستانی از جمله قدیمی ترین پرچم سنگی جهان<ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه شهید باهنر''': واقع در منزل شهید دکتر [[محمد جواد باهنر]]<ref>کرمان در آینه گردشگری، سید محمد علی گلاب زاده</ref>
* '''موزه ساعت''': این موزه در محله (خیابان) زریسف واقع شده است.<ref>http://www.farhangnews.ir/content/31807</ref><ref>http://kerman.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=21150</ref>
* '''موزه روحانیت'''<ref>سایت خبری کرنا</ref>
* '''موزه پزشکی'''<ref>سایت خبری کرنا</ref>
* '''موزه فرش'''

=== مراکز تفریحی ===
* '''پردیسان جنگلی قائم''': بزرگترین جنگل دست کاشت ایران، با وسعت بیش از ۳۰۰ هکتار، شامل جاذبه‌های طبیعی (جنگل، کوهستان، آبشار و رودخانه)، جاذبه‌های مذهبی (مسجد مقدس صاحب الزمان و گلزار شهدا)، جاذبه‌های تاریخی ([[گنبد جبلیه]] و [[تخت درگاه قلی بیگ]]) و مراکز تفریحی (پیست کارتینگ، پیست موتور کراس، دیواره‌های طبیعی صخره نوردی، مسیر دوچرخه سواری و اسکیت و شهربازی)، قهوه‌خانه، کافی شاپ و رستوران.<ref>http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1275572</ref> [[پرونده:Kerman20210.jpg|بندانگشتی|پردیسان جنگلی کرمان، بزرگترین پارک جنگلی دست کاشت ایران]]
* '''پیست اسکی سیرچ''': تنها پیست اسکی جنوب شرق ایران<ref>http://www.parset.com/News/ShowNews.aspx?Code=667617</ref>
* '''فرودگاه تفریحی کرمان''': دومین فرودگاه تفریحی کشور، شامل باند هواپیمای فوق سبک، آشیانه‌های تعمیرات و نگهداری، پارک هوانوردی، پارک هوا فضا، پارک شهدای خلبان، سایت ورزش‌های هوایی، کافی شاپ و رستوران.<ref>[http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100849818200// روزنامه جام جم: احداث فرودگاه تفریحی در کرمان]</ref>
* '''پیست کارتینگ'''<ref>http://www.irna.ir/fa/News/107187/سایر_رشته_ها/پیست_کارتینگ_کرمان_افتتاح_شد</ref><ref>http://www.kerna.ir/news/1390-12-27/news7770.aspx</ref>
* '''پیست موتور کراس'''<ref>http://www.kerna.ir/news/1391-06-15/news9257.aspx</ref>
* '''پارک جنگلی شهید باهنر''': دیگر پارک جنگلی بزرگ کرمان که روزهای زوج هفته مخصوص بانوان است.<ref>http://www.kerna.ir/news/1389/10/23/news3329</ref><ref>http://www.kerna.ir/news/1389-04-02/news1538.aspx</ref>
* '''شهربازی بزرگ کرمان'''
* '''باغ وحش کرمان'''
* '''بوستان شهید مطهری'''
* '''بوستان شورا (پارامونت)'''
[[پرونده:Kerman20211.jpg|بندانگشتی|نمایی از پارک مشاهیرکرمان]]
[[پرونده:Kerman20207.jpg|بندانگشتی|پارک مشاهیرکرمان]]
* '''بوستان مادر'''
* '''بوستان ریاضیات'''<ref>[http://www.kerna.ir/نگاهی-به-عملکرد-شش-ساله‌ی-شهرداری-کرمان/?VersionGuid=429fd079-5b87-4792-9270-7257a9468e50 سایت خبری کرنا،پروژه‌های شهری کرمان]</ref>

== هتل‌ها ==
* [[هتل پارس کرمان|هتل بین‌المللی پارس کرمان]] (۵ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>

[[پرونده:Kerman20201.jpg|بندانگشتی|هتل پارس کرمان]]
* هتل سنتی وکیل (۵ ستاره)(درحال احداث)<ref>http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100916851701</ref><ref>http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1206559</ref>
* هتل گواشیر (۳ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* [[هتل جهانگردی]] (۳ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل اخوان (۳ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل امین (۲ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل کرمان (۲ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل ناز (۲ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل هزار (۲ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل صحرا (۱ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>
* هتل آسمان (۱ ستاره)<ref>[http://www.hoteldari.com/hotel1/management/hotels_primery_list.php?_ostan=21 لیست هتل‌های ایران در سایت هتلداری ایران]</ref>

== صنایع دستی ==
=== فرش کرمان ===
[[پرونده:farsh2.jpg|275px|بندانگشتی|فرش کرمان]]
فرش کرمان که از قدمت بالایی برخوردار است، چند دوره تاریخی را پشت سرگذاشته‌است.
۱-دوره نخست یا عصر ترمه: این دوره همزمان با زوال شالبافی در کرمان است. در این زمان بازرگانان تبریز برای حفظ قالیبافی در نقاطی مانند هریس، تبریز، مشهد، اراک و کاشان کارگاههای قالیبافی دایر کردند و در برخی نقاط به قالیبافان محلی سفارشهایی دادندو در نقاطی مانند کرمان به خرید قالی پرداختند که این کار موجب گسترش قالیبافی در کرمان شد. طراحان قالی در کرمان در این موج تازه گسترش قالیبافی، طرحهایی براساس نقشه شالهای کرمان یعنی نگاره‌های بته جقه و کاربردهای گوناگون آن تهیه می‌کردند. کاربرد نام عصر ترمه به خاطرالهام گرفتن از همین شالهای ترمه می‌باشد.
۲-عصر بازگشت: این دوره در واقع دوره بازگشت به نقوش سنتی می‌باشد. با پایان یافتن جنگ جهانی اول و تغییر سلیقه بازار در آمریکا، تغییر اساسی در طرحهای کرمان بوجود آمد و نقش و نگاره‌های صفوی مورد تقلید هنرمندان کرمان قرار گرفت. نقشه‌های اسلیمی و گلهای شاه عباسی و نقشهای قاب قرآنی و ترنج و لچکهای انبوه رایج شد. در اواخر این دوره باز هم بعلت بحران اقتصادی در آمریکا و توقف خریدها و سفارشات، شاهد تمایل طراحان به نقوش قبلی هستیم.
۳-عصر گوبلن: وجه تسمیه این دوره بخاطر تأثیر گرفتن نقوش قالیها از طرحهای فرانسوی بنام گوبلن می‌باشد، در واقع می‌توان گفت طرحهای قالی در این دوره اصالت خود را از دست می‌دهند. نقشهای اوبوسن و ساونری که همگی گوبلن خوانده می‌شوند، یکسر از فرانسه می‌رسید و بر دست نقاشان کرمانی باسمه برداری می‌شد و به کارگاه می‌رفت شاید بتوان گفت که در همین دوره‌است که موتیفی به نام گل فرنگ وارد قالی‌های ایران می‌شود.
بطور کلی آنچه موجب شهرت طرحها و نقوش کرمان شده‌است، استفاده از موتیفهای بسیار ریز که بصورت گسترده در زمینه قالی پخش شده‌اند و یک طرح پرکار را بوجود آورده‌اند. نکته قابل ذکر دیگر این است که طراحان کرمانی از نقوش گل و برگ و درخت استفاده کرده و می‌کنند. شرکت سهامی فرش کرمان نیز با بیش از ۶۰ سال سابقه از قدیمی‌ترین تولیدکنندگان فرش‌های اصیل کرمان است. از جمله طرح‌های معروفی که در کارگاه‌های قالیبافی کرمان بافته می‌شود به طرح‌هایی چون سبزیکار، طرح‌های تصویری و افشان می‌توان اشاره کرد که بهترین طرح‌های سبزیکار اغلب در حوزه قالیبافی راور بافته می‌شود و مهم‌ترین آنها عبارتند از: طرح حافظ، لیلی و مجنون، خیام و منظره. طرح‌های افشان به ویژه افشان شاه‌عباسی که شاید برترین آن‌ها در دوره معاصر، حاصل دست توانای طراحان خاندان شاهرخی بوده‌است و نیز نقوش قاب قرآنی، انواع درختی، گلدانی تلفیقی از دیگر طرح‌های معروف کرمان است و انواع گل فرنگ طرح‌های گوبلنی در اوایل سده سیزدهم هجری شمسی بخش مهمی از طرح‌های منطقه کرمان را به خود اختصاص داد که برگرفته از هنرهای تزئینی غیرایرانی بود و طرح‌های شکارگاه، بازوبندی، خشتی و لوزی خاتم از دیگر طرح‌های این منطقه هستند.<ref>[http://navakcarpet.com/news.php?item.5.2 شرکت فرش ناوک، فرش کرمان]</ref>
در مورد طرحهای رایج امروزی در کرمان نویسندگان کتابهای مقدمه‌ای بر شناخت قالی ایران و فرشنامه ایران معتقدند که این طرحها عبارتند از: طرحهای خوشه انگوری، سبزیکار چمنی، گلدانی و درختی، ستونی ۳۳ پل، برگ چغندری، قاب قرآنی، بته جقه‌ای، لچک ترنج کف ساده و همچنین نقشه‌های گل فرنگ و گوبلن و یا نقشه‌های شکارگاه و افشان، بازوبندی، خشتی.<ref>[http://www.kermancarpet.ir/class.asp?id=68 سایت اطلاع رسانی فرش کرمان]</ref>به‌طور کلی قالی‌های کرمان را می‌توان به دو گروه شهری‌باف و عشایری‌باف تقسیم کرد که شهر کرمان مهم‌ترین مرکز عرضه قالی‌های شهری باف و [[سیرجان]] مهم‌ترین مرکز عرضه فرش‌های عشایری هستند.<ref>[http://navakcarpet.com/news.php?item.5.2 شرکت فرش ناوک، فرش کرمان]</ref>

[[پرونده:Patteh-Kerman.png|بندانگشتی|200px|پته کرمان]]

=== پته ===
[[پته]] دوزی نوعی از رودوزی‌های ایرانی است که طی آن تمام سطح پارچه بوسیلهٔ بخیه‌های نخی و رنگین پوشیده می‌شود و هنرمندانی که اکثراً نیز از زنان و دختران خانه‌دار هستند با کمک سوزن نقوشی ذهنی را که الهام گرفته از پندارها و بینش‌های شخصی شان است بر زمینهٔ پارچهٔ پشمی ضخیمی بنام «عریض» می‌نشانند.<ref>[http://pate8colors.com سایت تخصصی پته]</ref>

=== ظروف مسی ===


== خیابان‌ها و معابر مهم شهر ==
شریعتی، ۲۴ آذر، بهمنیار، امام جمعه، باقدرت، بلوار جمهوری اسلامی، میدان آزادی، هزارویک شب، شفا، الغدیر، شهاب، استقلال، منتظری (جهاد)، احمدی (مطهری)، خورشید، ۱۷ شهریور، میرزاآقاخان، مولوی، حافظ، سعدی، امام خمینی، سرباز، زریسف، شاه (شاه نعمت‌الله ولی)، بلوار ۲۲ بهمن، ابوذر، رسالت، مشتاق، پل روگذر غدیر، پل روگذر با قدرت، پل روگذر ۹ دی، پل روگذر فجر، پل روگذر ۲۴ مهر، میدان خواجو، بلوار ۲۴ مهر، سرآسیاب، باهنر، مهدیه، سده، مالک اشتر، شیخ احمد کافی، عباس‌پور (پارادیس)
[[پرونده:Kerman20202.jpg|بندانگشتی|میدان آزادی (پنج راه آزادی) کرمان و ترافیک سنگین پیرامون آن]]
[[پرونده:Kerman20205.jpg|بندانگشتی|سه راه بهمنیار]]

=== بزرگراه‌های شهری ===
کرمان از شهرهایی است که بزرگراه‌های متعددی در آن احداث شده است تا از بار ترافیک درون شهر کاسته شود. البته تا حدودی مؤثر بوده‌اند اما با این وجود همچنان ترافیک شهری کرمان بالا است. کرمان در زمینه احداث بزرگراه‌های شهری از شهرهای پیشتاز است.{{مدرک}}
* بزرگراه یادگار امام
* بزرگراه امام خمینی
* بزرگراه امام رضا
* بزرگراه آیت‌الله خامنه‌ای
* بزرگراه امام علی
* بزرگراه گردشگری هفت باغ

== امکانات فرهنگی ==
=== نشریه‌ها ===
=== سینماها و سالن‌های نمایش ===
* '''شهر تماشا (پارامونت)'''
* '''آسیا'''
* '''مهتاب'''
* '''نور'''
* '''درخشان'''
* '''تک (هتل پارس)'''

=== نگارخانه‌ها ===
* '''نگارخانه فریاد'''
* '''نگارخانه صورتگر'''
* '''نگارخانه مهر'''
* '''نگارخانه بهشت'''
* '''نگارخانه هومهر'''

=== فرهنگسراها ===
* '''فرهنگسرای دفاع مقدس'''
* '''فرهنگسرای کوثر'''
* '''فرهنگسرای جان جهان''': توکل آباد
* '''خانه فرهنگ بوعلی'''
* '''خانه فرهنگ شهروند بهار'''
* '''خانه فرهنگ بهشت''': فیروزآباد<ref>فرهنگسراها-و-خانه های-فرهنگ-شهر-کرمان/http://www.kerna.ir/urban-centers</ref>

=== کتابخانه‌ها ===
شهر کرمان دارای ۱۹ کتابخانه می‌باشد به نام‌های: [[کتابخانه ملی کرمان (کارخانه ریسن)|کتابخانه ملی کرمان]]، شهید مفتح، شهید بهشتی، شهیدمطهری، کتابخانه مسجد جامع کرمان، کتابخانه مروه، کتابخانه تخصصی علوم قرآنی، کتابخانه تخصصی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، کتابخانه یزدانی فرد وکتابخانه امام.<ref>[http://www.zanjanpl.ir/portal/Home/ShowPage.aspx?Object=Contact&CategoryID=f1a3ff2a-0a52-497e-966b-297d5d06abd8&WebPartID=a77e46f5-1402-46f2-81bc-778daaff99e6&ID=1f396dfe-c5c7-407e-9bea-e0d3ac7321d4=کتابخانه‌های عمومی کشور]</ref>

== حمل و نقل ==
[[پرونده:Kerman-airport.jpeg|بندانگشتی|275px|فرودگاه بین‌المللی کرمان]]
[[پرونده:Kerman Railway Station.jpg|بندانگشتی|275px|اداره کل راه آهن کرمان]]
[[پرونده:Dubai Airport 16.08.2009 05-12-24.jpg|بندانگشتی|راست|275px|[[بوئینگ ۷۴۷|بوئینگ ۴۰۰-۷۴۷]] ماهان ایر]]
کلانشهرکرمان به عنوان مرکز سیاسی، فرهنگی و صنعتی منطقه جنوبشرق قرار دارد واین امر حمل و نقل را برای این شهر از اهمیت بالایی برخوردار ساخته‌است.
[[پرونده:Adineh Kariman Bus Terminus.jpg|بندانگشتی|300px|پایانه مسافربری آدینهٔ کریمان]]
[[پرونده:Azadi square - Kerman.jpg|بندانگشتی|300px|میدان آزادی کرمان (پنج راه آزادی)]]

=== شهری ===
در شهرکرمان پل‌های روگذر و زیرگذر بسیاری وجود دارد واین پل‌ها به کاهش ترافیک در برخی از نواحی این شهر کمک بسیاری کرده‌است.
کلانشهر کرمان دارای خطوط اتوبوسرانی و تاکسیرانی فعال و پرتردد است. تعداد اتوبوس‌های خط واحد کرمان به ۳۰۰ دستگاه رسیده‌است.<ref>[http://www.kerna.ir/news/1391-04-06/news8631.aspx سایت خبری کرنا]</ref>کرمان همچنین یکی از معدود شهرهایی است که طرح کارت الکترونیکی اتوبوس را بصورت جدی پیاده سازی کرده است و در این زمینه به شکلی موثر فرهنگ سازی شده است و توسط شهروندان کرمانی انجام می شود.

=== قطارشهری کرمان ===
[[پرونده:Pesa Warszawa.jpg|بندانگشتی|250px|نمونه‌ای از یک نوع [[تراموا]]. در آینده سامانه [[تراموا]] در کلان شهر کرمان راه‌اندازی می‌شود.]]
احداث قطار شهری کرمان به تصویب شورای شهر کرمان رسیده است و در صورت تصویب در مراجع قانونی بالادست و نیز تامین اعتبارات لازم، ساخت آن در سال‌های آینده آغاز خواهد شد. تعداد خطوط، مسیر و ابتدا و انتهای هر خط، نوع سامانه، ظرفیت، سرعت تجاری، طول، تعداد و موقعیت ایستگاه‌ها و سایر ویژگی‌ها پس از تصویب نهایی مشخص خواهد شد. با این حال محتمل ترین گزینه، خط شرقی - غربی، از ورزشگاه امام علی (ع)، واقع در انتهای غربی بلوار جمهوری و در نزدیک فرودگاه بین‌المللی کرمان، تا میدان شهدا (فلکه مشتاقیه) می‌باشد. بنا بر اظهار شهردار کرمان، سامانه‌های مترو و قطار شهری(LRT) منتفی شده و تنها سامانه مورد نظر [[تراموا]] است.<ref>[http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8904030693 شهردارکرمان: قطارشهری کرمان از ورزشگاه امام علی تا میدان شهدااحداث خواهد شد.]</ref><ref>[http://www.kermanfarda.com/news/1391-03-23/news3617.aspx شهردارکرمان: قطارشهری کرمان از نوع تراموا خواهد بود.]</ref>

=== بین شهری ===
=== [[فرودگاه کرمان|فرودگاه بین‌المللی کرمان]] ===
=== شرکت هواپیمایی [[ماهان ایر]] ===
شرکت بین‌المللی هوایی [[ماهان ایر]] متعلق به کرمان است و از کرمان به دنیا معرفی شده‌است.پروازهای کرمان به اقصی نقاط ایران و جهان در حال انجام است. این شرکت در سال ۱۹۹۲ میلادی در کرمان تاسیس شد و اکنون در لیست شرکت‌های بزرگ هواپیمایی جهان قرار دارد.<ref>[http://www.yazdanpanah.com/weblog/detail.aspx?ID=38 مشروح مصاحبهٔ احمد سام با سیدحسین مرعشی در وبلاگ محمدرضا یزدان‌پناه]</ref>

=== پایانه مسافربری ===
* پایانه مسافربری جدید کرمان که در خرداد ماه سال۱۳۹۲ افتتاح شده است. این پایانه با نام آدینه کریمان در شهرکرمان و در سه طبقه ساخته شده و مجهز به هتل و امکانات جانبی نیز می‌باشد و بزرگترین و مدرن ترین پایانه مسافربری جنوبشرق ایران ویکی از بزرگترین‌ها در کشور است.

=== راه آهن ===
شهرکرمان به دلیل موقعیت خاص خود از راه آهن و قطار برخوردار است و تعداد زیادی از مسافران با قطار جابجا می‌شوند.
همزمان با آغاز ساخت یکی از بزرگترین کارخانه‌های فولاد در شهر بافت عملیات مطالعاتی ساخت راه اهن سیرجان بافت آغاز شده و همچنین با وصل راه آهن سیرجان بافت به کرمان سیرجان بیش از پیش از موقعیت صنعتی و اقتصادی برخوردار خواهد شد. همچنین با وصل خط راه آهن سیرجان شیراز سیرجان به بهمراه کرمان چهار راه بزرگ ترانزیتی ریلی خواهند شد که علاوه بر رشد صنعتی قابل توجه اشتغال زایی بی نظیری خواهد داشت

=== مسیرهای اصلی دسترسی به شهر کرمان ===
* ورودی از سمت [[سیرجان]]، [[شیراز]] و [[بندرعباس]]
* ورودی از سمت [[رفسنجان]]، [[تهران]]، [[یزد]] و [[اصفهان]]
* ورودی از سمت [[بم]]، [[زاهدان]]
* ورودی از سمت [[زرند]] و [[راور]] و [[مشهد]]
* ورودی از سمت [[جوپار]]، [[بافت]] و [[بندرعباس]]

== کرمان آینده ==
کلانشهر کرمان یکی از شهرهای در حال توسعه و با رشد سریع در ایران است و در سال‌های اخیر عملاً به عنوان مرکزیت جنوب شرق ایران شناخته شده و سالانه شاهد مهاجرت‌های زیاد به خود می‌باشد به طوری که طی سالهای ۸۵ تا ۹۰ حدود ۱۰۰ هزار نفر به کرمان مهاجرت کردند و جمعیت آن نیز در سال ۱۴۰۰ به بیش از یک میلیون و دویست هزار نفرخواهد رسید. در کلانشهر کرمان هم اکنون اجرای بزرگراههای شهری با سرعت بالا در حال اجراست.

== مهم ترین مشکلات شهری ==
* آبهای زیر زمینی که باعث اختلال در توسعه عملیات عمرانی از جمله ساخت پل‌ها (روگذر و زیرگذر) شده‌است.
* طرح فاضلاب کرمان که با کندی در حال پیشرفت است و مشکلاتی را برای آسفالت خیابان‌ها و بزرگراهها ایجاد نموده‌است.
* ترافیک سنگین و نیمه سنگین (در بعضی نقاط شهر) در ساعاتی از روز و شب، که به دلیل موارد زیر است:
۱- نبود سیستم حمل و نقل مناسب مانند مترو
۲- متناسب نبودن ظرفیت بعضی خیابان‌ها با حجم انبوه و رو به رشد وسایل نقلیه به ویژه اتومبیل هاو همچنین وجود تقاطع‌ها و چهارراههای بسیار.(که البته که با ساخت پل‌های روگذر و زیر گذر در نقاط مختلف شهر رو به بهبود است)
۳-وجود برخی ادارات، کارخانه‌ها و انبارها در مرکز شهر.
* حاشیه‌نشینی: عمدتاً به دلیل مهاجرت بی‌رویه روستاییان و اهالی سایر شهرهای استان به مرکز استان رخ داده است.

== رسانه‌ها ==
=== دیداری ===
* شبکه استانی کرمان: در حال حاضر [[شبکه استانی کرمان]] نزدیک به بیست ساعت برنامه در شبانه روز دارد؛ که برخی شهرهای استان‌های مجاور نیز به راحتی می‌توانند این شبکه را دریافت کنند. علاوه بر این تمامی شبکه‌های تلویزیونی ملی در کرمان قابل دریافت هستند.

=== شنیداری ===
رادیو کرمان رسانه مهم استانی است که در شهر کرمان فعال است و علاوه برآن کلیه شبکه‌های رادیویی در شهر کرمان قابل دریافت هستند. از ابتدای دی‌ماه ۱۳۹۱ رادیوی مرکز کرمان ۲۴ ساعته شد.<ref>http://isna.ir/fa/news/91101107164/رادیو-کرمان-24-ساعته-شد</ref>

== بهداشت و درمان ==
کرمان یکی از شهرهای پیشرو و با امکانات ایران در زمینه سلامت و بهداشت است و افراد زیادی از استان‌های مجاور از قبیل [[هرمزگان]] و [[سیستان و بلوچستان]] و حتی سایر استان‌ها برای امور درمانی به شهر کرمان مراجعه می‌کنند. اخیراً نام کرمان در لیست ۱۰۰۰ شهر پاک دنیا نیز ثبت شده‌است.

=== کرمان، قطب پیوند کبد و کلیه ایران ===
کرمان همچنین یکی از سه قطب پیوند اعضا در ایران است. عمل‌های سخت و فوق حرفه‌ای پیوند اعضا در کرمان که سخت ترین آن‌ها [[کبد]] است، به عنوان قطب پیوند [[کبد]] و [[کلیه]] کشور انجام می‌شود و بیماران بسیاری از شهرهای دیگر ایران مراحل مداوای خود را در کرمان سپری می‌کنند. بخش پیوند اعضای بیمارستان بزرگ افضلی پور کرمان یکی از مراکز مهم و حرفه‌ای پیوند اعضای ایران است.<ref>[http://news.tebyan-zn.ir/article/افزایش+آگهی+درخواست+عضو+در+کرمان-+یک+تکه+کاغذ+آخرین+امید+زندگی/188199.html// کرمان قطب پیوند کبد و کلیه ایران]</ref>

== بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مهم ==
=== بیمارستان افضلی پور ===
مرکز آموزشی درمانی افضلی پور در سال ۱۳۸۱ افتتاح و یکی از بزرگترین بیمارستانهای ایران است. این بیمارستان در ۲ فاز و ظرفیت ۵۴۰ تخت برنامه ریزی شده که در حال حاضر فاز اول با ۴۶۲ تخت مصوب مشغول ارائه خدمات درمانی می‌باشد. خصوصیات و ویژگی‌های این مرکز درمانی بر اساس آخرین اطلاعات استاندارد بین‌المللی زمان طراحی تدوین گشته‌است. این پروژه در زمینی به مساحت ۲۳ هکتار، به مساحت کلی ۶۲۰۰۰ متر مربع، با هزینه‌ای بالغ بر ۹ میلیارد تومان و هزینه ارزی ۲ میلیون دلار احداث گردیده‌است.
از مزیتهای این بیمارستان برخورداری از فناوری روز و تجهیزات و تسهیلات نوین پزشکی برای ارائه خدمات به همشهریان و دانشجویان و نزدیکی آن به پردیزه دانشگاه علوم پزشکی کرمان می‌باشد این مرکز شامل اورژانس‌ها (اطفال، بزرگسال، زنان) بخش‌های ویژه (ICUاطفال، ICUبزرگسال،NICU،CCU(A,B)) بخش‌های تخصصی (اطفال، جراحی عمومی، زنان، لیبر و مامایی، پوست، عفونی، دیالیز) بخش‌های فوق تخصصی (RCU، غدد بزرگسالان، غدد اطفال، عفونی اطفال، جراحی اطفال، پوست اطفال، جراحی توراکس، پیوند کبد، پیوند کلیه، پیوند مغز استخوان، آنکولوژی اطفال، ریه، گوارش،IVF) و اتاق عمل شامل ۷ تخت فعال جهت انجام اعمال جراحی عمومی، اطفال، توراکس، زنان و زایمان، پیوند کلیه، پیوند کبد، PCNL، دندانپزشکی اطفال همچنین درمانگاه‌های فعال شامل غدد (فوق تخصصی)، پوست (تخصصی)، پوست کودکان (فوق تخصصی)، داخلی (تخصصی)، گوارش (فوق تخصصی)، هپاتیت (فوق تخصصی)، پیوند کبد (فوق تخصصی)، پیوند کلیه (فوق تخصصی)، جراحی (تخصصی)، جراحی توراکس (فوق تخصصی)، هموفیلی (فوق تخصصی) می‌باشد.<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=6084// سایت بیمارستان افضلی پور کرمان]</ref>

=== [[بیمارستان نوریه]] ===
[[پرونده:Kerman - noorieh -3.gif|بندانگشتی|275px|سردر بیمارستان نوریه]]
[[پرونده:Kerman - noorieh -1.gif|بندانگشتی|275px|سردر بیمارستان نوریه]]

بیمارستان تاریخی نوریه، در سال ۱۲۹۶ شمسی و در انتهای خیابان زریسف کرمان بنا شده‌است، نخستین بیمارستان بومی و محلی این شهر محسوب می‌شود و با شماره ۳۶۳۶ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته‌است. بانی و واقف این بنا نورالله خان ملقب به ظهیر الممالک نوه [[ابراهیم خان ظهیرالدوله]] که مدتی از سال ۱۲۱۸ تا ۱۲۴۰ حاکم کرمان و منشأ خدمات و آبادانی زیادی بوده‌است.<ref>[//fa.wikipedia.org/wiki/بیمارستان_نوریه// بیمارستان تاریخی نوریه]</ref>

=== بیمارستان آیت‌الله کاشانی (سوم اسفند) ===
این بیمارستان در شهرستان کرمان واقع شده و بیمارستانی تامین اجتماعی – درمانی است که در سال ۱۳۴۰ باظرفیت ۳۰۰تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۲۵۰ تخت دایر دارد. تخصص‌های موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، [[جراحی]]، [[زنان و زایمان]]، [[اورژانس]]، گوش و حلق و بینی، [[چشم پزشکی]]، عفونی، [[نورولوژی]]، [[اورولوژی]]، [[اورتوپدی]]، ICU، CCU. بیمارستان آیت‌الله کاشانی کرمان نیز لوح نقره‌ای طرح هموویژلانس را از وزارت بهداشت [[ایران]] دریافت کرده‌است.<ref>[http://www.kerna.ir/news/1391-01-30/news8010.aspx
// سایت خبری ماهان نیوز: بیمارستان آیت‌الله کاشانی کرمان لوح نقره‌ای طرح هموویژلانس کشور را دریافت کرد]</ref>

=== بیماستان پیامبر اعظم ===
بیمارستان ۳۰۰ تخت خوابی پیامبر اعظم (ص) در جوار بیمارستان کاشانی (سوم اسفند) احداث شده است.<ref>http://www.tamin.ir/News/Item/7847/2/7847.html</ref>

=== بیمارستان دکتر باهنر (محمدرضا شاه) ===
این بیمارستان، بیمارستان اصلی شهر کرمان است.
این بیمارستان بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۳۲ باظرفیت ۵۰۰تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۳۰۰ تخت دایر دارد.<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=774// سایت بیمارستان دکترباهنر کرمان]</ref>

=== بیمارستان ارجمند ===
این بیمارستان در شهر کرمان واقع شده و بیمارستانی خصوصی – درمانی است که در سال ۱۳۴۸ باظرفیت ۵۰تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۵۰ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، جراحی، زنان وزایمان، کودکان، اورژانس، [[اورولوژی]]، ارتوپدی. نام بیمارستان از [[محمد ارجمند]] قالیباف کرمانی گرفته شده که پایه ریز این بیمارستان است.

=== بیمارستان راضیه فیروز ===
این بیمارستان، بیمارستانی خصوصی – درمانی است که در سال ۱۳۵۲ باظرفیت ۵۰تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۷۵ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: داخلی، جراحی، زنان و زایمان، کودکان، اورژانس، گوش و حلق و بینی، چشم پزشکی، اورولوژی، جراحی ترمیمی، [[اورتوپدی]]، Post CCU، CCU، ICU

=== بیمارستان سوانح سوختگی ===
این بیمارستان در شهرستان کرمان واقع شده و بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۳۷باظرفیت ۷۵تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۵۵ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: [[سوختگی]].<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=3400PageId=6084// سایت دانشگاه علوم پزشکی کرمان]</ref>

=== بیمارستان شفا ===
این بیمارستان در شهرستان کرمان واقع شده و بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۴۲باظرفیت ۴۰۰تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۲۲۰ تخت دایر دارد.<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=3400// سایت بیمارستان شفا کرمان]</ref>

=== بیمارستان فاطمه‌الزهرا ===

=== بیمارستان ۵۷۹ ارتش ===
=== بیمارستان خداداد مهرابی ===
این بیمارستان، بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی است که در سال ۱۳۴۹ باظرفیت ۷۵تخت ثابت، تأسیس، و در حال حاضر ۶۱ تخت دایر دارد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از: [[چشم پزشکی]]<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=3400// سایت دانشگاه علوم پزشکی کرمان]</ref>

=== بیمارستان شهید بهشتی ===
این بیمارستان در سال ۱۳۶۰ مرکز [[روانپزشکی]] شهید بهشتی کرمان با هدف درمان بیماران روانی استان با یک بخش مردان شروع بکار نمود و پس از مدت کمی بخش زنان و الکتروشوک مغزی نیز در این مرکز راه‌اندازی گردید تا سال ۷۴ با میانگین معادل ۲۰۸ تخت به کار خود ادامه داد هم اکنون این بیمارستان با ۲۲۶ تخت فعال ۱۵ تخت الکتروشوک مغزی و ۱۰ روانپزشک ۲ پزشک عمومی و ۶ بخش بستری با ضریب اشغال تخت ۸۰٪به بیماران روانی استان کرمان و استانهای همجوار (جنوبشرق) خدمات درمانی ارائه می‌دهد.<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=844// سایت بیمارستان شهیدبهشتی کرمان]</ref>

=== بیمارستان مهرگان ===
این بیمارستان با زیر بنای ۷۵۰۰ متر مدرن‌ترین بیمارستان بخش خصوصی در مرکز شهر کرمان و در مجاورت [[یخدان مویدی]] است. طراحی و اجرای بیمارستان در سال ۱۳۷۹ آغاز و در سال ۱۳۸۸ به بهره‌برداری رسید. ساختمان قبلی این بیمارستان کلینیک مهرگان بوده است که از سال ۱۳۸۹ طبقاتی از آن با تغییر کاربری به بیمارستان تبدیل شد<ref>http://mehrganhospital.com/</ref>

=== بیمارستان پارس ===
بیمارستان فوق‌تخصصی در حال احداث پارس که عملیات اجرایی آن در فضایی به مساحت ۱۸۰۰۰ متر مربع و با ظرفیت ۱۲۰ تختخواب به نشانی بزرگراه امام، جنب اداره بازرگانی در حال انجام است.<ref>http://kerman118.com/ads/p_6552:فروش%20سهام%20بيمارستان%20پارس%20كرمان</ref>

=== بیمارستان کرمان درمان ===
این بیمارستان در شهر کرمان واقع شده و بیمارستانی دانشگاهی – آموزشی که در سال ۱۳۵۸ باظرفیت ۲۵۰تخت ثابت، تأسیس شد. تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارت بودند از: داخلی، جراحی، کودکان، [[نوزادان]]، پوست، جراحی کودکان، داخلی گوارش، ICU، CCU{{سخ}}پس از تاسیس بیمارستان افضلی‌پور، بیمارستان کرمان‌درمان تعطیل و امکانات و نیروهای آن به بیمارستان افضلی‌پور منتقل شد. هم‌اکنون بخشی از فضای این بیمارستان تحت نام کلینیک تخصصی و فوق‌تخصصی بعثت دوباره مورد استفاده قرار گرفته است.

=== کلینیک تخصصی و فوق‌تخصصی بعثت ===
خدمات کلینیکی:

دراین مرکز ۷۸ پزشک متخصص و فوق تخصص در رشته‌های قلب و عروق، جراحی قلب، اطفال، ریه، گوارش، عفونی، آنکولوژی وخون، آلرژی، مغز و اعصاب، غدد، نفرولوژی، ارتوپدی، زنان، داخلی، پوست، اعصاب و روان، جراحی مغزواعصاب، اعصاب و روان کودکان، چشم، کلیه و فشارخون، رادیوتراپی، کلیه و مجاری ادراری، گوش-حلق-بینی و روماتولوژی به صورت تمام وقت و پاره وقت مشغول به خدمت هستند.

خدمات پاراکلینیکی:
این مرکز دارای یک واحد آزمایشگاه-پاتولوژی است که کلیه آزمایش‌ها مورد نیاز بیماران در آن قابل انجام می‌باشد. همچنین بخش پرتونگاری این مرکز دارای دو دستگاه رادیولوژی و یک دستگاه سونوگرافی و یک دستگاه MRI است. سایر بخشهای پاراکلینیکی که در حال خدمت رسانی می‌باشند شامل: تست ورزش-اکو-تست ریه-شیمی درمانی-نوار مغز، نوار عصب-کلینیک ترک سیکار - نوار قلب-بینایی سنجی-لیزر (پوست)-داروخانه<ref>http://besat.kmu.ac.ir/Default5.aspx?Id=5032</ref>

== دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ==
[[پرونده:Kerman - university.jpg|بندانگشتی|275px|دانشگاه شهیدباهنر کرمان]]
[[پرونده:Entrance - kerman - medical.jpg |بندانگشتی|275px|دانشگاه علوم پزشکی کرمان]]
* '''[[دانشگاه شهید باهنر کرمان]]''': از دانشگاه‌های مادر ایران و قطب [[ریاضیات]] ایران<ref>[http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=9002141558/ خبرگزاری فارس: کرمان قطب ریاضی ایران است]</ref>
* '''[[دانشگاه علوم پزشکی کرمان]]''': دانشگاه علوم پزشکی تیپ یک ایران، شامل دانشکده‌های: [[پزشکی]]، [[دندان پزشکی]]، [[داروسازی]]، [[پیراپزشکی]]، [[طب سنتی]]، [[بهداشت]]، [[پرستاری]] و [[مامایی]]، [[مدیریت]] و اطلاع رسانی<ref>[http://www.kmu.ac.ir/sitewizard/ سایت دانشگاه علوم پزشکی کرمان]</ref>
* '''[[دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته کرمان]]'''
* '''[[دانشکده فنی شهید چمران کرمان]]'''
* '''[[دانشکده فنی شهید دادبین کرمان]]'''
* '''[[دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان]]'''
* '''[[دانشگاه پیام نور کرمان]]'''
* '''[[مرکز بین‌المللی تکنولوژی و علوم پیشرفته کرمان]]'''
* '''[[مرکز آموزش علمی کاربردی بلدالامین]]'''

موقعیت خاص [[استان کرمان]] از نظر منابع انسانی متخصص، توان معدنی و کشاورزی، جاذبه‌های سیاحتی، اقتصادی متکی بر تولید را برای این منطقه به ارمغان آورده‌است. وجود دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی، [[صنایع مادر]] خصوصاً در زمینه صنعت و معدن و مراکز بزرگ کشاورزی و حضور نیروهای متخصص بسترساز مجموعه‌ای به نام مرکز بین‌المللی علوم و تکنولوژی پیشرفته و علوم محیطی شده‌است.
این مرکز در انتهای جاده [[هفت باغ علوی]] در محدوده‌ای به وسعت ۲۰۰۰ هکتار و در فاصله ۲۷ کیلومتری شهر کرمان و در جوار شهر تاریخی [[ماهان]] واقع گردیده‌است. سنگ بنای این مجموعه در پی تفاهم نامه بین وزیر وقت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و پروفسور عبدالسلام فیزیکدان فقید پاکستانی (رئیس وقت فرهنگستان علوم جهان سوم (گذاشته شده‌است. بر اساس ماده واحده مصوب سال ۱۳۷۵ [[مجلس شورای اسلامی]] این مجموعه تاسیس گردید و اساسنامه آن در سال ۱۳۷۷ به تصویب هئیت محترم وزیران رسید.<ref>[http://www.icst.ac.ir/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=98&Itemid=156/ مرکز بین‌المللی تکتولوژی و علوم پیشرفته کرمان]</ref>

== ورزش ==
=== اماکن ورزشی ===
* '''[[ورزشگاه ۱۵۰۰۰نفری شهید باهنر]]'''<ref>[http://fcmes.com/// باشگاه صنعت مس کرمان]</ref>
* '''ورزشگاه ۳۵۰۰۰نفری اختصاصی [[مس کرمان]]''' (درحال احداث)
* '''ورزشگاه کیانی''': واقع در محله فیروزآباد
* '''ورزشگاه سلیمی کیا (تختی سابق)'''
* '''مجموعه ورزشی امام علی'''
* '''پیست موتور کراس'''<ref>http://www.kerna.ir/news/1391-06-15/news9257.aspx</ref>
* '''پیست اسکی سیرچ''': این پیست که مهمترین و تنها پیست [[اسکی]] جنوبشرق کشور است، در منطقه [[سیرچ]] در نزدیکی شهر کرمان واقع شده‌است و از نواحی مهم [[ورزش‌های زمستانی]] منطقه جنوب شرق کشور محسوب می‌شود.<ref>http://www.parset.com/News/ShowNews.aspx?Code=667617</ref>
* '''باشگاه سوارکاری کرمان'''
* '''پیست کارتینگ'''<ref>http://www.irna.ir/fa/News/107187/سایر_رشته_ها/پیست_کارتینگ_کرمان_افتتاح_شد</ref><ref>http://www.kerna.ir/news/1390-12-27/news7770.aspx</ref>
* '''پیست دوچرخه سواری'''(در دست احداث)
* '''سالن اختصاصی سنگنوردی'''
* '''بزرگترین پیست اسکیت جنوبشرق کشور''': این پیست اسکیت بامساحت ۸۰۰ مترمربع در بوستان شهیدباهنرکرمان قرار دارد.<ref>[http://www.kerna.ir/news/1392/02/29/راه‌اندازی-اولین-پیست-اسکیت-جنوب‌شرق-کشور-در-پارک-شهید-باهنر-کرمان/// سایت خبری کرنا]</ref>

=== تیمها و باشگاههای ورزشی ===
=== باشگاه صنعت مس کرمان ===
در حال حاضر مهمترین باشگاه ورزشی کرمان باشگاه [[مس کرمان]] است. این باشگاه در رشته‌های مختلف ورزشی تیم‌های زیادی را در لیگ‌های برتر و سایر لیگ‌ها سازماندهی و حمایت می‌کند.<ref>[http://fcmes.com/// باشگاه صنعت مس کرمان]</ref>
[[پرونده:mes2012.jpg |بندانگشتی|250px|تیم فوتبال مس کرمان]]
* هم اکنون تیم فوتبال [[مس کرمان]] در لیگ برتر فوتبال ایران حضوردارد. تیم فوتبال مس کرمان یکبار عنوان سومی لیگ برتر فوتبال ایران را کسب کرد و توانست به جمع ۱۶ تیم برتر لیگ قهرمانان آسیا راه یابد.<ref>[http://fcmes.com/// باشگاه صنعت مس کرمان]</ref>
* تیم‌های [[هندبال]] [[مس کرمان]] و شهرداری کرمان در لیگ برتر حضور دارند. این تیم‌ها سابقه حضور در جام باشگاه‌های آسیا را دارند.
* تیم دوچرخه سواری [[مس کرمان]] در لیگ برتر دوچرخه سواری حضور دارد.<ref>[http://fcmes.com/// باشگاه صنعت مس کرمان]</ref>
* تیم شطرنج مس کرمان در لیگ برتر [[شطرنج]] کشورقرار دارد.<ref>[http://fcmes.com/// باشگاه صنعت مس کرمان]</ref>
* تیم تکواندو صنعت [[مس کرمان]] در لیگ برتر تکواندو باشگاه‌های کشور حضور دارد.<ref>[http://fcmes.com/// باشگاه صنعت مس کرمان]</ref>

=== مدرسه بیس بال بشرا کرمان ===
این تیم توانست در زمستان سال ۱۳۹۱ به قهرمانی لیگ برتر [[بیس بال]] کشور دست یابد.<ref>http://mehrnews.com/detail/News/2009226</ref>

=== باشگاه والیبال برق کرمان ===
=== باشگاه کوهنوردی جوپار ===
گروه [[کوهنوردی]] جوپار اولین گروه مدون است که پس از هیات کوهنوردی در استان کرمان شکل گرفت<ref>[http://joupar.org// باشگاه کوهنوردی جوپار]</ref>

=== میزبانی‌ها ===
کرمان در مهر ماه سال ۹۲ میزبان مرحله انتخابی رقابت‌های فوتبال قهرمانی جوانان زیر ۱۹ سال آسیا در گروه چهارم بود. در این گروه تیم‌های ملی ایران، عربستان، تاجیکستان و لبنان حضور داشتند. میزبانی این رقابت‌ها یکی از مهم ترین میزبانی‌هایی بود که کرمان در طول تاریخ ورزشی خود بر عهده داشته است.

== مشاهیر کرمان ==
* [[ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی]] (ریاضی‌دان و منجم قرن سوم ه. ق)
* [[شاه شجاع کرمانی]] (عارف و نویسنده قرن سوم ه. ق)
* [[ابوحامد کرمانی]] (مورخ، شاعر، فیلسوف و پزشک قرن ششم ه. ق)
[[پرونده:Kerman20213.jpg|بندانگشتی|مجسمه ابوحامد، شاعر و اندیشمند در پارک ریاضیات کرمان]]
* [[زرتشت بهرام پژدو]] (شاعر قرن هفتم ه. ق)
* [[خواجوی کرمانی]] (شاعر و عارف بزرگ قرن هشتم ه. ق)
* [[عماد فقیه کرمانی]] (عارف و شاعر قرن هشتم ه. ق)
* [[شاه نعمت الله ولی]] (عارف و شاعر بزرگ قرن نهم ه. ق)
* [[مشتاق علی شاه]] (عارف بزرگ قرن دوازدهم ه. ق)
* [[افسر کرمانی]] (شاعر و خوشنویس قرن سیزدهم ه. ق)
* [[پیغمبر دزدان]] (شاعر و طنزپرداز دوره قاجاریه)
* [[میرزا آقا خان کرمانی]] (نویسنده و فعال سیاسی دوره قاجاریه)
* [[میرزا رضا کرمانی]] (آزادیخواه بزرگ دوره قاجاریه)
* [[ناظم‌الاطبا|ناظم‌الاطباء کرمانی]] (پزشک بزرگ دوره قاجاریه)
* [[ناظم الاسلام کرمانی]] (نویسنده و روزنامه نگار و فعال سیاسی دوره قاجاریه)
* [[مجدالاسلام کرمانی]] (روزنامه نگار، سیاستمدار، نویسنده و شاعر دوره قاجاریه)
* [[محمدکریم خان کرمانی]] (پیشوای فرقه شیخیه و از علمای بزرگ شیعه)
* [[شیخ احمد روحی]] (نویسنده و فعال سیاسی دوره قاجاریه)
* [[حسن شاهرخی]] (نقاش و طراح فرش بزرگ دوره قاجاریه)
* [[فؤاد کرمانی]] (شاعر معاصر)
* [[محمدجواد حجتی کرمانی]] (عالم بزرگ، نویسنده و فعال سیاسی معاصر)
* [[کیخسرو شاهرخ]] (نماینده اسبق مجلس و رییس اسبق [[انجمن زرتشتیان ایران]])
* [[حسین کوهی کرمانی]] (ادیب، محقق، روزنامه‌نگار و شاعر)
* [[ابوالقاسم هرندی]] (تاجر بزرگ معاصر)
* [[احمد یزدان پناه دیلمقانی]] (کارآفرین و خیّر معاصر)
* [[صدیقه سامی نژاد]] (اولین بازیگر زن سینمای ایران)
* [[احمد بهمنیار]] (ادیب و نویسنده بزرگ معاصر)
* [[محمدحسین میمندی‌نژاد]] (دامپزشک و نویسنده)
* [[محمد ارجمند]] (معروف ترین قالیباف کرمانی و موسس بیمارستان ارجمند)
* [[سعید نفیسی]] (مورخ، مترجم، نویسنده و شاعر بزرگ معاصر)
* [[محمد دانشور]] (مورخ، روزنامه نگار و نخستین گوینده [[رادیو کرمان]])
* [[علی اکبر صنعتی زاده]] (خیّر بزرگ معاصر)
* [[علی اکبر صنعتی]] (نقاش و مجسمه‌ساز بزرگ معاصر)
* [[عبدالحسین صنعتی زاده]] (نویسنده بزرگ معاصر و پدر رمان تاریخی ایران)
* [[همایون صنعتی زاده]] (کارآفرین، نویسنده و مترجم معاصر)
* [[منوچهر آگاه]] (اقتصاددان و نویسنده معاصر)
* [[پرویز شهریاری]] (ریاضی‌دان، نویسنده و فعال سیاسی معاصر)
* [[اکبر هاشمی رفسنجانی]] (رئیس اسبق مجلس، رئیس جمهور اسبق و رئیس [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] ایران)
* [[محمدجواد باهنر]] (چهارمین نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران)
* [[محمدرضا باهنر]] (سیاستمدار و نماینده مجلس)
* [[قاسم سلیمانی]] (فرمانده [[نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]])
* [[محمدعلی موحدی کرمانی]] (فعال سیاسی، عضو [[مجلس خبرگان رهبری]] و [[امام جمعه]] تهران)
* [[محمد مهدی زاهدی]] (ریاضی‌دان بزرگ، وزیر علوم سابق و سفیر سابق ایران در مالزی و نماینده فعلی کرمان در مجلس ایران)
* [[مجید نامجو]] (وزیر سابق نیرو جمهوری اسلامی ایران)
* [[محمد حسینی (وزیر)|سید محمد حسینی]] (وزیر سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران)
* [[یونس زنگی آبادی]] (از فرماندهان [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] کشته‌شده در [[جنگ ایران و عراق]])
* [[احمد مدنی]] (فعال سیاسی و وزیر دفاع در کابینه [[مهندس بازرگان]])
* [[سعید رجائی خراسانی]] (نماینده اسبق ایران در سازمان ملل متحد)
* [[مهناز افخمی]] (فعال حقوق زنان، دومین [[وزیر]] زن در ایران، [[وزیر مشاور در امور زنان]] از [[۱۳۵۵]] تا [[۱۳۵۷]])
* [[مظفر بقایی]] (فعال سیاسی معاصر، نماینده [[مجلس شورای ملی]]، از موسسان [[جبهه ملی ایران]] و [[حزب زحمت‌کشان ملت ایران]])
* [[علیرضا جهانشاهی]] (فعال سیاسی معاصر)
* [[علی‌اکبر سعیدی سیرجانی]] (نویسنده و فعال سیاسی معاصر)
* [[محمد ابراهیم باستانی پاریزی]] (مورخ و نویسنده بزرگ معاصر)
* [[نوشیروان کیهانی زاده]] (مورخ و روزنامه نگار)
* [[هوشنگ مرادی کرمانی]] (نویسنده بزرگ معاصر)
* [[طاهره صفار زاده]] (شاعر و نویسنده بزرگ معاصر)
* [[عباس ریاضی کرمانی]] (ریاضی‌دان و منجم بزرگ معاصر)
* [[جواد نوربخش]] (روان‌شناس، نویسنده و شاعر بزرگ معاصر)
* [[کیومرث منشی‌زاده]] (فیزیک‌دان و شاعر معاصر)
* [[محمد کرام الدینی]] (زیست‌شناس و نویسنده معاصر)
* [[یدالله ثمره]] (زبان‌شناس و نویسنده معاصر)
* [[محمود روح‌الامینی]] (مردم شناس معاصر)
* [[مهدی رجبعلی پور]] (ریاضی‌دان بزرگ معاصر)
* [[یحیی کمالی‌پور]] (نویسنده و محقق علم ارتباطات معاصر)
* [[خلیل خطیب رهبر]] (شاعر، نویسنده معاصر)
* [[جمشیدسروش سروشیان]] (نویسنده و مورخ معاصر)
* [[علاءالدین طباطبایی]] (زبان‌شناس و نویسنده معاصر)
* [[علی‌اکبر عبدالرشیدی]] (روزنامه نگار، خبرنگار و مترجم معاصر)
* [[سیما فردوسی]] (روان‌شناس و نویسنده معاصر)
* [[احمد ناظرزاده کرمانی]] (شاعر و نویسنده معاصر)
* [[فرهاد ناظرزاده کرمانی]] (متخصص و نویسنده هنرهای نمایشی معاصر)
* [[پری صابری]] (کارگردان تئاتر و نمایش نامه نویس معاصر)
* [[عبدالرضا اکبری]] (بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون معاصر)
* [[فردوس کاویانی]] (بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون معاصر)
* [[میترا منصوری]] (کارگردان و مستندساز)
* [[مسعود روشن‌پژوه]] (مجری تلویزیون)
* [[بلقیس سلیمانی]] (نویسنده معاصر)
* [[ارفع کرمانی]] (شاعر معاصر)
* [[علی اطهری کرمانی]] (شاعر معاصر)
* [[حمید حاجی زاده]] (شاعر معاصر)
* [[احمدرضا احمدی]] (شاعر معاصر)
* [[منوچهر نیستانی]] (شاعر معاصر)
* [[توران شهریاری]] (شاعر معاصر)
* [[عبدالله دهش]] (شاعر معاصر)
* [[احمدرضا احمدی]] (شاعر نوپرداز معاصر)
* [[اکبر صوتی]] (هنرمند مشبک کار معاصر)
* [[روح‌الله خالقی]] (موسیقی دان بزرگ معاصر)
* [[حسن ناهید]] (موسیقی‌دان و نوازنده نی)
* [[ایرج بسطامی]] (خواننده بزرگ معاصر)
* [[داریوش رفیعی]] (خواننده نامی معاصر)
* [[کوروس سرهنگ زاده]] (خواننده نامی معاصر)
* [[پیمان سلطانی]] (موسیقی دان معاصر)
* [[عادل فردوسی‌پور]] (تهیه کننده [[۹۰ (برنامه)|برنامهٔ ۹۰]] و گزارشگر فوتبال)
* [[آرش برهانی]] (بازیکن فوتبال تیم [[استقلال تهران]] و تیم ملی ایران)
* [[زهرا نعمتی]] (تنها زن ایرانی دارنده مدال طلای پارالمپیک)

== نگارخانه ==
<center>
<gallery>
Image:Gonbade jabaliyeh1.jpg|گنبد جبلیه
Image:Ganj ali square.jpg|میدان گنجعلیخان
Image:Ganjali Khan Square.jpg|میدان گنجعلیخان
Image:South east court side school.jpg|مدرسه گنجعلیخان
Image:Baghe shahzadeh2.jpg|باغ شاهزاده
Image:Kerman Friday Mosque entrance.JPG|مسجد جامع
Image:Mahan asemoon.jpg| گنبد آرامگاه شاه نعمت الله ولی
Image:Ganjali Khan Bazaar.jpg|بازار مسگرها
Image:Yakhchal.jpg|یخدان مویدی
Image:Rayen Castle Kerman.jpg|ارگ (قلعه) راین
Image:Ghaleh.jpg|قلعه دختر
Image:Gholi - beik.jpg|تخت درگاه قلی بیگ
Image:Kermanpark.jpg| بوستان‌های شهری کرمان
Lion and Sun in Kerman.jpg| درب ورودی اداره معارف و اوقاف کرمان
</gallery>
</center>

== جستارهای وابسته ==
* [[استان کرمان]]
* [[فهرست کلان‌شهرهای ایران]]
* [[نیروگاه سیکل ترکیبی کرمان]]

== منابع ==
{{پانویس|۳}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌گفتاورد|کرمان}}
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Kerman}}
* [http://kerman.irib.ir وبگاه صدا وسیمای مرکز کرمان]
* [http://www.weather.kr.ir وبگاه اداره کل هواشناسی استان کرمان]
{{کلان‌شهرهای ایران}}
{{استان کرمان}}
<noinclude>

</noinclude>
{{سوغات شهرهای استان کرمان}}
{{پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران}}
{{استان‌های ساسانیان}}
{{ساتراپی‌های هخامنشیان}}
{{پایتخت‌های ایران}}
{{سایپا}}
{{مراکز استان‌های ایران}}

[[رده:پایتخت‌های پیشین ایران]]
[[رده:جاذبه‌های گردشگری ایران]]
[[رده:شهرستان کرمان]]
[[رده:شهرهای استان کرمان]]
[[رده:شهرهای ایران قدیم]]
[[رده:محله‌های شهرهای ایران]]
[[رده:مراکز استان‌های ایران]]
[[رده:مناطق مسکونی در شهرستان کرمان]]

کردستان

2015-01-08T11:59:16Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{بهبود منبع}} {{Coord|۳۷|۰۰|N|۴۳|۰۰|E|type:country_source:dewiki|display=title}} {{دیگر کاربردها}} '''کر...» ایجاد کرد

{{بهبود منبع}}
{{Coord|۳۷|۰۰|N|۴۳|۰۰|E|type:country_source:dewiki|display=title}}
{{دیگر کاربردها}}

'''[[کردستان]]'''، یا سرزمین کردها، منطقه‌ای استراتژیک در قلب جغرافیایی [[خاورمیانه]] است. امروزه این منطقه مناطق مهمی از [[ترکیه]]، [[ایران]]، [[عراق]] و [[سوریه]] را در بر می‌گیرد. کردستان را اغلب دانشوران منطقهٔ با اکثریت قومی [[کرد]] تعریف می‌کنند.
این منطقه حدوداً ۱۹۰،۰۰۰ مایل مربع مساحت دارد و ترکیب آن بدین شکل است: ترکیه (۴۳ درصد)، ایران (۳۱ درصد)، عراق (۱۸ درصد)، سوریه (۶ درصد)، اتحاد شوروی سابق (۲ درصد).<ref>[http://books.google.com/books?id=izQFFkIF6mMC&lpg=PP1&pg=PA1#v=onepage&q&f=false The Kurds and Kurdistan: a selective and annotated bibliography By Lokman I. Meho]، Page 1, ABC-CLIO, 1997</ref>

== تاریخ ==
{{اصلی|تاریخ کردها}}
کردستان یکی از کهن‌ترین نقاطی به شمار می‌رود که اجتماعات بشری در آن‌ها پدید آمده است<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=حقیقت رفیع |نام=عبدالرفیع |کتاب= فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران| ناشر=کومش |سال=1376}}</ref>
هم‌زمان با روی کار آمدن ترکمن‌های [[سلجوقی]] (۵۱۱ ق.) و پادشاهی [[سلطان سنجر]] نخستین بار ایالت کردستان در محدوده ایالت [[جبال]] (کوهستان) [[ایران]] تأسیس گردید.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>در ۸۹۳ ش. کردستان میان [[ایران]] و [[عثمانی]] تقسیم شد. چهار سده بعدتر، [[فرانسه]] و [[بریتانیا]] مرزهای سیاسی را با تقسیم کردستان عثمانی به سه بخش دوباره تغییر دادند.

== محدوده ارضی ==
ادمونس در کتاب خود بنام کردها -عربها و ترکها می‌نویسد: شمال کردستان بوسیله خطی بین ارزروم و ارزنجان مشخص است پس از این خط مرعش را دور زده و به حلب می‌رسد در جنوبغربی از تپه‌هایی که در جهت دجله قرار دارد گذشته و بطرف جبال حمرین متمایل می‌گردد و تا در شرق از کرمانشاه و سنندج و سقز مهاباد و ارومیه و خوی و ماکو گذشته و متوجه اریوان می‌گردد.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=حقیقت رفیع |نام=عبدالرفیع |کتاب= فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران| ناشر=کومش |سال=1376}}</ref>

در زمان [[سلطان سنجر]]، آخرین سلطان مقتدر [[سلجوقیان|سلجوقی]]، ایالتی ایجاد شد با مرکزی که [[بهار (شهر)|بهار]] خوانده می‌شد و امروزه در شمال شرقی [[استان همدان|همدان]] قرار دارد. این ایالت، که بین [[آذربایجان]] و [[لرستان]] قرار داشت، شامل ناحیه‌ای از همدان، دینور، کرمانشاه و سنه در شرق زاگرس و در غرب ایلام پشتکوه، [[شهرزور]] و خفتیه در زاب می‌شد. در کل ۱۶ بخش داشت که حمدالله مستوفی در نزهه القلوب ذکر کرده. به هر روی محدوده نامی کردستان در قرنهای مختلف متغیر بود. شرف الدین در شرفنامه فصول سوم و چهارم کتاب اول [[لرها]] را جزو کردستان می‌آورد، همه مورخین عربی که همه چیز را در ایالتی که جبال می خوانندش می‌آورند نیز چنین می‌کنند. اولیای چلبی جهانگرد ترک، در سیاست نامه‌اش ۹ ولایت را که در زمان او کردستان را تشکیل می‌دادند برمی‌شمرد: [[ارزروم]]، وان، [[حکاری]]، دیاربکر، جزیره، احمدیه، موصل، [[شهرزور]] و اردلان که پیمودنش ۱۷ روز زمان می برده است. رقابت بین سلاطین عثمانی و شاهان ایران این یگانگی را شکست.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

== محدوده قومی و جغرافیایی ==
[[مردم کرد]] از [[مردمان ایرانی‌تبار]]<ref>Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D.N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online</ref> هستند که در بسیاری از نقاط [[ایران]]<ref>کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین - ح. بهتویی - ۱۳۷۷ - تهران.</ref><ref>ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران. علی میرنیا. ناشر نسل دانش. ایران. ۱۳۶۸.</ref><ref> آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> و نیز در بخش‌های دیگری از [[خاورمیانه]] و [[آسیای مرکزی]] زندگی می‌کنند. روشن است که محدوده تاریخی و سیاسی کردستان با محدوده قومی واقعی آن منطبق نیست. بنابراین محدودهٔ هریک از سرزمین‌های مورد نظر باید کم و بیش حدودی تعریف شوند.

[[کردستان ترکیه]]

در [[ترکیه]]، کردها در سرتاسر ناحیه شرقی کشور زندگی می‌کنند. بنا بر تروتر، حد محدوده‌شان به شمال خط دیویغی-ارضروم-کارس بود. در ناحیه ارضروم خصوصاً در شرق و جنوب شرق یافت می‌شوند. کردها همچنین شیبهای غربی [[آرارات]]، باشندگان اصلی بخش‌های [[کاغیزمان]] و [[توزلوجا]] اند. در غرب، آن‌ها در کمربند پهنی ماورای [[فرات]] حضور دارند و در ناحیه [[سیواس]]، بخش‌های [[کانغالی]] و [[دیوریغی]]. کل منطقه شامل نواحی شرق و جنوب شرقی این حدود می‌شود. برخی کلنی‌های مهم کرد در [[هیمنه]] و در شهرهای بزرگ [[استانبول]]، [[آنکارا]] و [[ازمیر]] هستند. به اختصار ترکیه در حال حاضر به ۸۱ ایل یا استان تقسیم شده است. کردستان ترکیه ۲۱ تایشان را شامل می‌شود: در شمال شرقی، استان‌های [[ارزینجان]]، [[ارض روم]] و [[کارس]]، در مرکز، از غرب به شرق و شمال به جنوب استان‌های [[ملطیه]]، [[تونجالی]]، [[الازیغ]]، [[موش]]، [[کاراکوزه]] (اغری)، سپس [[ادیامان]]، [[دیاربکر]]، [[سیرت]]، [[بیتلیس]]، و [[وان]]، نهایناً استان‌های جنوبی [[اروفا]]، [[مردین]] و [[چلامریک]] (حکاری). کردهای ترکیه از شرق با برادران شان از ایران پیوند دارند.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

همچنین جمعیت شایان توجهی از کردها در سراسر فلات [[آناتولی]] تا کرانه‌های [[دریای مدیترانه]] پراکنده‌اند. این جمعیت که بیش‌تر [[کردهای آناتولی مرکزی]] خوانده می‌شوند بیش‌تر باشندگان برخی استان‌های مرکزی آناتولی چون [[استان قونیه]] را شکل می‌دهند.

[[کردستان ایران]]

در ایران کردها در شمال غربی و غرب کشور زندگی می‌کنند. در استان [[آذربایجان غربی]]: [[بوکان]]، [[ماکو]]، کتور، شاپور، [[مهاباد]]، ارومیه، سردشت، پیرانشهر؛ در استان اردلان که استان کردستان خوانده می‌شود و به مرکزیت [[سنندج]] است: شهرهای [[سقز]]، [[بانه]]، [[مریوان]]، [[قروه]]، [[بیجار]] و [[هورامان]]؛ در استان [[کرمانشاهان]] به مرکزیت کرمانشاه: [[اسلام‌آباد غرب]], [[گیلان غرب]]، [[سرپل ذهاب]]، [[پاوه]]، [[سنقرکلیایی]]، صحنه ، [[کنگاور]]، [[جوانرود]]، [[روانسر]] و [[قصر شیرین]]؛ در استان [[ایلام]] به مرکزیت ایلام:شهرستان‌های [[شهرستان ایلام|ایلام]]، [[شهرستان بدره|بدره]]، [[شهرستان ایوان|ایوان]]، [[شهرستان ملکشاهی|ملکشاهی]]، [[شهرستان مهران|مهران]]، [[شهرستان شیروان|شیروان]] و چرداول کردنشین هستند.
هم چنین در گروه‌های جداگانه دیگری از کردها در [[خراسان]] نظیر [[بجنورد]], [[قوچان]], [[درگز]], [[شیروان]], [[اسفراین]] و در [[استان فارس]] و [[استان کرمان|کرمان]] هستند. کردهای زیادی در شهرهای بزرگی چون حومه [[تهران]] و [[مشهد]] زندگی می‌کنند. در شرق و خارج از ایران، ایل مهم کردی در [[بلوچستان]] یافت می‌شود..<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref><ref>طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاریی:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳-۴۰-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)</ref>

..<ref>علیرضایی، کرم، [http://anthropology.ir/node/12511 بونگ‌های مادرانه]، تهران: پازینه، ۱۳۸۶.</ref>.<ref name="zaban">{{یادکرد وب|عنوان=شهر الکترونیک ایلام|ناشر=شهرداری ایلام|نشانی=http://e-ilam.ir/index.aspx?siteid=76&pageid=505|تاریخ بازدید=۲۸ مارس ۲۰۱۰}}</ref><ref>فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ وزبان استان ایلام قبل از اسلام. علیرضا اسدی. ایلام: انتشارات جوهر حیات،۱۳۹۱. ص۱۰۶.</ref><ref>طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳-۴۰-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)</ref>

[[کردستان عراق]]

در عراق کردها در شمال و شمال شرقی کشور در استانهای [[استان اربیل|اربیل]]، [[استان سلیمانیه|سلیمانیه]]، [[استان دهوک|دهوک]] و قسمت‌هایی از استان‌های [[استان نینوا|نینوا]] و [[استان دیاله|دیاله]]، [[کرکوک]] و [[استان صلاح‌الدین|صلاح‌الدین]] حضور دارند. سمچر و شیخان مردمی یزیدی دارند. لواهای کرکوک اربیل و سلیمانی (تماماً کرد) و لوای دیاله، ناحیه‌های خانقین و مندلی که در آن کردهای ایران از غرب زاگرس همسایه‌اند. کردهای در بغداد و موصل پرشمارند.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

[[کردستان سوریه]]

در سوریه آنها سه بخش شمال کشور و در جنوب اتوبانی که سرحدی را شکل می‌دهد و آنها با همتایانشان در ترکیه در تماس مستقیم هستند. کمبربندی ۴۰ کیلومتری در داغ کرد؛ گروهی (۶۰*۴۰ کیلومتر) در شرق فرات که رود به سوریه نزدیک جرابلوس و نهایتاً کمبربندی ۲۵۰ کیلومتری در ۳۰ کیلومتری در جزیره بین خابور حضور دارند. دمشق حما و حلب هزاران کرد دارند.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

در ماورا قفقاز، هنوز کردهایی زندگی می‌کنند. در ارمنستان در رایونهای اپران، بسرگچر، هوکتمبریا تالین و اچمیادزین، در جمهوری آذربایجان ۲۵ روستا در رایونهای کلباجان، لاچین و کوباتلی هستند. کردهایی در باکو، ایروان و تفلیس زندگی می‌کنند.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

حدود نادقیق سرحدات کردستان از تخمین دقیق مساحت آن جلوگیری می‌کند. دائرةالمعارف بریتنیکا، طول کردستان را ۶۰۰ مایل و پهنایش را ۱۵۰ مایل تخمین می‌زند. قاموس العالم، استانبول ۱۸۹۶، که درباره ولایات کرد عثمانیست طول آن را ۹۰۰ کیلومتر می‌نویسد. و پهنایش را بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر. در حال حاضر، استانهای مختلف کردستان ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع را در تریکه، ۱۲۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در ایران، ۶۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در عراق، و ۱۲۰۰۰ کیلومتر مربع را در سوریه در بر می‌گیرند. کل مساحت کردستان حدوداً ۳۹۲۰۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

در حالی که بسیاری از کردها در خارج از کردستان قومی زندگی می‌کنند، بسیاری غیر کردها هم در کردستان زندگی می‌کنند. در ترکیه، ترکها همه جا هستند. ولی در شمال برخی اوستها و چرکسها و در جنوب برخی مسیحیان سیریاک و یاکوبی هم زندگی می‌کنند. ارامنه کاملاً محو شده‌اند. در ایران، در غرب دریاجه ارومیه و در عراق در منطقه دهوک-زاخو و کرکوک به برخی کلدانی‌ها و آشوریان برمی خوریم و در شهرها اندکی ارامنه زندگی می‌کنند. یهودیان که زمانی حضور زیادی داشتند از ۱۹۴۸ همگی مهاجرت کرده‌اند. در کرکوک برخی ترکمنها زندگی می‌کنند.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

== انسان‌شناسی کردستان ==
این که آیا مردمان کرد، که در گذرگاه مردمی متفاوت ترک، ایرانی، قفقازی و عرب قرار گرفته‌اند و با هر کدامشان روابطی صمیمی دارند، دارای خصوصیاتی هستند که ممکن است به طور واضح از دیگران قابل تمییز باشد، سوالیست که طرحش مشروع است و بسیاری از دانشوران سعی کرده‌اند جنبه‌های انسان شناسانه‌ای را که منجر به این فرایند تمییز می‌شود را تشخیص بدهند. واضح است که این مساله ربطی به جستجو برای یک نژاد کردی ندارد، گرچه برخی تفاوتهای مهم ژنتیک بین جمعیتهای کم و بیش همگن دارای گروههای خونی خاص یکسان، اثبات پذیر است. پژوهشهای انسان شناسانه بر روی کردها بیش از یک قرن قبل توسط E.Duhhousset (1863(و N.V. Khanikoff)1866 شروع شد. این تحقیقات در همه نواحی کردستان انجام شده‌اند.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

در ایران، اول توسط محققین فوق‌الذکر، سپس توسط M.Houssay در ۱۸۸۷، در ماوراقفقاز توسط E. Chantre در ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ و Pantukhoff در ۱۸۹۱؛ در ترکیه در دره‌های بین دجله و فرات، جنوب دریای سیاه در کاراکوس، در تمروت داغ در غرب دریاچه وان، و در زنجیرلی؛ در سوریه در دمشق. یزیدیان قفقاز را Eliseyev در ۱۸۸۷ و Ivanovsky در ۱۹۰۰؛ یزیدیان سنجر و شیخان و عراق در زاخو، رواندیز، اکرا و کرکوک و سلیمانی را Field در ۱۹۳۴ انجام دادند؛ آخری تا ۱۹۵۱ و ۱۹۵۲ منتشر نشده بود. همهٔ این پژوهشها با حساب شمار نسبتاً محدودی افراد مورد مطالعه (چند صد یا بیشتر نفر از هزاران ساکن) و روشهای واقعاً علمی مورد استفاده در واقع ارزیابی نمونه‌اند. برخی جهانگردان یادداشتهای خود را ارائه کرده و برخی عکسها را بدان افزوده‌اند. با وجود همه اینها، و به این دلیل که مشاهدات در خصوص کردها از مناطق متفاوتی هستند، نتایج حاصله همواره به خوبی مطابقت نمی‌کنند. تلاش شده آنها را از نظر انسان‌شناسی طبقه‌بندی کنند. کردهای عربی از کردهای شرقی و جنوبی متمایز شده‌اند. غربیها از نوع چشم آبی، درازسر (dolichocephany) هستند. دیگران، چشم سیاه، قهوه‌ای، پهن سر (Brachycephaly) هستند. یک گروه خود را هم نژاد ترکان (Sekban, Inan) یا ایرانیان (Modi) می‌دانند دیگران خود را نزدیک به اعراب یا ارامنه می‌دانند. عکسهای مشخصی از مارک سایکس یا سوبریر گونه‌هایی را در بین کردها نشان می‌دهند: عرب، یهودی، انجیلی، نسطوری و ترکمن. این همان چیزیست که Field تایید می‌کند و به نحوی علمی تر در عکسهای ۱۶۲ فرد از ۵۹۸ نفر مورد مطالعه بیان می‌کند. خود شخصاً انواع ارمنویید (۴۸)، بالکان (۱۲)، مدیترانه‌ای اصلاح شده(۳۶)، ارو-آناتولی (۳۸)، ایرانی ناب یا مخلوط (۴)، آلپینویید (۱۲)، منگلویید (۱) و نگرویید (۱) را کشف می‌کند. نسبتها دقیقاً معادل ۲۳۵ یزیدی مورد مطالعه نیستند و مقایسه با آشوریان، اعراب شممر و صلوبه یا ترکمنان توسط مولف هم جالب توجه است. مشابهت مشاهده شده را بی شک می‌توان با ازدواجهای بینابینی توضیح داد. ولی این موجب نمی‌شود دوهوست در ۱۸۶۳ مردم کرد را از نظر گونه یک همگنی نادر تشخیص دهد و Kappers (1931) اعتراف می‌کند که کردها با وجود تفاوتهای انسانشناسانه‌شان نژادی حقیقتاً خاص را شکل می‌دهند. بنابراین، می‌شود در جمعبندی مطالعات اچ. فیلد نمای کردهای عراق را این گونه ارائه کرد: «کرد قدی متوسط دارد (۱٫۶۶ متر) و بدنی بلند اندامی کوتاه. پیشانی پهن و سر پهن و گرد است. پهن سری گسترده است. ارتفاع صورت متوسط است. بینی کاملاً مقعر است. کرد از عرب پرموتر است. مویش بسی موجدار و نرم است، معمولاً قهوه‌ای تیره و چشمانش سیاه است. ولی موی بور و چشمان آبی هم یافت می‌شود، خصوصاً در مناطق غربی. رنگ پوست از عربها روشن تر است ولی از آشوریان کمتر روشن است. دندانها طبیعی اند و جایشان مناسب است. ساختمان عضلانی خوب است، و به طور کلی سالمند، از بین آنها که مشاهده شده‌اند.»<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

با وجود همه اینها، این پژوهشهای انسنانشناسانه بر روی کردها بسیار ناقص و نامشخص تا بخواهیم از رویشان منشا این مردم را نتیجه بگیریم. ضروریست مطالعه زبان را تاریخ ترکیب کنیم.<ref>"Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544></ref>

== جستارهای وابسته ==
* [[زبان کردی]]
* [[کردوئنه]]
* [[موسیقی کردی]]
* [[کولبران]]
* [[اردلان]]

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌انبار-رده|Kurdistan}}
* [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&t=h&oe=UTF8&msa=0&msid=101640126860435170753.00048e850e000496e2f84 نقشه کردستان در گوگل‌مپز]
* [http://ancientneareast.tripod.com/Kurdistan.html کردستان باستان]
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm تصاویری زیبا از آثار باستانی کردستان از وب‌گاه Saradistrbution]

== منابع ==
{{پانویس|۲}}

[[رده:کردستان]]
[[رده:پراکنش کرد]]
[[رده:پیگیری ربات حذف کارکتر نادرست]]
[[رده:جنبش استقلال کردستان]]
[[رده:خاورمیانه]]
[[رده:کرد]]
[[رده:مناطق تقسیم‌شده]]
[[رده:هلال حاصلخیز]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]

کردستان عراق

2015-01-08T11:58:37Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|۳۶|۱۱|۰|N|۴۴|۰۰|۰|E|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور |نام رسمی= هه‌رێمی کوردستان...» ایجاد کرد

{{coord|۳۶|۱۱|۰|N|۴۴|۰۰|۰|E|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور
|نام رسمی= هه‌رێمی کوردستان
|نام= دولت فدرال کردستان
|نام عادی=
|تصویر پرچم= Flag of Kurdistan.svg
|alt_flag=
|تصویر نشان= Coat of Arms of Kurdistan.svg
|alt_coat =
|symbol_type =
|شعار ملی=
|سرود سلطنتی=
|other_symbol_type =
|other_symbol =
|نقشه= Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg
|alt_map=
|زیرنویس نقشه=
|image_map2 =
|alt_map2 =
|map_caption2 =
|پایتخت= [[اربیل]]
|latd= | latm= | latNS =
|longd= |longm= |longEW =
|بزرگترین شهر=
|زبان رسمی= [[زبان کردی|کردی]] و [[عربی]]
|زبان محلی= [[ کردی سورانی ]] [[کردی بادینی ]] [[اورامی]]
|گروه نژادی=
|سال گروه نژادی=
|نوع حکومت= [[نظام پارلمانی]]
|نوع حاکمان= [[رئیس اقلیم کردستان]]{{سخ}}[[نخست وزیر]]
|نام حاکمان= [[مسعود بارزانی]]{{سخ}}[[نیچیروان ادریس بارزانی]]
|موارد مربوط به تشکیل= [[منطقه خود مختار|تأسیس]]{{سخ}}[[روز ملی]]
|تاریخ تشکیل= [[۱۹۷۰ (میلادی)|۱۹۷۰]]{{سخ}}[[نوروز]] [[۱ فروردین]]
|مساحت= ۴۰۶۴۳
|رتبه مساحت =
|تخمین جمعیت= ۴۶۹۰۹۳۹<ref>http://www.kurdishglobe.net/get-pdf-file/KurdishGlobe-2011-54-16.pdf?ID=286</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People CIA - The World Factbook]</ref>
|رتبه تخمین جمعیت=
|سال تخمین جمعیت= [[۲۰۱۱]]
|سرشماری=
|سال سرشماری=
|تراکم جمعیت=
|رتبه تراکم جمعیت=
|تولید ناخالص داخلی=
|رتبه تولید ناخالص داخلی=
|سال تولید ناخالص داخلی=
|سرانه تولید ناخالص داخلی=
|سال سرانه تولید ناخالص داخلی=
|رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی=
|جینی=
|رتبه جینی=
|سال جینی=
|وضع جینی=
|شاخص توسعه انسانی=
|رتبه شاخص توسعه انسانی=
|سال شاخص توسعه انسانی=
|وضع شاخص توسعه انسانی=
|واحد پول= [[دینار عراق]]
|کد واحد پول=
|منطقه زمانی =
|utc_offset=
|منطقه زمانی تابستانی=
|utc_offset_DST=
|جهت رانندگی= راست
|دامنه اینترنتی=
|ولتاژ برق=۲۲۰v
|بسامد برق=
|تقویم=[[گریگوری]]-[[میلادی]]
}}

'''کُردستان عراق''' (به [[کردی]]: هه‌رێمی کوردستان، Herêmî Kurdistan)، یک منطقهٔ خودمختار در بخش شمالی کشور عراق است. کردستان [[عراق]] از شرق با [[ایران]] از شمال با [[ترکیه]] و از غرب با [[سوریه]] هم‌مرز است. مرکز آن [[اربیل]] است. نام اربیل بر اساس قاعده [[قلب آوایی]] زبان کردی با تحریف آوایی روبه‌رو شده<ref>Khan, Geoffrey. 1999. [http://books.google.cz/books?id=we7Q1AxbiOYC&pg=PA2&lpg=PA2&dq=hawler+metathesis&source=bl&ots=4Dfj9e_iZD&sig=MzvV-fBuylNL9J2p2YAjQTNm1to&hl=en&sa=X&ei=XhdQUfjiFPT44QSehIDABQ&redir_esc=y#v=onepage&q=hawler%20metathesis&f=false A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel]. Boston, MA: Brill Academic Publishers. p.2.</ref> و توسط کردها به صورت «هه‌ولیر» تلفظ می‌شود. (مقایسه شود با حه‌مه که تلفظ کردی محمد است یا وه‌فر که شکل کردی برف است.) واحد پول رایج در منطقه کردستان عراق، [[دینار عراق]] است و زبان‌های رسمی در این منطقه [[زبان کردی]] و [[زبان عربی]] است. رئیس اقلیم کردستان عراق [[مسعود بارزانی]] است.

سرشماری رسمی از تعداد جمعیت این منطقه در دست نیست اما آخرین برآوردهای حکومت محلی جمعیت این منطقه را حدود ۵ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر تخمین می‌زند.<ref>[http://www.krg.org/p/p.aspx?l=12&s=020000&r=304&p=214 حکومت محلی کردستان]، بازدید: مارس ۲۰۱۳.</ref>

در منطقه کردستان عراق علاوه بر کردها، اقلیت‌های آشوری، ترکمن، عرب، کلدانی، ارمنی و غیره نیز زندگی می‌کنند.<ref>[http://www.krg.org/p/p.aspx?l=12&s=020000&r=304&p=214 حکومت محلی کردستان]، بازدید: مارس ۲۰۱۳.</ref>

در زمان حکومت [[حزب بعث|بعثیان]] آن حکومت تصمیم گرفت منطقه‌ای حائل در مرزهای شمالی خود با ایران ایجاد کند و برای این منظور از سال ۱۹۶۳ تا پایان [[جنگ ایران و عراق]] در سال ۱۹۸۸ در حدود چهار هزار روستای کردنشین را در این منطقه ویران کرد. ساکنان این مناطق و به طور کل حدود ۲۵ درصد از جمعیت کردنشین عراق به اجبار به نقاط دیگر عراق تبعید شدند و در این روند ۳۰۰ هزار کرد جان خود را از دست دادند.<ref>[http://www.pcgn.org.uk/PCGN_documents.htm THE KURDISH TOPONYMY OF NORTHERN IRAQ]. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۳.</ref>

== تاریخچه ==
{{اصلی|تاریخ کردها}}

نام کردستان از ترکیب دو واژه ''کرد'' و پسوند فارسی ''[[ـستان]]'' گرفته شده‌است که به معنی سرزمین کردها است. بنابر قانون اساسی عراق نام این منطقه (به زبان عربی: اقلیم کردستان) است.

منطقه امروزی کردستان عراق در دوران باستان بخش اصلی امپراتوری [[آشور]] را تشکیل می‌داد. [[آشور بانیپال]] در سال ۶۳۳ پ. م درگذشت. شاه ایرانی [[ماد]] در حمایت از [[بابل]] به آشور اعلان جنگ داد. [[هووخشتره]] در سال ۶۱۴ پ م از [[کوه‌های زاگرس]] گذشت و ضمن تسخیر آبادی‌های آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، [[نبوپلسر]] پادشاه بابل به دیدار هووخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی [[مادها]] و بابل تجدید شد. در سال ۶۱۳ پ م شاه آشور در نینوا بود و این شهر نیز در سال ۶۱۲ پ م تسخیر شد. [[نبوپلسر]] رهبر بابلی‌ها به همکاری با [[ماد]] روی آورد. در دوره‌های بعدی این منطقه بخشی از شاهنشاهی‌های [[هخامنشی]]، [[سلوکی]]، [[اشکانی]] و [[ساسانی]] گشت.

در زمان ساسانیان منطقه امروزی عراق را ناحیه سورستان یا [[دل ایرانشهر]] می‌نامیدند و طبق تقسیمات کشوری ایران آن زمان، سورستان به دوازده استان و شصت [[تسو]] (شهرستان) بخش شده بود. بیشتر بخش خاوری منطقه امروزی کردستان عراق در استان [[شادپیروز]] قرار داشت. شمال غربی کردستان عراق [[استان بالا]] نام داشت. شهرهای بزرگ آن دوره در این منطقه، اربیل، [[گرمیان]] ([[کرکوک]] امروزی) و [[آشب]] (عمادیه امروزی) بودند.<ref>محمدی ملایری، محمد: فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، جلد دوم: دل ایرانشهر، تهران، انتشارات توس ۱۳۷۵.</ref>

همهٔ منطقهٔ امروزی کردنشین تا سال ۱۵۱۴ میلادی یکی از ایالات [[ایران]] بود. در [[جنگ چالدران]] که بین نیروهای [[شاه اسماعیل اول]] صفوی و [[سلطان سلیم اول]] [[عثمانی]] در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت بر اثر شکست ایران، بخشی از این مناطق از ایران جدا شد و نصیب عثمانی گردید (کردستان عثمانی).

[[امپراتوری عثمانی]] سال‌ها چون ابرنیرویی بر گوشه‌ای از جهان دربرگیرندهٔ سرزمین‌های عربی، آسیای صغیر و بالکان، فرمان راندند تا اینکه با پایان [[جنگ جهانی اول]] و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: (کردستان عثمانی)، سرزمین‌های عربی، آسیای صغیر و بالکان کم‌کم مستقل گردیدند. قرنها حکومت سلسلهٔ [[اردلان]] براین مناطق حکومت می‌کردند.
کردستان عثمانی، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور [[ترکیه]]، [[عراق]]، و [[سوریه]] قرار می‌گیرد. سه کشور [[ترکیه]]، [[عراق]]، و [[سوریه]] پس از [[جنگ جهانی اول]] و فروپاشی [[عثمانی]] با توافق [[انگلستان]]، درسال ۱۹۲۳ تاسیس شدند.<ref>ایران، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰</ref><ref> آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref><ref>و. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص ۴۲-۵۱،</ref>

اقلیم کردستان در سال ۱۹۷۰ و در پی پیمانی میان حکومت وقت عراق و رهبران کرد [[عراق]] تشکیل شد.

== مردم و فرهنگ ==
عراق کشوری است با قومیت‌های گوناگون و ساکنان آن را [[مردم عرب|عرب]] ۷۵٪-۸۰٪، [[مردم کرد|کردها]] ۱۵٪–۲۰٪، [[ترکمن‌های عراق|ترکمنان]]، [[آشوریان]] و غیره حدود ۵٪ تشکیل می‌دهند.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html</ref> کردها در کردستان عراق در نواحی شمال و شمال شرقی عراق زندگی می‌کنند و از لحاظ [[فرهنگ|فرهنگی]] و [[زبان|زبانی]] و طرز پوشش با عرب‌ها متفاوتند. [[مردم کرد|کردها]] اکثریت بافت اقلیم کردستان را تشکیل می‌دهند، [[ترکمن‌های عراق|ترکمنان]] دومین گروه جمعیتی، و بعدتر گروه‌های قومی چون ایزدی‌ها، مسیحیان شامل (آشوریان، کلدانی، سورانی) از باشندگان کردستان عراق می‌باشند.<ref>[http://kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=8502#Title=
ساختار سیاسی حکومت اقلیم کردستان/ مرکز مطالعاتی استراتژیک اورسام
ساختار سیاسی حکومت اقلیم کردستان/ مرکز مطالعاتی استراتژیک اورسام] خبرگزاری کردپرس-بخش فارسی</ref>
روز عاشورا در کردستان عراق تعطیل رسمی است.<ref>[http://kurdpress.ir/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=35226#Title=روزعاشورا در اقلیم کردستان تعطیل اعلام شد]</ref>

اجزای فرهنگ کردستان عراق شباهت زیادی به فرهنگ ایرانی دارد ازجمله خویشاوندی زبانی و آداب و رسوم و جشن‌هایی مانند جشن ایرانی نوروز که جشن اصلی در منطقه کردستان عراق نیز به‌شمار می‌رود. البته در این منطقه اقوامی مانند [[ترکمن‌های عراق|ترکمن‌ها]] آشوری‌ها، ارمنی‌ها، عرب‌ها، [[ایزدی‌ها]]، [[شبک‌ها]] و [[مندائی‌ها]] نیز ساکنند که ویژگی‌های جدای فرهنگی خود را نیز دارا می‌باشند.

[[جنبش زنان کرد]] در این منطقه فعالیتی مثبت و موفق‌تر از دیگر مناطق کردنشین داشته و با تمرکز بر مسایل خاص زنان همچون [[خشونت علیه زنان]]، [[خودسوزی]]، همسرآزاری ([[خشونت خانگی]]) و [[قتل ناموسی]] شکل گرفته است و تحولات خوبی را در این منطقه پدید آورده است.<ref>{{یادکرد |کتاب = فصل زنان ۵ |نویسنده = [[رویا طلوعی]] |نویسندگان سایر بخش‌ها= به کوشش نوشین احمدی خراسانی و دیگران |ترجمه = |فصل = جنبش زنان کرد |صفحه = ص.۱۹۶| ناشر = [[انتشارات روشنگران و مطالعات زنان]] | چاپ = اول| سال = ۱۳۸۴ |شابک =}}</ref> از فعالان این جنبش می‌توان به [[هوزان محمود]] اشاره کرد.

فوتبال محبوب‌ترین ورزش در این منطقه است و به‌ویژه تیم‌های فوتبال اسپانیا ازجمله رئال مادرید و بارسلونا در کردستان عراق طرفداران زیادی دارند.<ref>همشی‌جی، محمود: [http://www.bbc.co.uk/persian/sport/2013/03/130303_mgh_magazine_barca_real_kurdistan.shtml اینجا اربیل؛ بارسایی هستی یا رئالی؟. بی‌بی‌سی فارسی]. ۰۳ مارس ۲۰۱۳ - ۱۳ اسفند ۱۳۹۱.</ref>

=== زبان‌ها ===
زبان‌های رسمی در این منطقه زبان[[کردی سورانی]]، [[کرمانجی|کردی بادینانی]] و [[زبان عربی]] است.<ref name='KRG'/> با آن حال اکثر اهالی اقلیم کردستان توانایی تکلم به زبان عربی را نیز دارند.<ref name='KRG'/><ref name='KRG'>{{cite web|url=http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010500&rnr=142&anr=18694 |title=Kurdistan Regional Government | ''The Kurdistan Region’s official languages for government purposes are Kurdish and Arabic. '' |publisher=Krg.org |date=2010-06-27 |accessdate=2010-12-28}}</ref> سایر زبان‌های رایج در اقلیم کردستان عراق [[زبان آشوری|آشوری]]، [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکمنان]]، [[زبان ارمنی|ارمنی]]، [[زبان مندایی|مندایی]] می‌باشد.<ref name='KRG'/>
بادینانی که لهجه‌ای از کردی کرمانجی است در مناطق شمالی‌تر کردستان عراق ازجمله در دهوک رواج دارد و کردی سورانی در مناطق جنوب شرق ازجمله اربیل و سلیمانیه رایج است.

زبان نوشتاری کردی در عراق به مرور دو شکل نیمه‌استاندارد پیدا کرد که تا امروزه ادامه دارد. یکی گونهٔ گویش کردی سورانی (بر پایهٔ لهجه‌های سورانی سلیمانیه و اربیل) و دیگری گونهٔ گویش بادینانی (بر پایهٔ لهجهٔ [[دهوک]]). این تفاوت‌ها همچنان پابرجاست و مانع ایجاد یک شکل زبانی یک‌دست و استاندارد برای کردهای عراق شده‌است. بخش بزرگی از استانداردسازی‌های اولیه در نوشته‌های کردی سورانی در خلال سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۵ انجام شد.<ref>Qilorî, Mahabad B. , and Nêçîrvan Qilorî. 2002. Ferhenga Kurdî-Holendî = Woordenboek Koerdisch-Nederlands. Amsterdam: Bulaaq. p.7</ref>

یک همایش سیاسی در عراق در سال ۱۹۵۹ تصمیم گرفت تا سورانی را «زبان استاندارد ادبی برای همهٔ کردها» اعلام کند، ولی بادینی‌زبانان (کرمانجی‌زبانان) شمال عراق و کردهای ترکیه چنین تصمیمی را نپذیرفتند.<ref>Jahani, Carina. 1989. Standardization and orthography in the Balochi language. Studia Iranica Upsaliensia, 1. Uppsala: Univ. , pp.61-2</ref>

زبان ادبی کردستان عراق نیز تا سال ۱۹۲۰ [[فارسی]] و زبان اداری حکومتی آن ترکی عثمانی بود. زبان نوشتاری سورانی که با خط فارسی-عربی و با علاماتی اضافه‌شده نوشته می‌شود در سال‌های [[۱۹۱۹ (میلادی)|۱۹۱۹]] و [[۱۹۲۰ (میلادی)|۱۹۲۰]] با [http://www.cogsci.ed.ac.uk/~siamakr/Kurdish/KURDICA/1999/FEB/Iraq-policy.html بخشنامه‌ای توسط حکومت بریتانیا] که بر منطقه مستقر شده‌بود<ref>پارسا، مانی، [http://zamaaneh.com/morenews/2007/01/post_443.html کردستان عراق و زبان فارسی]، در: رادیو زمانه. انتشار: ۲۰ دی ۱۳۸۵. بازدید: اکتبر ۲۰۱۱.</ref> و با قصد ایجاد چنددستگی در کشور عراق و منطقه<ref>Edmonds, C. J. 1957. Kurds, Turks, and Arabs. London, New York: Oxford University Press. 25:83,84</ref> ایجاد شد.<ref>[http://www.cogsci.ed.ac.uk/~siamakr/Kurdish/KURDICA/1999/FEB/Iraq-policy.html British Occupation and Mandate, 1918-1932]، بازبینی، ۲۵ ژوئیه ۲۰۰۸.</ref>

زبان و ادبیات فارسی همواره نفوذ و تاثیر زیادی در کردستان عراق داشته‌است.<ref>حسن‌پور، امیر، صدای آمریکا: [http://www.voanews.com/kurdish/news/a-58-2006-05-22-voa1-89185467.html گفتوگۆیه‌ک له‌گهڵ دکتۆر ئه‌میری حه‌سه‌نپور سه‌باره‌ت به گه‌شه‌پـێـکردنی زمانی کوردی]، بازدید: مه ۲۰۱۱. هم‌چنین نگاه کنید به [http://zamaaneh.com/morenews/2007/01/post_443.html این پیوند].</ref> (نوشتار اصلی: [[زبان فارسی و کردستان عراق]]).

== سیاست ==
[[پرونده:Jalal Talabani.jpg|چپ|بندانگشتی|180px|[[جلال طالبانی]]، رئیس جمهور کرد عراق]]
کردستان عراق کم‌وبیش بین دو جریان [[سورانی]] و [[بادینانی]] تقسیم شده‌است که دو نوع گویش کردی متفاوت دارند. گویش سورانی تحت نفوذ [[طالبانی]] است که [[قلاذه]] و [[کوه سنجاب]] و [[اربیل]] و [[سلیمانیه]] تا [[خانقین]] را زیر پوشش دارد.<ref>هوشمند، احسان: کرد یا کردها مدخلی جامعه‌شناختی بر کردشناسی. در: نشریه: «گفتگو» شهریور ۱۳۸۳ - شماره ۴۰. ص۱۹.</ref> گویش بادینانی که مرکزش [[زاخو]] است منطقه [[بارزان]] است و تا ترکیه پیش می‌رود. هردو نیرو سعی می‌کنند در مناطق یکدیگر نفوذ کنند و در تاریخ معاصر اغلب میانشان درگیری نظامی پیش آمده‌است. از دید تحلیلگران، درگیری دو جریان عمده شمال عراق بیش از آن که ناشی از ستیزه‌های ایدئولوژیک و سیاسی باشد ناشی از تفاوت‌های قومی و عشیره‌ای دو جریان بارزانی و طالبانی است که از این رهگذر البته تفاوت‌های زبانی ساکنان مناطق تحت نفوذشان نیز مورد تاکید قرار می‌گیرد.<ref>هوشمند، احسان: کرد یا کردها مدخلی جامعه‌شناختی بر کردشناسی. در: نشریه: «گفتگو» شهریور ۱۳۸۳ - شماره ۴۰. ص۱۹.</ref>

پس از جنگ کویت و عراق و وضع ممنوعیت پرواز عراق به بالای خط ۳۶ درجه در سال ۱۹۹۱ کردهای عراق عملاً توانستند حکومت خود را تأسیس نمایند و با حل اختلافات گروهی و قیام علیه رژیم [[حزب بعث عراق]]، حکومت منطقه را به عهده گرفتند. کردها این خیزش را '''«راپه‌رین»''' می‌نامند.

پس از سرنگونی رژیم [[حزب بعث عراق]]، [[کردها]] [[حکومت سرزمین کردستان]] در [[عراق]] را تشکیل دادند. از سال ۲۰۰۵ به بعد ریاست جمهوری (جلال طالبانی) و وزارت امور خارجه عراق (هوشیار زیباری) و فرمانده کل ارتش عراق (ژنرال زیباری) نیز توسط کردها اداره می‌گردد.
[[جلال طالبانی]] رئیس جمهور عراق و [[مسعود بارزانی]] صدر [[حزب دموکرات کردستان عراق]] و رهبر [[حکومت سرزمین کردستان]] است. از احزاب سیاسی کردستان که عضو [[پارلمان کردستان]] هستند می‌توان از [[حزب دموکرات کردستان عراق|پارتی دموکرات کردستان]]، [[اتحادیه میهنی کردستان]]، [[حزب سوسیالیست دموکرات کردستان|حزب سوسیالیست کردستان]] و [[حزب کمونیست کردستان عراق|حزب کمونیست کردستان]] نام برد. دکتر نچیروان بارزانی نخست وزیر کردستان دارای مدرک لیسانس علوم سیاسی از دانشگاه تهران و دکترای همین رشته از دانشگاه کمبریج است و نشان شوالیه جوان را نیز از طرف ملکه بریتانیا دریافت کرده است.

همزمان با ناآرامی‌ها در کشورهای عربی که به [[بهار عرب]] شهرت یافت، کردستان عراق نیز شاهد اعتراضاتی علیه حکومت اقلیم کردستان عراق بود. در این ناآرامی‌ها شماری از شهروندان شهر [[سلیمانیه]] توسط نیروهای امنیتی کشته شدند.<ref>گل، ژیار: [http://www.bbc.co.uk/persian/world/2011/09/110929_jiyar_iraqi_kurdistan.shtml از اربیل تا سلیمانیه، عراقی دیگر]. بازدید: اکتبر ۲۰۱۱.</ref>

پس از بروز [[جنگ داخلی سوریه|جنگ داخلی در سوریه]] آنها از این کشور همسایه [[پناهنده]] (اکثراً کرد) می‌پذیرند.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/11/131112_an_iraq_kurdistan.shtml کردستان عراق؛ پناهگاهی برای آرامش] بی‌بی‌سی فارسی</ref>

در ماه ژوئیه ۲۰۱۱ احزاب مخالف، مذاکرات با دولت را تحریم کردند و خواستار رفع توقیف کمک مالی دولت به احزاب مخالف و همچنین دستگیری مأمورانی شدند که به تظاهرکنندگان تیراندازی کرده بودند.<ref>گل، ژیار: [http://www.bbc.co.uk/persian/world/2011/09/110929_jiyar_iraqi_kurdistan.shtml از اربیل تا سلیمانیه، عراقی دیگر]. بازدید: اکتبر ۲۰۱۱.</ref>

مقام‌های اقلیم کردستان می‌گویند که حکومت کردستان نوپا است و فرهنگ [[کاغذبازی]] و فساد مالی از رژیم گذشته به جای مانده‌است. اما مخالفان می‌گویند که آنان ۲۰ سال فرصت داشتند تا سیستم گذشته را عوض کنند.<ref>گل، ژیار: [http://www.bbc.co.uk/persian/world/2011/09/110929_jiyar_iraqi_kurdistan.shtml از اربیل تا سلیمانیه، عراقی دیگر]. بازدید: اکتبر ۲۰۱۱.</ref>

== جغرافیا ==
کردستان عراق منطقه‌ای کوهستانی است. بلندترین قله آن ۳۶۱۱ متر بلندا دارد. نام این کوه که در مرز با ایران قرار دارد را چیغی‌در (به کردی: کێغی ده‌ر) و گاه [[هلگورد|هَلگورد]] ذکر کرده‌اند. در برخی منابع معنی نام چیغی‌در «کوه بیرونی» و در دیگر منابع معنی آن «چادر سیاه» ذکر شده است.{{سخ}}
رودهای بسیاری از کوه‌های کردستان عراق سرچشمه گرفته و در این منطقه جریان دارند. رودهای [[زاب بزرگ]] و [[زاب کوچک]] از شرق به غرب در منطقه جریان دارند. رود دجله نیز که از ترکیه سرچشمه می‌گیرد با گذر از کردستان عراق وارد مناطق جنوبی‌تر عراق می‌شود.

بزرگ‌ترین دریاچه کردستان عراق دریاچه دوکان نام دارد. دریاچه‌های کوچک‌تری چون دریاچه دهوک نیز در این منطقه وجود دارند.

بخش‌های غربی و جنوبی کردستان عراق چندان کوهستانی نیست و زمین‌های آن بیشتر به صورت تپه‌ماهور و دشت است. این منطقه با این وجود نسبت به دیگر بخش‌های صاف عراق سرسبزتر است.

شهرهای منطقه خودگردان کردستان عراق (بر روی دکمه «نمایش» کلیک نمایید:):

{{نقشه شهرهای کردستان عراق}}

== اقتصاد ==

اقتصاد کردستان عراق مبتنی بر درآمدهای نفتی است، از محل درآمدهای نفتی ساخت و ساز زیادی در شهرهای کردستان عراق صورت گرفته‌است. این منطقه منابع زیرزمینی گاز و فلزات نیز دارد. سیاست‌های صلح جویانه و قدرت سازگاری این حکومت با نظام بین‌الملل دستاوردهای مثبتی در زمینه‌های اقتصادی برای این منطقه داشته‌است.

برپایه آمار سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۱)، حجم مناسبات تجاری میان کردستان عراق و ترکیه بیش از ۸ میلیارد دلار در سال و مبادلات اقتصادی با ایران حدود ۵ میلیارد دلار بود.<ref>قریشی، کاوه: [http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/03/130316_l31_iraq_anniversary_kurds.shtml کردهای عراق ده سال پس از سقوط صدام]. در بی‌بی‌سی فارسی. ۱۹ مارس ۲۰۱۳ - ۲۹ اسفند ۱۳۹۱.</ref> در آن سال نرخ بیکاری در کردستان عراق نیز در حدود ۴ درصد گزارش شده‌است.<ref>همان منبع.</ref>

== در تقسیمات کشوری ==
[[پرونده:KurdistanRegion Governorates.png|180 px|بندانگشتی|نقشه سیاسی کردستان عراق]]

کردستان عراق میان شش استان تقسیم شده‌است که از این میان حکومت اقلیم کردستان بر سه استان [[استان اربیل|اربیل]]، [[استان سلیمانیه|سلیمانیه]]، [[استان دهوک|دهوک]] و قسمت‌هایی از استان‌های [[استان نینوا|نینوا]] و [[استان دیاله|دیاله]] چیرگی دارد. همچنین حکومت کردستان درخواست پیوستن [[استان کرکوک]] و بخش‌های بزرگ‌تری از استان‌های [[استان دیاله|دیاله]] و [[استان نینوا|نینوا]] و [[استان صلاح‌الدین|صلاح‌الدین]] را کرده‌است.

== نیروهای مسلح ==
بیشتر نیروهای مسلح حکومت اقلیم کردستان را [[پیشمرگ|پیشمرگ‌ها]] تشکیل می‌دهند. پیشمرگ‌ها نیروهای مسلح [[کردها|کردی]] هستند که بر اساس سنت از جانب کردها به این نام نامیده شده‌اند. نیروهای پیشمرگ کردستان عراق در فرایند سرنگونی رژیم بعث از جانب نیروهای هم‌پیمانان در سال ۲۰۰۳ در قسمت شمالی عراق نقش عمده‌ای داشتند.

== ورزش ==
[[تیم فوتبال کردستان عراق]]

== آموزش عالی ==
پیش از برپایی حکومت منطقه‌ای کردستان عراق، آموزش عالی در این منطقه تنها به زبان عربی انجام می‌شد. پس از برپایی این حکومت زبان کردی نیز از زبان‌های آموزش در دانشگاه‌های این منطقه شد. دانشگاه‌های این منطقه عبارتند از:

{| class="wikitable" cellspacing="2" style="width:100%;"
|-

! نهاد !! نشانی اینترنتی !! تاریخ تاسیس !! تعداد دانشجو
|- valign=top
| nowrap align="right" |[[دانشگاه سلیمانیه]] (UOS)
|[http://www.univsul.org/ http://www.univsul.org/]
| align="center" |۱۹۶۸||۲۵٬۹۰۰ (سال ۲۰۱۳)
|- valign=top
| nowrap align="right" |[[دانشگاه صلاح‌الدین]] (SU)
|[http://www.suh-edu.com http://www.suh-edu.com]
| align="center" |۱۹۷۰ || ۲۰ هزار (۲۰۱۳)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه دهوک]]
|[http://www.uod.ac/ www.uod.ac]
| align=center|۱۹۹۲ || ۱٬۶۸۹ (۲۰۰۷)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه کویه]] (KU)
|[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org]
| align=center|۲۰۰۳|| (؟) (۲۰۰۶)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه کردستان - اربیل|دانشگاه کردستان]]
|[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac]
| align=center|۲۰۰۶ || ۴۰۰ (۲۰۰۶)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه آمریکایی عراق - سلیمانیه]]
|[http://www.auis.edu.iq/ www.auis.edu.iq]
| align=center|۲۰۰۷|| ۵۰ (۲۰۰۷)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه پزشکی اربیل]] (HMU)
|[http://www.hawlermu.org/ www.hawlermu.org]
| align=center|۲۰۰۶ || (؟) (۲۰۰۶)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه بازرگانی و مدیریت]] (BMU)
|[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net]
| align=center|۲۰۰۷|| (؟) (۲۰۰۷)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه سابیس]] (SABIS)
|[http://www.sabisuniversity.edu.iq/ www.sabisuniversity.edu.iq]
| align=center|۲۰۰۹ || (؟) (۲۰۰۹)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه جهان]]
|[http://www.cihanuniversity.org/ www.cihanuniversity.org]
| align=center|؟ || (؟)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه علم و فناوری کومار - سلیمانیه]] (KUST)
|[http://www.komar.edu.iq www.komar.edu.iq]
| align=center|۲۰۱۲||(؟)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه خصوصی علم و فناوری اربیل]]
|[http://hpust.com/ hpust.com]
| align=center|؟ || (؟)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه ایشیک]] (IU)
|[http://www.iu.edu.iq/ www.iu.edu.iq]
| align=center|۲۰۰۸ || ۱۷۰۰ (۲۰۱۲)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه سوران]]
|[http://www.soranu.com/ www.soranu.com]
| align=center|۲۰۰۹||۲۲۰۰ (۲۰۱۱)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه نوروز]]
|[http://؟/ ؟]
| align=center|؟ || (؟)
|- valign=top
| nowrap align=right|[[دانشگاه توسعه انسانی]]
|[http://؟/ ؟]
| align=center|؟ || (؟)
|}

== برگزاری همه‌پرسی و احتمال استقلال کردستان ==
پس از آنکه ارتش عراق اواسط ماه ژوئن سال ۲۰۱۴ به دنبال [[حمله به شمال عراق (۲۰۱۴)|حملات گسترده شبه نظامیان]] [[دولت اسلامی عراق و شام]] موسوم به "داعش" از شهر [[کرکوک]] خارج شد، نیروهای پیشمرگه حکومت اقلیم کردستان عراق کنترل این شهر نفت‌خیز را به دست گرفتند. بارزانی تاکید کرد: "پیشمرگه‌های کرد از مناطقی که اکنون تحت کنترل آنهاست خارج نخواهند شد". پیشتر بارزانی با ادعای این مساله که کرکوک جزو منطقه کردستان عراق است گفته بود که "اقلیم کردستان عراق مجبور نیست بهای سیاست‌های اشتباه بغداد را بپردازد.<ref>[http://www.dw.de/فراخوان-رئیس-اقلیم-کردستان-عراق-به-تدارک-برگزاری-همهپرسی-استقلال/a-17757226 فراخوان رئیس اقلیم کردستان عراق به تدارک برگزاری همه‌پرسی استقلال] دویچه‌وله فارسی</ref>

[[مسعود بارزانی]] رهبر منطقه [[کردستان عراق]] قویا اشاره کرد که برای کسب [[تجزیه‌طلبی|استقلال رسمی]] از باقی [[عراق]] تلاش خواهد کرد. او در مصاحبه‌ای گفت: "معلوم است که عراق دارد از هم می‌پاشد…. وقت آن است که مردم کردستان آینده خود را تعیین کنند و تصمیم مردم هرچه باشد آن را اجرا خواهیم کرد." [[نچیروان ادریس بارزانی]]، نخست‌وزیر اقلیم خودمختار کردستان عراق هم گفت که ممکن است همه عراق نتواند در آینده به صورت یک کشور باقی بماند همچنین بازگشت به شرایط پیش از پیروزی‌های داعش بسیار دشوار خواهد بود.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/06/140624_u04_kerry_iraq_kurds_isis.shtml تاکید کری بر اتحاد عراقی‌ها در میان اشاره کردها به تلاش برای استقلال] بی‌بی‌سی فارسی</ref> در ۱۲ تیر ۱۳۹۳ مسعود بارزانی، از [[پارلمان کردستان|پارلمان]] این اقلیم خواست برای برگزاری [[همه‌پرسی]] درباره استقلال کردستان از عراق تاریخ تعیین کند. وی گفت:"آنچه در کشور به وقوع می‌پیوندد نشان دهنده شکست سیاست‌های [[نوری مالکی]] نخست وزیر عراق است، ما ۶ ما پیش به نوری مالکی هشدار دادیم اما او به هشدارهای ما گوش نداد و این هم نتایج آن است". بارزانی گفت:" برای تعیین سرنوشت ملت کرد از حمایت‌های بین‌المللی برخورداریم و آنهایی که از ما حمایت نمی‌کنند نیز دشمن ما نیستند"<ref>[http://www.entekhab.ir/fa/news/170295 تقاضای بارزانی از پارلمان کردستان برای آمادگی برای رفراندوم استقلال] خبرگزاری انتخاب</ref>

=== انضمام کرکوک به کردستان ===
بارزانی گفت از [[سازمان ملل متحد]] خواسته است تا در برنامه ریزی برای برگزاری رفراندومی در [[کرکوک]] برای انضمام این استان به کردستان، بر اساس ماده ۱۴۰ قانون اساسی عراق کمک کند. وی پس از دیداری با نیکولای ملادنف، نماینده ویژه سازمان ملل در عراق گفته بود ما از سازمان ملل می‌خواهیم تا در تحولات کرکوک و دیگر [[مناطق مورد مناقشه (عراق)|مناطق مورد مناقشه عراق]]، جایی که قرار است رفراندومی شفاف برگزار کنیم، مشارکت داشته باشد. بارزانی در ۱۲ تیر ۱۳۹۳ پارلمان با اشاره به این اختلاف، گفت :"ما ۱۰ سال صبر کردیم که در چارچوب قانون اساسی عراق و طبق ماده ۱۴۰ اختلاف نظر در باره کرکوک را حل کنیم ولی همه تلاش‌ها بی نتیجه بود".<ref>[http://www.entekhab.ir/fa/news/170295 تقاضای بارزانی از پارلمان کردستان برای آمادگی برای رفراندوم استقلال] خبرگزاری انتخاب</ref>

=== واکنش‌ها ===
[[جان کری]]، [[وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا|وزیر خارجه ایالات متحده آمریکا]] گفت که کردستان را یک ناحیه مجزا نمی‌داند و تاکید کرد که [[ایالات متحده آمریکا]] معتقد است "یک عراق متحد قوی‌تر خواهد بود." همچنین بخش بزرگی از جامعه جهانی، بویژه [[ترکیه]] و دیگر کشورهای غربی مخالف تجزیه عراق هستند.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/06/140624_u04_kerry_iraq_kurds_isis.shtml تاکید کری بر اتحاد عراقی‌ها در میان اشاره کردها به تلاش برای استقلال] بی‌بی‌سی فارسی</ref>

[[بنیامین نتانیاهو]]، [[نخست‌وزیر]] [[اسرائیل]]، روز (۲۹ ژوئن/ ۸ تیر) از استقلال کردهای عراق در جهت ایجاد امکان همکاری‌های گسترده‌تر با "نیروهای میانه‌رو در منطقه" حمایت کرد. نتانیاهو در سخنرانی‌اش کردها را "ملت مبارزی" خواند که "تعهدات سیاسی خود را اثبات کرده‌اند و ارزش استقلال را دارند." اسرائیل از دهه ۱۹۶۰ روابط تجاری، اطلاعاتی و نظامی محتاطانه‌ای با کردها برای توازن قوای خود با کشورهای عرب منطقه برقرار کرده است.<ref>[http://www.dw.de/اعلام-حمایت-نتانیاهو-از-استقلال-کردستان-عراق/a-17745732 اعلام حمایت نتانیاهو از استقلال کردستان عراق] دویچه‌وله فارسی</ref>

[[صالح مسلم]] رهبر [[کردستان سوریه|کردهای سوریه]] و [[حزب دمکراتیک کردستان سوریه]] گفت: جدایی کردها از عراق مورد تایید ما نیست، در شرایط فعلی جدایی منطقه کردستان عراق از کل عراق به نفع کردها نخواهد بود. تجزیه کشورها و رودررو قرار دادن ملیت‌ها با یکدیگر عملی صحیح نیست. وی با ادعای این که الگوی دولت ملی در [[قرن ۲۱]] کارآرایی ندارد، افزود: الگوی دولت ملی، قومیت‌های مختلف را رودرروی یکدیگر قرار می‌دهد و کسی این مدل را در قرن حاضر قبول ندارد. او گفت: ما از جدایی از سوریه دفاع نمی‌کنیم، کردها و سوری‌ها درصدد ساختن یک سوریه مبتنی بر [[حقوق بشر]] با هم یاری یکدیگر هستند.<ref>[http://www.entekhab.ir/fa/news/170402 رهبر کردهای سوریه: جدایی کردها از عراق را تایید نمی‌کنیم] خبرگزاری انتخاب</ref>

[[حسین امیرعبداللهیان]]، معاون عربی آفریقایی [[وزارت امور خارجه ایران]]، گفت که این کشور هرگز اجازه تجزیه عراق را نمی‌دهد و این موضوع را "به صراحت" به دولت اقلیم کردستان اعلام کرده است. وی گفت: ایران جلوی تحقق "رویاهای نتانیاهو" را خواهد گرفت. امیرعبداللهیان با "دوستانه" توصیف کردن روابط ایران و رهبران کردستان عراق، این رهبران را به "خویشتن‌داری" فراخواند و تاکید آنان بر برگزاری همه پرسی را "شتابزده" دانست.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/07/140706_l39_abdollahian_iraq_kurdistan_independence.shtml معاون وزارت خارجه ایران: هرگز اجازه نمی‌دهیم عراق تجزیه شود] بی‌بی‌سی فارسی</ref>

[[عبدالفتاح سیسی]]، رئیس جمهور مصر گفت: همه پرسی که هم اکنون کردها به منظور جدایی از عراق، خواهان برگزاری آن هستند در واقع سرآغاز فاجعه‌ای برای عراق خواهد بود که از دولت کردستان شروع و بعد از آن به مناطق کردنشین [[سوریه]] و دیگر مناطق [[اردن]] که در آن زندگی می‌کنند، کشیده می‌شود. چنین رفراندومی باعث شروع فروپاشی «فاجعه آمیز» عراق و تبدیل آن به کشورهای کوچک می‌شود که اکنون با حمله داعش شروع شده است.<ref>[http://www.entekhab.ir/fa/news/170859 السیسی: استقلال کردستان عراق "فاجعه" است] خبرگزاری انتخاب</ref><ref>[http://www.entekhab.ir/fa/news/170867 عبدالفتاح سیسی: به آمریکا و اروپا در مورد کمک به داعش هشدار داده بودم/به اینها گفته بودم، این گروه بعد از سوریه به سمت عراق، اردن و عربستان خواهد آمد] خبرگزاری انتخاب</ref>

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
* {{یادکرد |کتاب = فصل زنان ۵ |نویسنده = [[رویا طلوعی]] |نویسندگان سایر بخش‌ها= به کوشش نوشین احمدی خراسانی و دیگران |ترجمه = |فصل = جنبش زنان کرد |صفحه = ص.۱۹۶| ناشر = [[انتشارات روشنگران و مطالعات زنان]] | چاپ = اول| سال = ۱۳۸۴ |شابک = ISBN 964-8564-27-2}}
* بخش تاریخ باستان: {{یادکرد |کتاب = فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، جلد دوم: دل ایرانشهر |نویسنده = محمدی ملایری، محمد |ترجمه = |فصل = |صفحه = | ناشر = انتشارات توس| چاپ = |شهر=تهران| سال = ۱۳۷۵|شابک =}}

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست شهرهای کردستان عراق]]

== نگارخانه ==
<gallery>
Image:PresidentBushAndBarzani.jpg|[[جورج بوش]] و [[مسعود بارزانی]] در [[کاخ سفید]]، [[۲۵ اکتبر]] [[۲۰۰۵ (میلادی)|۲۰۰۵]]
</gallery>

== پیوند به بیرون ==
* [http://www.iran-emrooz.net/index.php?/world/more/9513/ نجات کردستان]
* [http://www.krg.org/ وب‌گاه حکومت خودگردان کردستان]
* [http://www.theotheriraq.com/ وب‌گاه کردستان، عراقی دیگر]
* [http://www.kurdistancorporation.com/ وب‌گاه توسعه کردستان]
* [http://www.radiozamaneh.com/morenews/2006/11/post_321.html دربارهٔ اقتصاد کردستان عراق] (به فارسی)
* [http://www.khabaronline.ir/detail/283261/weblog/zibakalam کردستان عراق را در یابیم]

{{ویکی‌انبار-رده|Iraqi Kurdistan}}
{{کشورها و مناطق ایرانی‌زبان}}
{{چهار تکه کردستان}}

[[رده:کردستان عراق]]
[[رده:ایالات و نواحی بنیان‌گذاری‌شده در سال ۱۹۹۱ (میلادی)]]
[[رده:پراکنش کرد]]
[[رده:جغرافیای عراق]]
[[رده:جنبش استقلال کردستان]]
[[رده:زبان فارسی در عراق]]
[[رده:سرزمین‌های مورد مناقشه در آسیا]]
[[رده:سیاست در عراق]]
[[رده:مناطق مسکونی کردنشین]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]

کرخه

2015-01-08T11:57:03Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|۳۳|۰۵|۴۶|N|۴۷|۳۱|۳۴|E|region:IR_type:waterbody_source:kolossus-dewiki|display=title}} {{رودها | river_name = کر...» ایجاد کرد

{{coord|۳۳|۰۵|۴۶|N|۴۷|۳۱|۳۴|E|region:IR_type:waterbody_source:kolossus-dewiki|display=title}}
{{رودها | river_name = کرخه
| image_name =
| caption =
| origin = [[رشته کوه زاگرس]]
| mouth = [[دجله]]
| basin_countries = {{IRI}} {{سخ}} {{IRQ}}
| length = ۹۰۰ کیلومتر
| elevation = - متر
| discharge = متر مکعب بر ثانیه
}}
رود کرخه سومین رود بلند [[ایران]] پس از [[کارون]] و [[سفیدرود]] است. این رود که از کوه‌های [[زاگرس]] سرچشمه می‌گیرد پس از طی مسیری نزدیک به ۷۵۵ کیلومتر در جهت جنوب غربی به تالاب [[هورالعظیم]] در مرز میان ایران و [[عراق]] می‌ریزد. نام کرخه برگرفته از شهری در کوره شوش [[خوزستان]] به نام کرخا یا کرخه برگرفته‌شده‌است، [[محمد مقدسی| مقدسی]] جغرافی‌دان متقدم مسلمان آن را شهری کوچک، پرجمعیت و مطلوب که باغات و قصر داشته معرفی کرده‌است.<ref>Ehlers Eckart. (2011). [http://www.iranicaonline.org/articles/karkeh-river| KARḴEH RIVER] Encyclopædia Iranica, December 15.</ref>
رودخانه کرخه از شمال به سوی جنوب جریان دارد و پس از گذر از کنار آثار [[شوش]] باستان به سوی باختر تغییر مسیر می‌دهد. در چهل کیلومتری شمال اهواز مسیر آن دوباره تغییر کرده و وارد عراق می‌شود.
بزرگ‌ترین سد ایران بر روی رود کرخه ساخته شده و [[سد کرخه]] نام دارد.

== منابع ==
{{پانویس}}
برخی از داده‌ها از [http://www.gisdevelopment.net/aars/acrs/1996/ts2/ts2004.asp GIS development]

{{ایران-خرد}}
{{محیط زیست ایران}}

[[رده:استان خوزستان]]
[[رده:رودهای استان خوزستان]]
[[رده:رودهای ایران]]
[[رده:رودهای عراق]]

کرخ

2015-01-08T11:56:17Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|33|19|N|44|24|E|display=title|region:IQ_type:city_source:GNS-enwiki}} '''کَرْخ''' {{به عربی|الكرخ}} محله‌ای...» ایجاد کرد

{{coord|33|19|N|44|24|E|display=title|region:IQ_type:city_source:GNS-enwiki}}
'''کَرْخ''' {{به عربی|الكرخ}} محله‌ای قدیمی در باختر شهر [[بغداد]] است. کرخ در کرانه باختری رود [[دجله]] واقع شده و از مناطق [[شیعه]] نشین بغداد است. امروزه نیمهٔ باختری بغداد را کرخ و نیمهٔ خاوری آن را [[رصافه]] می‌نامند.

== تاریخچه ==

محلهٔ کرخ یازده سال پس از بنای بغداد شکل گرفت. ابتدا بازارهای بغداد و به تدریج، منازل مسکونی بازاریان نیز به کرخ منتقل شد. بازار کرخ همواره رو به رشد بود تا جایی که در اوایل قرن سوم هجری کرخ به آبادترین و مهم‌ترین محله بغداد تبدیل شد.<ref name="karic">{{یادکرد وب |نام خانوادگی= |نام= |عنوان=سرگذشت کرخ، محله شیعیان در بغداد |نشانی=http://www.ical.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=11760:%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AE%D8%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF&Itemid=8 |بازبینی=۲۶ مارس ۲۰۱۳ |اثر= |تاریخ=۱۶ بهمن ۱۳۹۱ |ناشر=کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی |نشانی بایگانی= |تاریخ بایگانی= |کد زبان=}}</ref>

==== سده‌های چهارم و پنجم هجری ====

کرخ در سده‌های چهارم و پنجم هجری نقشی مهم در تاریخ تشیع ایفا کرد و یکی از کانون‌های برجسته در تاریخ تشیع بود. در این مقطع زمانی عالمان بزرگ و صاحبان آثار برجسته‌ای چون صاحبان [[کتب اربعه]] و همچنین [[شیخ مفید]] [[سید مرتضی]] و [[سید رضی]] در بغداد و به خصوص محله کرخ می‌زیستند.<ref name="karic"/>

در ابتدای قرن چهارم هجری، کرخ گرفتار مشکلات اقتصادی و امنیتی بسیاری شد و آتش سوزی‌های متعدد و درگیری‌های طایفه‌ای و مذهبی فراوانی در این محله رخ داد. این درگیری‌ها در دوران [[آل بویه]] بیشتر شد و کرخ بیش از جای‌های دیگر صحنه درگیری بود. این کشمکش‌ها موجب ناامنی، خرابی، رکود اقتصادی و در نتیجه کم شدن ساکنان کرخ شد. [[عضدالدوله دیلمی]] عمران و آبادی و امنیت را دوباره به کرخ بازگرداند، ولی این آبادانی و امنیت همیشگی نبود و درگیری، تخریب و آتش‌سوزی دوباره کرخ را فرا گرفت این درگیری‌ها در اواخر دوران آل بویه که دوران ضعف و سستی آنان بود، بیشتر شد در دوران سلطه [[سلجوقیان]] بر بغداد نیز وضع بهتر نشد و آنان به آزار مردم پرداختند.<ref name="karasekh">{{یادکرد وب |نام خانوادگی=احمدی |نام=محمدقاسم |عنوان=کرخ بغداد، پایگاه تشیع |نشانی=http://www.rasekhoon.net/article/show-58818.aspx |بازبینی=۲۶ مارس ۲۰۱۳ |اثر= |تاریخ=۱۸ مهر ۱۳۸۹ |ناشر=راسخون |نشانی بایگانی= |تاریخ بایگانی= |کد زبان=}}</ref>

== جستارهای وابسته ==
* [[باشگاه ورزشی الکرخ]]
* [[ورزشگاه الکرخ]]
* [[فهرست شهرهای عراق]]

== پانویس ==

{{پانویس}}
{{منطقه‌های بغداد}}

{{بغداد-خرد}}

[[رده:محله‌های بغداد]]

کرج ابودلف

2015-01-08T11:55:21Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «استان جبال|بندانگشتی|300px]] '''کر...» ایجاد کرد

[[پرونده:JEBĀL Province.png|کرج ابودلف در [[ناحیه جبال|استان جبال]]|بندانگشتی|300px]]
'''کرج ابودُلَف''' شهری تاریخی منسوب به [[ابودلف عجلی]] و میان [[اراک]] و [[بروجرد]] بوده است. امروزه محل قطعی آن مشخص نیست. برخی آن را مطابق با ده [[آستانه (مرکزی)|آستانه]] و برخی نیز آن را مطابق با [[کرهرود]] می‎دانند.<ref>{{پک|زرین‎کوب|۱۳۷۷|ک=تاریخ مردم ایران(۲)|ص=۲۹۷}}</ref><ref>مدخل کرهرود در [[لغت‌نامه دهخدا]]</ref> این شهر مرکز ناحیهٔ ایغارَین (به معنای دو ایغار) واقع در جنوب شرقی [[نهاوند]] بوده است. خلیفه، کرج ابودلف و شهر برج (به فاصلهٔ ۱۲ فرسنگی کرج بر جادهٔ اصفهان) را به ایغار ([[تیول (پول)|تیول]]) به ابودلف و خاندانش واگذار کرده‌بود به طوری که مبلغ معینی را همه ساله به خلیفه بپردازند و از همهٔ مالیات‌های دیگر معاف باشند. نام این شهر را کَرَه و کره ابودلف نیز گفته‌اند.<ref>مدخل کرج ابودلف در [[دایرةالمعارف فارسی]]</ref>

این شهر در زمان [[آل‌بویه]] (قرن‌های چهارم و پنجم ه ق) از شهرهای [[شیعه]]‌نشین ایران بوده است.<ref>{{پک|فقیهی|۱۳۸۹|ک=تاریخ آل بویه|ص=۷۱}}</ref>

== تاریخچه ==

اوج آبادانی این شهر در زمان [[ابودلف عجلی]] بوده است. ابودلف که نامش قاسم و از اعراب طایفهٔ بنی عِجل از قبائل بکر بن وائل بود پس از پدرش، عیسی بن ادریس بر این شهر و نواحی اطراف آن مسلط شد. [[بلاذری]] در [[فتوح البلدان]] می‌نویسد: «ثم ان عیسی بن ادریس نزل الکرج و غلب علیها و بنی حصنها و کان حصنارثا» از این جمله چنین برداشت می‌شود که عیسی بن ادریس با زور بر این شهر غلبه کرده و در آنجا دژی ساخته و آنجا را کانون قدرت و نفوذ خویش ساخته است. پس از او نیز پسرش (ابودلف) جای وی را گرفته. ابودلف که از حمایت خلیفه ([[مأمون]] و [[معتصم]]) برخوردار بوده در آنجا برای خود دستگاهی شبیه دربار شاهان فراهم کرده و از آنجایی که دستی گشاده و شاعرپسند داشته قرارگاه او در کرج محل رفت و آمد شاعران ستایشگر شده بوده است.

کرج در قرن سوم هجری که جغرافی نویسانی همچون [[قدامة بن جعفر]] و [[یعقوبی]] از آن نام برده‌اند به منطقهٔ وسیعی گفته می‌شده که [[جاپلق]] و [[بربرود]] را هم در بر می‌گرفته و به گفته یعقوبی بر این دو رستاق، دو رستاق دیگر هم که آن‌ها را دو فائق خوانده، و مشخص نیست کجا را قصد کرده، افزوده شده بوده است. قدامة همهٔ این منطقه را که کرج مرکز آن بوده ابغارین خوانده. از مبلغ خراج آنجا که او و یعقوبی هردو ذکر کرده‌اند معلوم می‌شود که جایی بسیار آباد و پر نعمت بوده، قدامة در فهرست خود خراج آنجا را سه میلیون و هشتصد هزار درهم و یعقوبی سه میلیون و چهارصد هزار درهم نوشته که در زمان [[واثق]] [[خلافت عباسیان|خلیفهٔ عباسی]] به سه میلیون و سیصدهزار درهم کاهش یافته بود. یعقوبی در کتاب [[البلدان]] گوید مردم آنجا ایرانیان هستند مگر آن‌ها که از خاندان عیسی بن ادریس عِجلی یا دیگر [[اعراب]]ی باشند که به آن‌ها پیوسته‌اند.

این شهر تا زمان [[حمله مغول به ایران]] آباد بوده است. بنابر اسناد تاریخی، اتابک نصرت‌الدین، اتابک لرستان، به [[سلطان محمد خوارزمشاه]] پیشنهاد می‌کند از مردان این منطقه لشکری فراهم کنند و به مقابله با مغولان برخیزند که سلطان محمد به موجب هراسی که از مغولان داشته، این پیشنهاد را نمی‌پذیرد و فرار می‌کند. در نهایت با حمله مغولها به این شهر، کرج ابودلف نیز همانند بسیاری از شهرهای ایران ویران می‌شود.<ref name=book></ref>

== مکان ==
امروزه موقعیت دقیق کرج ابودلف مشخص نیست اما با توجه به فواصل و مسافاتی که جغرافیانویسان در آثار خود ضبط کرده‌اند محل حقیقی آن را تا حدی می‌توان پیدا کرد. یک گمان مبنی بر این می‌باشد که این شهر در فاصله ۴۰ کیلومتری جنوب شهر فعلی اراک و در مکان کنونی [[آستانه (مرکزی)|شهر آستانه]] قرار دارد. احتمال دیگر عنوان می‌کند روستای [[زلف‌آباد (فراهان)|زلف‌آباد]] که در [[شهرستان فراهان]] کنونی واقع است، همان کرج ابودلف بوده که به موجب آزار و اذیتی که از جانب اهالی آن به مناطق مسکونی مجاور وارد می‌آمده، در زمان فتحعلی‌شاه قاجار به دستور ایمانی‌خان، حاکم وقت فراهان به [[یوسف‌خان گرجی]]، این روستای بزرگ تخریب می‌شود.<ref name=book>{{یادکرد|فصل=پیشگفتار|کتاب=خاندان محسنی اراک شرح احوال و زندگی مرحوم آیةا... العظمی حاجی آقا محسن عراقی (اراکی)|نویسنده = علی‌اکبر خاکباز|ناشر =|چاپ=اول|شهر=تهران|صفحه=۱۱|سال=۱۳۷۱}}</ref> [[حمدالله مستوفی]] محل آن را آن طرف کوه [[راسمند]] (که امروزه به راسبند معروف است) دانسته بنابراین باید محل آن را در نزدیکی سرچشمه‌های نهری که از [[ساروق (اراک)|ساروق]] می‌گذرد و به [[قره‌سو]] می‌پیوندد جستجو کرد. در قرن چهارم [[ابن حوقل]] در جایی که از کرج نام می‌برد گوید از [[بروجرد]] کوچکتر است با این وجود شهر مهمی است که در روی بلندی بنا شده و طول آن دو فرسخ است، دو بازار داشته یکی دم دروازهٔ مسجد جامع و دیگری در کنار دروازهٔ مقابل که آن طرف صحرای بزرگ بوده، چنانکه صحرا بین دو بازار جا داشته است. این شهر چندین گرمابه داشته و خانه‌های آن از خشت خام بوده و هرچند که باغ‌های زیادی نداشته ولیکن اراضی اطراف شهر حاصلخیز بوده‌اند. [[یاقوت حموی]] گوید کرج اسمی است فارسی اهالی آنجا را کره می‌نامند. وی همچنین گوید قلعه‌ای به نام فرزین در جوار دروازهٔ کرج است. بنا به گفتهٔ [[حمدالله مستوفی]] رودخانهٔ آنجا کره رود نام داشته است.

یاقوت و حمدالله مستوفی در آثار خود از شهر ساروق نام برده‌اند که در شمال کرج ابودلف در ولایت فراهان واقع شده بوده که به استناد گفته‌های آنان از توابع [[همدان]] محسوب می‌شده. همچنین محل قطعی برج، دومین شهر ابغارین هنوز مشخص نشده ولی موضع تقریبی آن معلوم است، زیرا [[ابن حوقل]] گوید: «شهری نیکوست و در راهی که به [[اصفهان]] می‌روند به فاصلهٔ دوازده فرسخ از کرج واقع است.»

== جستارهای وابسته ==

* [[کرج روذاور]]

== پانویس ==

{{پانویس}}

== منابع ==

* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = بیات | نام = عزیزاله | پیوند نویسنده =عزیزالله بیات | عنوان = کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران | جلد = | عنوان جلد = | سال = ۱۳۶۷ | چاپ=اول | ناشر = امیرکبیر | مکان = تهران | شابک = ۹۶۴-۰۰-۰۰۷۷-۹ | صفحات =۵۶۰}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = حقیقت | نام = عبدالرفیع | پیوند نویسنده = | عنوان = فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان‌های ایران | جلد = | عنوان جلد = | سال = ۱۳۷۶ | چاپ=اول | ناشر = کومش | مکان = تهران | شابک = ۹۶۴-۹۱۱۹۸-۴-۱ | صفحات =۸۰۰}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = محمدی ملایری | نام = محمد | پیوند نویسنده = | عنوان = تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی | جلد = ۳ | عنوان جلد = دل ایرانشهر (بخش دوم) | سال = ۱۳۷۹ | چاپ=اول | ناشر = توس | مکان = تهران | شابک = ۹۶۴-۳۱۵-۴۵۳-X۴۵۴ | صفحات =۳۹۹}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = فقیهی | نام = علی‌اصغر | پیوند نویسنده = | عنوان = تاریخ آل بویه | سال = ۱۳۸۹ | چاپ=هفتم | ناشر = سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) | مکان = تهران | شابک = ۹۷۸-۹۶۴-۴۵۹-۳۷۴-۱ | صفحات =۸۸}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = زرین‎کوب | نام = عبدالحسین | پیوند نویسنده = | عنوان = تاریخ مردم ایران(۲) | سال = ۱۳۷۷ | چاپ=پنجم | ناشر = موسسه انتشارات امیرکبیر | مکان = تهران | شابک = 964-00-0469-3 | صفحات =۲۹۷}}

{{شهرهای باستانی ایران}}

[[رده:شهرهای باستانی ایران]]
[[رده:شهرهای ایران قدیم]]
[[رده:مناطق مسکونی ایران در گذشته]]

کربلا

2015-01-08T11:54:11Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|۳۲|۳۷|۰|N|۴۴|۰۲|۰|E|display=title}} {{دیگر کاربردها|کربلا}} {{جعبه شهر عراق |نام‌رسم...» ایجاد کرد

{{coord|۳۲|۳۷|۰|N|۴۴|۰۲|۰|E|display=title}}
{{دیگر کاربردها|کربلا}}
{{جعبه شهر عراق
|نام‌رسمی= کَربَلا{{سخ}}کربلاء المقدسة Karbala
|عرض‌جغرافیایی = ۳۲٫۳۷۰
|طول‌جغرافیایی = ۴۴٫۰۲۰
|تصویر= Karbala,_Iraq.jpg
|اندازه‌تصویر= 250
|برچسب‌تصویر=
|استان= کربلا
|شهرستان= کربلا
|نام‌محلی=نینوا
|نام‌های‌قدیمی=نینوا
|سال‌شهرشدن= [[۶۱ (قمری)|۶۱ قمری]]
|جمعیت = ۵۷۲٬۳۰۰ نفر
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان= [[عربی]], [[عربی عراقی]]
|مذهب= [[اسلام]], [[شیعه]]
|مساحت=۵۲۸۵۶ کیلومتر مربع
|ارتفاع=
|میانگین‌دما=۳۹ ° ۳۰ °
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار=اکرم الیاسری
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره= ۴۰ ۹۶۴
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد= به شهر نینوا خوش آمدید
|پانویس=
}}
'''کَربَلا''' مرکز [[استان کربلا]]، یکی از شهرهای جنوبی کشور [[عراق]]، با جمعیت ۵۷۲٬۳۰۰ نفر (۲۰۰۳ م) در ناحیه غربی [[فرات]] قرار دارد و فاصله‌اش تا [[بغداد]} ۹۷ کیلومتر است.

شهرت این شهر با [[نبرد کربلا]] در [[۱۰ محرم|دهم محرم]] [[۶۱ (قمری)|۶۱]] هجری قمری پیوند دارد. [[حرم حسین بن علی]] در شهر کربلا یکی از مکان‌های مقدس اسلامی و زیارتگاه مسلمانان شیعه‌است.

== تاریخ ==
این شهر تا سال ۶۱ هجری قمری بیابانی بوده‌است به نام‌های [[نینوا]]، غاضریه و طف. اما بعد از سال ۶۱ قمری و [[رویداد کربلا]]، به‌تدریج مورد توجه [[شیعه|شیعیان]] قرار گرفت و پس از ساخت گنبد و بارگاه برای کشته‌شدگان کربلا، به یکی از شهرهای زیارتی عراق تبدیل شد.

بنابر برخی گفته‌ها، [[حسین بن علی]] گوشه‌ای از زمین کربلا (زمینی به مساحت ۳۶ کیلومتر مربع) را که اکنون شامل قبر او و سایر کشته‌شدگان کربلا می‌شود، به شصت هزار درهم از مردم [[نینوا]] و [[غاضریه]] خریداری کرد و با آنها شرط کرد که مردم را برای زیارت به خاک سپردگانش راهنمایی کنند و از زائرین قبرش تا سه روز پذیرایی کنند.

== درباره کربلا ==
کربلا از ثروتمندترین شهرهای عراق است و منابع اصلی درآمد آن از زائرین اماکن مذهبی و کشاورزی و بویژه محصول خرما است. این شهر از دو بخش قدیم یا بخش مذهبی و کربلای جدید تشکیل شده‌است. مدارس اسلامی و ساختمان‌های دولتی زیادی نیز در کربلا متمرکز شده‌اند.

[[حرم حسین بن علی]] که در برخی از منابع نیز آن را مسجدالحسین نامگذاری کرده‌اند، در مرکز بخش مذهبی شهر کربلا قرار دارد. در روز اربعین بسیاری از مسلمانان و شیعیان جهت زیارت این مکان به شهر کربلا می‌آیند. بسیاری از زائران مسن نیز به کربلا می‌آیند تا آخرین سال‌ها و روزهای زندگی خود را در این شهر سپری کنند.

به دلیل وجود حرم حسین در شهر کربلا، ۱۰۰ مسجد و ۲۳ مدرسه دینی در این شهر ساخته شده‌است.

== رجال سیاسی ایرانی مدفون در کربلا ==
کربلا، مدفن بسیاری از مشاهیر، پادشاهان و رجال سیاسی ایرانی بوده‌است، در مطلب زیر به بررسی این افراد می‌پردازیم:

=== پادشاهان آل بویه ===
پادشاهان [[آل بویه]] قدیمی ترین پادشاهان دفن شده در حائر حسین هستند. بسیاری از این امیران شیعه در توسعه، بازسازی و تزیین حرم حسین و دیگر امامان شیعه نقش مؤثری داشتند. چند تن از آنان در داخل بقعه‌ای در صحن کوچک خاک شده‌اند. در زمان‌های پیشین، بقعه‌ای بر فراز قبر آنان وجود داشت که در میان مردم به بقعه آل بویه شهرت داشت. در ۱۲۶۸ ق عبدالرسول خالصی به دستور رییس اوقاف وقت عراق این بقعه و آثار تاریخی آن را تخریب کرد.

=== مظفرالدین‌شاه قاجار ===
[[مظفرالدین‌شاه قاجار|مظفرالدین‌شاه]] از پادشاهان [[قاجاریان|قاجار]] است که فرمان مشروطیت را در ۱۳۲۴ ق صادر کرد و در همان سال از دنیا رفت. بر اساس وصیت‌اش او را در کربلا به خاک سپردند. قبر مظفرالدین‌شاه داخل رواق فقیهان یا رواق پادشاهان است و روی آن با موزائیک فرش شده‌است.

=== محمدعلی‌شاه ===
[[محمدعلی‌شاه]] فرزند مظفرالدین‌شاه از پادشاهان دوره [[قاجاریان|قاجار]] و از مخالفان [[جنبش مشروطه ایران|مشروطه]] است که به سبب به توپ بستن مجلس شورای ملی شهرت دارد. وی در ۱۳۴۱ ق از دنیا رفت و در کنار قبر پدرش دفن شد. این قبر نیز با موزائیک فرش شده و اثری از خود قبر نیست.

=== احمد شاه ===
[[احمدشاه قاجار]] فرزند محمدعلی‌شاه و آخرین پادشاه [[قاجاریان|سلسله قاجار]] است که در دوران وی کودتای ۱۲۹۹ [[رضاشاه|رضاخان]] به وقوع پیوست. او در ۱۳۴۸ ق از دنیا رفت و در کنار قبر پدرش به خاک سپرده شد. روی قبر وی را با موزائیک فرش کرده‌اند.

=== امیر کبیر ===
میرزا تقی خان هزاوه‌ای مشهور به [[امیر کبیر]]، صدراعظم معروف و شهیر عصر [[ناصرالدین‌شاه قاجار|ناصرالدین‌شاه]] است که به دستور وی در ۱۲۹۸ ق در [[حمام فین|حمام فین کاشان]] به قتل رسید و در رواق پادشاهان به خاک سپرده شد. در کنار قبر وی فرزندش ساعدالملک و برادرش میزا حسین‌خان دفن شده‌اند.

=== سلطان حمزه میرزا صفوی ===
[[حمزه میرزا]] فرزند [[شاه اسماعیل یکم|شاه اسماعیل صفوی]] از شاعران و ادیبان عصر [[صفویان|صفوی]] بود. وی در ۹۹۷ ق در اردبیل از دنیا رفت و در داخل حرم امام و در رواق پادشاهان به خاک سپرده شد. حمزه میرزا دیوان شعر و کتابی در سلسله انساب و شرح حال شاعران و عالمان از خود به یادگار گذاشت.

=== میرزا شفیع خان مازندرانی ===
[[میرزا شفیع مازندرانی]] صدراعظم [[فتحعلی‌شاه قاجار|فتحعلی‌شاه]] در عصر [[قاجاریان|قاجار]] است که در ۱۲۲۴ ق درگذشت و در رواق پادشاهان دفن شد.

=== میرزا موسی وزیر ===
[[میرزا موسی وزیرلشکر آشتیانی]] از حکم‎رانان عصر [[ناصرالدین‌شاه قاجار|ناصری]] در ایوانی در سمت جنوبی صحن به خاک سپرده شده‌است.

=== معیر الممالک ===
[[دوستعلی معیرالممالک]]، رئیس ضراب خانه و امور دارایی عصر ناصری، در داخل رواق دفن است. قبر او در اتاقی کوچک و آینه کاری شده قرار دارد.

=== حاجی میرزا آغاسی ===
[[حاجی میرزا آقاسی]] از وزیران عصر محمد شاه قاجار است. او را در رواق پادشاهان به خاک سپردند.

=== ظل السلطان ===
[[ظل‌السلطان]] فرزند ناصرالدین شاه و حاکم اصفهان در عصر ناصری و مظفری است. قبر وی در رواق پادشاهان قرار دارد.

=== زاهدالدین شاه ===
شاهزاده هندی، برادر محمد نجف میرزا، به همراه چند تن از شاهزاده‌های هندی معاصر هند در رواق جنوبی دفن شده و مقبره کوچک آنان با آینه تذهیب شده‌است. معروف‌ترین آن شاهزاده‌ها، غیر از زاهدالدین شاه، سلطان برهان نظام شاه پسر سلطان احمد هندی است که در ۹۶۱ ق در هند از دنیا رفت.

منبع: عتبات عالیات عراق؛ دکتر اصغر قائدان

== نگاره‌ها ==
<gallery>
پرونده:AlAbbasMosque01.jpg| مسجد و آرامگاه [[عباس بن علی]]
پرونده:Karbala 07402u.jpg|[[حرم حسین بن علی]] در سال ۱۹۳۲ میلادی
پرونده:ImamHusaynMosqueKarbalaIraqPre2006.JPG|[[حرم حسین بن علی]] در سال ۲۰۰۶ میلادی
پرونده:US Navy 060206-N-8252B-048 U.S. Army 2nd Lt. Amos Fox secures a building in a weapons compound in Hateen, Iraq, while providing security for the Ashurah pilgrims that will be passing through to Karbala.jpg|یک سرباز آمریکایی در کربلا
پرونده:AschuraFestKarbala.jpg|عزاداری روز عاشورا در کربلا
</gallery>

== جستارهای وابسته ==
* [[حسین بن علی]]
* [[عباس بن علی]]
* [[شهادت]]
* [[عاشورا]]
* [[حرم حسین بن علی]]
* [[عراق]]
* [[اسلام]]
* [[شیعه]]
* [[بین الحرمین]]

== منابع ==
{{پانویس}}
* [[معجم البلدان]]، ج ۴ صفحه ۵۰۵
* مقتل الحسین، مقرم صفحه ۲۳۴
* [[فرهنگ معین]]، مجمع البحرین ج ۴ صفحه ۲۹
* مقتل الحسین موسوی

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Karbala}}
* [http://wikimapia.org/#lat=32.6167676&lon=44.0359068&z=16&l=2&m=a&v=2 تصویر ماهواره‌ای]

{{مکان‌های مقدس اسلامی}}
{{شیعه-افقی}}
{{شهرهای مهم دوران طلایی اسلام}}
{{واقعه کربلا}}

[[رده:کربلا]]
[[رده:مراکز شهرستان‌های عراق]]
[[رده:مکان‌های مقدس شیعه]]
[[رده:مناطق مسکونی در استان کربلا]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]

کراچی

2015-01-08T11:53:31Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=title}} {| class="infobox bordered" width="250" |- | style="background-color:blue; color:#FFF; text-a...» ایجاد کرد

{{Coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=title}}
{| class="infobox bordered" width="250"
|-
| style="background-color:blue; color:#FFF; text-align:center; border-bottom:2px black solid;" colspan="2"| '''کراچی'''
|-
| colspan="2"|
|-
|style="background-color:blue; color:white; text-align:center; font-weight:bold;" colspan="2"| مشخصات شهر
|-
|نام رسمی
|کراچی
|-
|مساحت
|۳٬۵۲۷ (کیلومترمربع)
|-
|جمعیت
|۱۲٬۴۶۱٬۴۲۳ (آمار سال ۲۰۰۸)
|-
|[[استان]]
|[[سند (استان)|سند]]
|-
|تعداد شهرک
|۱۸
|-
|شهردار
|مصطفی کمال
|-
|امور اداره شهر
|نسرین جلیل
|-
|ناحیه زمانی
|۵+(از [[گرینویچ]])
|-
|پیش شماره
|۰۲۱
|-
|وبسایت
|[http://www.karachicity.gov.pk www.karachicity.gov.pk]
|}

'''کراچی'''({{صدا|Karachi_pronunciation.ogg|آوا}}) بزرگ‌ترین شهر [[جمهوری اسلامی]] [[پاکستان]] و مرکز [[استان سند]] این کشور است. این [[شهر]] در ناحیه جنوب شرقی پاکستان بر کرانه [[دریای عرب]] واقع شده و در شمال غربی [[دلتای سند]] قرار گرفته‌است. طبق آمار منتشره از [[سازمان ملل متحد]]، جمعیت کراچی در سال ۲۰۰۵ میلادی ۱۱٬۸۱۹٬۰۰۰ نفر بوده‌است که از این لحاظ پرجمعیت‌ترین شهر پاکستان و سیزدهمین شهر پرجمعیت جهان محسوب می‌گردد.

لقب این شهر «شهر قائد» است که منظور از قائد، [[محمدعلی جناح]] بنیانگذار پاکستان است. کراچی مرکز مالی و بازرگانی و بزرگ‌ترین بندر پاکستان است.

== مبارزه با گسترش سریع ==

بدلیل اینکه کراچی با بیشترین فشار توسعهٔ شهرها در جهان مواجه‌است، مبارزه با گسترش آن ضروری به نظر می‌رسد. این شهر هم اکنون بسیار گسترش یافته و به کلانشهری بسیار شلوغ با ترافیکی سنگین و هوایی آلوده تبدیل شده‌است. در این شهر فقر بیداد می‌کند و بسیاری از مردم شبانگاهان در خیابان‌ها و کوچه‌ها می‌خوابند. این‌ها مشکلاتی است که باید برای به دست آوردن شهری آرام و زیبا آن‌ها را برطرف کرد. شهر کراچی چهارمین شهر غیر قابل زیستن در جهان و جزء ۱۳۲ شهر بزرگ و صنعتی جهان به شمار می‌آید.

== جمعیت ==

جمعیت شهر کراچی مانند بسیاری از شهرهای دیگر پاکستان در ابتدا کم بود و پس از این که به پایتختی پاکستان برگزیده شد، جمعیتش چند برابر شد. همان طور که در جدول پایین می‌بینید، جمعیت این شهر از حدود ۵۷ هزار نفر در سال ۱۸۵۶ میلادی به حدود ۱۲٫۵ میلیون نفر در سال ۲۰۰۸ رسیده‌است. یعنی در طی ۱۵۲ سال بیش از ۱۲ میلیون نفر به جمعیت این شهر (عمدتاً به دلیل مهاجرت) افزوده شده‌است.
نتیجه این مهاجرت‌های بی‌رویه چیزی جز آوارگی میلیون‌ها تن از مردم شهر به دلیل نداشتن مسکن در خیابان‌ها و کوچه‌ها نیست. [این ھجرت ھا بیشتر جنبہ سیاسی داشتہ اند و دوران تقسیم ھند اکثر مھاجران مسلمان از ھند بہ کراچی ھجرت کردہ بودند و اکنون ھم موسوم بہ مھاجر ھستند و حزب متحدہ قومی موومنت نمایندہ سیاسی آنھا بہ شمار می رود۔
[[پرونده:Karachi population.svg|بندانگشتی|200px|نمودار رشد جمعیت در کراچی]]

{|class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! سال !! جمعیت
|-
| ۱۸۵۶ || ۵۶٬۸۷۵ نفر
|-
| ۱۸۷۲ || ۵۶٬۷۵۳ نفر
|-
| ۱۸۸۱ || ۷۳٬۵۶۰ نفر
|-
| ۱۸۹۱ || ۱۰۵٬۱۹۹ نفر
|-
| ۱۹۰۱ || ۱۳۶٬۲۹۷ نفر
|-
| ۱۹۱۱ || ۱۸۶٬۷۷۱ نفر
|-
| ۱۹۲۱ || ۲۴۴٬۱۶۲ نفر
|-
| ۱۹۳۱ || ۳۰۰٬۷۹۹ نفر
|-
| ۱۹۴۱ || ۴۳۵٬۸۸۷ نفر
|-
| ۱۹۵۱ || ۱٬۰۶۸٬۴۵۹ نفر
|-
| ۱۹۶۱ || ۱٬۹۱۲٬۵۹۸ نفر
|-
| ۱۹۷۲ || ۳٬۴۲۶٬۳۱۰ نفر
|-
| ۱۹۸۱ || ۵٬۲۰۸٬۱۳۲ نفر
|-
| ۱۹۹۸ || ۹٬۲۶۹٬۲۶۵ نفر
|-
| ۲۰۰۸ || ۱۲٬۴۶۱٬۴۲۳ نفر
|}

== جغرافیا ==

کراچی شهری در جنوب استان [[سند]] است که در سواحل جنوبی این استان و در ساحل [[دریای عرب]] واقع شده‌است. مساحت این شهر ۳٬۵۲۷ کیلومتر مربع می‌باشد که شامل قسمت بزرگی از [[جلگه]] و اطراف جلگه‌است و با تپه‌هایی در شمال و غربش، شهرنشینی پراکنده را به وجود آورده‌است. دو رود وجود دارد که در همهٔ فصل‌های سال جاری هستند و از ابتدا تا انتها شهر را می‌پیمایند. یکی [[رودخانه مالیر]] است که از شرق به سوی جنوب و مرکز شهر کراچی و دیگری [[رودخانه لیاری]] است که از شمال تا جنوب و غرب شهر جریان دارد. بندر کراچی با داشتن ماسه سنگ‌های ساحلی در جنوب غرب شهر از بسیاری از طوفان‌ها و [[سیلاب|سیلاب‌ها]] در امان است. جزیره‌ای با نام [[مانورا]] در حومه کراچی وجود دارد که صدف خوراکی و تخته سنگ‌های فراوان دارد.

== آب و هوا ==

قرار گرفتن کراچی در ساحل، این شهر را به داشتن یک نسبت معتدل [[آب و هوا]] با پستی سطوح تبدیل کرده‌است و میانگین بارش در این شهر در سال به نزدیکی ۴/۲۵ سانتی متر می‌رسد. اکثر اوقات به دلیل وزیدن [[باد موسمی]] در ماه‌های ژوئیه و اوت هوا معتدل می‌شود. در این شهر زمستان‌ها، معتدل و تابستان‌ها، گرم هستند. هرچند به دلیل قرار گرفتن در مجاورت دریا، رطوبت هوا، آب و هوا را یکسان نگه می‌دارد و هوای معتدل را به سوی یک منطقه نزدیک، مرتفع و خنک در دریا می‌برد. بادهای شمالی گرمای هوا در ماه‌های تابستان را تغییر می‌دهند. دمای هوا از ۳۰ درجه در آوریل به ۴۴ درجه در اوت می‌رسد. ماه‌های زمستان(نوامبر تا فوریه) معمولاً بهترین زمان برای دیدن از کراچی هستند. ماه‌های ژوئیه، دسامبر و ژانویه آب و هوای خوش دارند و هوا در هنگامی که جمعیت زیاد می‌شود، ابری می‌گردد. گروه‌هایی در اطراف صندوق‌های صدقه حلقه می‌زنند تا بار دیگر به این مکان زیبا بیایند. گردشگران و مهاجران از کراچی در این ماه‌ها دیدن می‌کنند.

{| class="wikitable" style="font-size:90%;width: 95%;widthborder:0px;text-align:centre;line-height:120%;" align="centre"
| style="background: #F0F8FF; width: 15%; colour: #000080" align="left" height="15" | درجه گرما (۱۹۳۱-۲۰۰۲)
| ژانویه
| فوریه
| مارس
| آوریل
| مه
| ژوئن
| ژوئیه
| اوت
| سپتامبر
| اکتبر
| نوامبر
| دسامبر
| سالیانه
|-
| style="background: #F0F8FF; colour:#000080" align="left" |حداکثر (°C)
| style="background: #FFFFCC; colour:#000000;" | ۳۲٫۸
| style="background: #FFD800; colour:#000000;" | ۳۶٫۱
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۱٫۰
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۴٫۴
| style="background: #FF8000; colour:#000000;" | ۴۷٫۸
| style="background: #FF8000; colour:#000000;" | ۴۷٫۰
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۲٫۲
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۱٫۷
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۲٫۸
| style="background: #FFA812; colour:#000000;" | ۴۳٫۳
| style="background: #FFD800; colour:#000000;" | ۳۸٫۵
| style="background: #FFFACD; colour:#000000;" | ۳۴٫۵
| style="background: #FF8000; colour:#000000;" | ۴۷٫۸
|-
| style="background: #F0F8FF; colour:#000080" align="left" height="15;" |حداقل (°C)
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | ۰٫۰
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | ۳٫۳
| style="background: #F0F8FF; colour: black;" | ۷٫۰
| style="background: #FFFFCC; colour: black;" | ۱۲٫۲
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۱۷٫۷
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۲۲٫۱
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۲۲٫۲
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۲۰٫۰
| style="background: #FFFF99; colour: black;" | ۱۸٫۰
| style="background: #FFFFCC; colour: black;" | ۱۰٫۰
| style="background: #F0F8FF; colour: black;" | ۶٫۱
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | ۱٫۳
| style="background: #CCCCFF; colour: black;" | ۰٫۰
|-
|}

== شهرهای خواهر ==

کراچی امروزه دارای پنج [[شهر خواهر]] است:
* {{flagicon|Mauritius}}[[پورت لوئیس]]، [[موریس]]
* {{flagicon|Saudi Arabia}} [[جده]]، [[عربستان سعودی]]
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[تاشکند]]، [[ازبکستان]]
* {{flagicon|Iran}} [[مشهد]]، [[ایران]]
* {{flagicon|Turkey}} [[استانبول]]، [[ترکیه]]
* {{flagicon|Turkey}} [[ازمیر]]، [[ترکیه]]

== نگارخانه ==

<gallery>
Image:Korangi Road Karachi.jpg|جاده کورنگی در کراچی

</gallery>

<gallery>
Image:PIA747-Karachi-00114.JPG|بوئینگ ۷۴۷-۳۰۰ هواپیمایی بین‌المللی پاکستان
Image:Karachi-Terminal-00138.JPG|ترمینال جناح، فرودگاه بین‌المللی قائد اعظم
Image:The Two Swords (Do Talwaar) monument in Karachi.jpg|بنای یادبود دوشمشیر در منطقه کلیفتون.
</gallery>

== منابع ==
{{پانویس}}
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Karachi}}
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «[[:w:en:Karachi|Karachi]]»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۱۴ فوریه ۲۰۰۸).

{{شهرهای اصلی پاکستان}}

{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:کراچی]]
[[رده:ایستگاه‌های قطار در پاکستان]]
[[رده:پایتخت‌های پیشین]]
[[رده:شهرهای بندری در پاکستان]]
[[رده:شهرهای پاکستان]]
[[رده:مراکز تقسیمات کشوری پاکستان]]
[[رده:مناطق شهری بر پایه کشور پاکستان]]
[[رده:مناطق مسکونی در استان سند]]

کانادا

2015-01-08T11:52:17Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|45|24|N|75|40|W|type:country|display=title}} {{درجه|متوسط|نوشتار کاملی است و از منابع چندرسان...» ایجاد کرد

{{coord|45|24|N|75|40|W|type:country|display=title}}
{{درجه|متوسط|نوشتار کاملی است و از منابع چندرسانه‌ای به خوبی استفاده کرده.}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = کانادا |
نام فارسی رسمی = Canada |
نام عادی = کانادا |
تصویر پرچم = Flag_of_Canada.svg |
تصویر نشان ملی = Canadian Coat of Arms Shield.svg |
شعار ملی = A Mari Usque Ad Mare (از دریا تا دریا) |
سرود ملی = «[[ای کانادا]]» [[سرود سلطنتی]]{{سخ}}[[خدا ملکه را نگاه بدارد]]{{سخ}}(God save the Queen) |
نقشه = Canada (orthographic projection).svg|thumb|۲۰۰px |
پایتخت = [[اتاوا]] |latd=۴۵|latm=۲۴|latNS=N|longd=۷۵|longm=۴۰|longEW=W|
بزرگ‌ترین شهر = [[تورنتو]] |
زبان رسمی = [[انگلیسی آمریکایی]]{{سخ}}[[زبان فرانسوی|فرانسوی]] |
نوع حکومت = [[نظام پارلمانی]] |
نوع حاکمان = • [[پادشاهی کانادا|ملکه]]{{سخ}}• [[فرماندار کل]]{{سخ}}•[[نخست‌وزیر کانادا]]{{سخ}}•[[رئیس دادگستری کانادا]] |
نام حاکمان = [[الیزابت دوم]]{{سخ}}[[دیوید لوید جانسون]]{{سخ}}[[استیفن هارپر]]{{سخ}}[[بورلی مک‌لاکلین]] |
نحوه تشکیل = استقلال{{سخ}}-[[قرارداد امریکای شمالی بریتانیا]]{{سخ}}-[[اساسنامه وستمینستر]]{{سخ}}-[[قرارداد کانادا]] |
موارد منجر به تشکیل = از [[بریتانیا]] |
تاریخ تشکیل =[[۱ ژوئیه]]، [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]]{{سخ}}[[۱۱ دسامبر]]، [[۱۹۳۱ (میلادی)|۱۹۳۱]]{{سخ}}[[۱۷ آوریل]]، [[۱۹۸۲ (میلادی)|۱۹۸۲]] |
مساحت = ۹٬۹۸۴٬۶۷۰ |
رتبه مساحت = ۲ام |
درصد آبها = ۸٫۹۲ |
سال براورد جمعیت = [[۲۰۱۴ (میلادی)|۲۰۱۴]] |
جمعیت = ۳۵٬۳۴۴٬۹۶۲ |
رتبه جمعیت = ۳۷ |
تراکم جمعیت = ۳٫۴۱ |
رتبه تراکم جمعیت = ۲۲۸ |
سال تولید ناخالص داخلی = [[۲۰۱۳ (میلادی)|۲۰۱۳]] |
تولید ناخالص داخلی = ۱٫۵۱۸ تریلیون دلار |
رتبه تولید ناخالص داخلی = ۱۳ |
سرانه تولید ناخالص داخلی = ۴۳۱۴۶ دلار |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = ۹ |
سال شاخص توسعه انسانی = [[۲۰۱۳ (میلادی)|۲۰۱۳]] |
شاخص توسعه انسانی = ۰٫۹۱۱ |
رتبه شاخص توسعه انسانی = ۱۱ |
وضع شاخص توسعه انسانی = بسیاربالا |
واحد پول = [[دلار کانادا]] |
کد واحد پول = CAD |
منطقه زمانی = GMT |
منطقه زمانی تابستانی = |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی = [[ca.]] |
پیش‌شماره تلفنی = ۱+ |
}}
'''کانادا''' {{به انگلیسی|Canada}} کشوری در شمال قارهٔ [[آمریکای شمالی]] و دومین کشور پهناور جهان است که بخش زیادی از خاک آن به دلیل سرمای هوا و نزدیکی به [[قطب شمال]]، خالی از سکنه است. ساختار حکومت در کانادا از پادشاه یا ملکهٔ بریتانیای کبیر، دولت محوری فدرال، دو مجلس سنا و عوام، دولت‌های ایالتی و فرماندار کل (جنرال گاوِرنِر) که به عنوان نمایندهٔ ملکه الیزابت ایفای نقش می‌کند، تشکیل شده است. رأی دهندگان کانادا و شهروندان نیز در قاعدهٔ این هرم قرار می‌گیرند.

[[الیزابت دوم]] ملکهٔ انگلستان، ملکهٔ کشور کانادا نیز هست و قانون به امضاء و به نام او رسمیت و ضمانت اجرایی پیدا می‌کند.

این کشور با دارا بودن ۱۰ استان و ۳ ناحیه توسط دولت‌های مستقل از هم اداره می‌شود، که در مجموع زیر پوشش دولت فدرال قرار گرفته و کانادای متحد را تشکیل می‌دهند.

این کشور از غرب و شرق به [[اقیانوس اطلس]] و [[اقیانوس آرام]] و از شمال به [[اقیانوس منجمد شمالی]] و [[شمالگان]] محدود می‌شود و از جنوب و شمال غرب با [[ایالات متحده آمریکا]] همسایه است. هرچند کانادا پس از روسیه بزرگترین کشور جهان است، اما جمعیت آن تنها حدود یک پنجم جمعیت روسیه می‌باشد. نزدیک به ۹۰ درصد از جمعیت این کشور در امتداد مرز جنوبی آن، تا فاصله ۲۰۰ کیلومتری آمریکا زندگی می‌کنند. پرجمعیت‌ترین شهرهای کانادا به ترتیب [[تورنتو]]، [[مونترآل]] و [[ونکوور]] می‌باشند.

نزدیکی جغرافیایی این کشور به آمریکا سبب شده تا روابط اقتصادی کانادا و آمریکا بسیار گسترده باشد، به گونه‌ای که آمریکا و کانادا بزرگترین رابطه اقتصادی را در جهان دارند و حجم معاملات این دو کشور با هم از معاملات هر دو کشور دیگری در جهان بیشتر است. با این حال این رابطه اقتصادی قوی، زیان‌هایی هم برای کانادا در پی داشته است. آلودگی ناشی از فعالیت کارخانه‌های آمریکایی در نزدیکی مرز دو کشور یکی از این زیان‌ها است.

کانادا منابع طبیعی فراوانی دارد. آب و هوای آن سرد و در بیشتر نقاط قطبی است. البته آب و هوا در بخش جنوب غربی، جایی که شهر [[ونکوور]] در آن قرار دارد، معتدل است. [[آبشار نیاگارا]]، پهناورترین آبشار جهان هم در این کشور قرار دارد.

این کشور تا سال [[۱۷۱۳ (میلادی)|۱۷۱۳]] مستعمره فرانسه بود. در این سال [[انگلیس]] کنترل آن را در دست گرفت. در [[قرن نوزدهم (میلادی)|قرن نوزدهم]] کانادا استقلال یافت. این کشور عضو [[کشورهای همسود]] (مشترک‌المنافع) است. کنفدراسیون کانادا، زیر تشریفات [[سلطنت مشروطه]] مرتبط با [[پادشاهی متحده]] اداره می‌شود.

پایتخت سیاسی کانادا شهر [[اتاوا]] است، محلی که در آن [[مجلس]] فدرال کشور و خانهٔ [[فرماندار کل (کانادا)|فرماندار کل]] قرار دارد. او یک کانادایی است که به صورت تشریفاتی رئیس مملکت است و به عنوان نمایندهٔ [[ملکه الیزابت دوم]] در کانادا، مستعمرهٔ سابق [[بریتانیای کبیر]]، زندگی می‌کند. وی توسط نخست وزیر کانادا انتخاب می‌شود.

بر پایه آمار [[۲۰۰۶ (میلادی)]]، ۱۳۸٬۰۷۵ فارسی‌زبان در کانادا زندگی می‌کنند.

== نام کانادا ==
نام کانادا از کلمه سرخپوستی Kanata به معنی «دهکده» و یا «سرپناه» می‌آید. در سال ۱۵۳۵، ساکنین این منطقه که اکنون با نام [[کبک (شهر)|شهر کبک]] شناخته می‌شود، از این کلمه استفاده کردند تا نشانی این محل را به ژاک کارتیه که مقصدش به سمت دهکده استاداکونا بود بدهند.[۱] کارتیه کلمهٔ کانادا را هم برای آن دهکده و هم کل منطقه‌ای که در آن زمان به آن دونا کونا می‌گفتند استفاده می‌کرد. در سال ۱۵۴۷ در نقشه‌ها نیز با همین عنوان کانادا ثبت شد.

== تاریخ ==
{{اصلی|تاریخ کانادا}}
آثار بدست آمده از زندگی نخستین بومیان کانادایی که در بخشی از این کشور به مدت طولانی ساکن بودند و نیز بررسی‌های باستان‌شناسی در شمالی‌ترین بخش کشور، [[یوکان]] نشان می‌دهد که زندگی در آن به ۲۶۵۰۰ سال پیش در جنوبی‌ترین بخش به ۹۵۰۰ سال پیش بر می‌گردد.

در سال [[۱۴۹۷ (میلادی)|۱۴۹۷]]، [[جان کابوت]] پس از رسیدن به سواحل [[نیوفوندلند]]، یک مستعمرهٔ [[بریتانیا|بریتانیایی]] ایجاد کرد. حدود ۴۰ سال بعد، [[ژاک کارتیه]] به دهانه [[رود سن لوران]] (در نزدیکی شهر [[مونترال]]) قدم گذاشته و مستعمره‌ای فرانسوی بنا نهاد. از آن پس، مهاجران [[بریتانیا|بریتانیایی]] بیشتر در سواحل دریا و [[خلیج هادسن]] مستقر شدند، در حالی که فرانسویان بیشتر به سوی مناطق داخلی کانادا روان شدند. در سال [[۱۷۸۳ (میلادی)|۱۷۸۳]]، [[بریتانیا]] کنترل بخش فرانسوی‌نشین کانادا ([[استان کبک]] کنونی) را نیز در اختیار گرفت.
[[پرونده:Montcalm on the Plains of Abraham.jpg|بندانگشتی|[[لویی ژوزف دو مونتکالم]]، فرمانده نیروهای فرانسوی در کانادا.]]

== سیاست، دولت و قانون ==
{{اصلی|دولت کانادا}}
با افزودن لایحهٔ الحاقی قانون اساسی که در روز اول ژوئیه سال [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] و قانون کانادا که در سال [[۱۹۸۲ (میلادی)|۱۹۸۲]]، به تصویب رسید، استقلالش را از [[بریتانیای کبیر]] اعلام کرد. این روز به نام روز همپیمایی در تاریخ کانادا ثبت شد. نوع حکومت کانادا، [[سلطنت مشروطه|پادشاهی قراردادی (مشروطه)]] فدرال، همراه با [[نظام پارلمانی]] است. این کشور از ده استان و سه خطهٔ جداگانه تشکیل شده که مردم آن چندفرهنگه و به دو زبان مختلف گویش می‌کنند که در سطح فدرال، زبان رسمی آن، هم [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و هم [[فرانسوی]] است.

=== نظام حقوقی ===
کانادا پیرو نظام حقوقی [[کامن لا]] (برگرفته از حقوق انگلستان) است، بجز [[استان کبک]] که نظام حقوقی آن بر مبنای ترکیبی از سیستم [[حقوق نوشته]] (سیویل لا) و کامن لا بنا شده است. مثل دیگر کشورهای پیرو این سیستم [[قوه قضاییه کانادا]] نقش مهمی در معرفی قوانین این کشور بازی می‌کند و قدرت لغو قوانین مغایر با قانون اساسی را داراست. [[دادگاه عالی کانادا|دادگاه عالی این کشور]]، بالاترین مرجع قضایی کشور است و توسط قاضی ارشد، ریاست می‌شود. نه عضو آن توسط [[فرماندار کل (کانادا)|فرماندار کل]] به پیشنهاد [[نخست وزیر (کانادا)|نخست وزیر]] انتخاب می‌شود.

تمامی قضات در سطح عالی و استینافی (استانی) توسط فرماندار، به پیشنهاد نخست وزیر و وزیر دادگستری، بعد از مشورت با سازمان‌های قانونی غیر دولتی منصوب می‌شوند. اعضای کابینهٔ فدرال، دادگاه‌های عالی در سطح استانی و کشوری، انتخاب می‌کنند. پست‌های قضایی در سطح استانی و کشوری، توسط دیگر دولت‌مردان، انتخاب می‌شوند.
[[پرونده:Supreme Court of Canada.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|دادگاه عالی کانادا در [[اتاوا]] در غرب پارلمان]]

قوانین مربوط به جرم و جنایت منحصراً در اختیار مسئولین فدرال است و در سرتاسر کانادا یکی است. سازمان‌های اجرای قوانین، مثل دادگاه‌های جنایی، در هر استان به عهده یک فرد است، اما در مناطق روستایی، نظارت برعهدهٔ [[پلیس سواره نظام سلطنتی کانادا]] (RCMP) است.

=== سیاست خارجی ===
{{اصلی|سیاست خارجی کانادا}}

== تقسیمات کشوری ==
[[پرونده:Geopolitical map of Canada.png|بندانگشتی|250px|چپ|نقشهٔ [[جغرافیای سیاسی]] کانادا و تقسیمات کشوری]]
کانادا به ۱۰ استان و ۳ قلمرو تقسیم شده است. استان‌ها در مجموع استقلال زیادی از دولت مرکزی دارند، اما، درجهٔ این آزادی عمل در نزد قلمروها کمتر است. مهم‌ترین استان از لحاظ اقتصادی و سیاسی استان [[انتاریو]] می‌باشد که شهرهای [[تورنتو]] و [[اتاوا]] در آن قرار دارند. [[کبک (استان)|کِبـِک]]، [[آلبرتا]]، [[بریتیش کلمبیا]]، [[منیبا]]، [[نیوبرانزویک]]، [[نیوفاندلند و لابرادور]]، [[نووااسکوشیا]]، [[انتاریو]]، جزیرهٔ [[پرینس ادوارد آیلند]] و [[سسکچوان]] استان‌های این کشور هستند. ۳ قلمروی آن [[نواحی شمال غرب]]، [[نوناووت]] و [[یوکان]] است. نوع حکومت در استان‌ها، فدرالیزم با درجهٔ خودمختاری بیشتر، از دولت فدرال است که این خودمختاری در نوع حکومت قلمروها کمتر به چشم می‌خورد. هرکدام از این دو بخش، یعنی استان‌ها و قلمروها، دارای فهرستی از سمبل‌های منحصر به خود هستند.

استان‌ها، مسئول اکثر برنامه‌های اجتماعی، مثل مراقبت‌های بهداشتی، آموزش و پرورش و رفاه عمومی (کمکهای مالی) هستند و با هم بیشتر درآمد را از دست فدرال دریافت می‌کنند، که این اصل تقریباً در میان ساختار حکومتی کشورهای متحد در جهان، وجود دارد. دولت فدرال، با اعمال قدرت خود می‌تواند سیاست‌های ملی را در مناطق استانی نیز، به اجرا بگذارد، مثل لایحهٔ الحاقی بهداشت کانادا؛ که البته مسئولین استانی می‌توانند آنها را نادیده بگیرند، اما این مسئله در عمل به ندرت اتفاق می‌افتد. برابرسازی پرداختی‌ها (حقوق)، توسط دولت فدرال صورت گرفت تا به مردم اطمینان ببخشد که استانداردهای برابری در مورد ارائهٔ خدمات و اخذ مالیات، در میان استان‌های فقیر و غنی، ارائه می‌شود.

تمام استان‌های این کشور اعضای قوهٔ مقننه که از سرتاسر ایالات و استان‌ها انتخاب می‌شوند و ریاست آن به عهدهٔ نخست‌وزیر است را انتخاب می‌کنند، به همان روشی که خود نخست‌وزیر انتخاب می‌شود. هر استان همچنین دارای یک بخش است که نمایندهٔ ملکه الیزابت است، همانند استاندار کانادا، که به پیشنهاد نخست‌وزیر کانادا به این سمت منصوب می‌شود که در سال‌های اخیر، در اینباره با دولت‌های استانی نیز، مشورت می‌شود.

=== استان‌ها و قلمروها ===
{{اصلی|استان‌ها و قلمروهای کانادا}}

استان‌ها عهده‌دار چرخاندن برنامه‌های اجتماعی کشور هستند و همراه [[دولت فدرال]] به جمع‌آوری مالیات می‌پردازند. هم‌زمان، دولت فدرال می‌تواند برنامه‌های ملی خود را به سرتاسر کشور معرفی کند، ولی اختیار شرکت در این برنامه‌ها با خود استان‌هاست. دولت فدرال عهده‌دار میزان کردن ثروت میان استان‌هاست، و برای این منظور همه‌ساله مقداری از درآمدهای استان‌های دارا را میان استان‌های ندار پخش می‌کند. تمامی استان‌ها و قلمروها مجلس قانون‌گذاری مخصوص خود را دارند.
{{نقشه پیونددار کانادا}}

== جغرافیا ==
{{اصلی|جغرافیای کانادا}}
[[پرونده:Canada topo.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|نقشهٔ [[جغرافیای طبیعی]] کانادا و شهرهای بزرگ]]
کانادا، دومین کشور بزرگ دنیااست، ولی جمعیت نسبتاً کمی دارد. با آن‌که گستردگی کانادا از همسایه‌اش [[آمریکا]] بیشتر است، جمعیتی برابر ۱۱ درصد جمعیت آمریکا دارد (۳۲ میلیون نفر در سال [[۲۰۰۴ (میلادی)|۲۰۰۴]]).

کانادا کشوری نوین و دارای [[فناوری]] پیشرفته‌است و توان فراهم کردن انرژی سوختی خود از منابع درون‌مرزی را دارد. این کشور دارای [[منابع طبیعی|منابع گستردهٔ طبیعی]] است، و برخی از استان‌های آن وابستگی سنگینی به بهره‌گیری از این منابع دارند.

آب و هوای کانادا روی هم رفته سرد و در بیشتر جاها قطبی است. البته آب و هوا در بخش جنوب غربی، جایی که شهر [[ونکوور، بریتیش کلمبیا|ونکوور]] و [[جزیره ونکوور]] از استان [[بریتیش کلمبیا]] در آن قرار دارند، معتدل است. [[تورنتو]] نیز که از شهرهای مهم این کشور است از نظر پویندگی‌های بورسی در جهان بین ۱۰ کشور نخست از نظر بورس است. آب و هوای [[تورنتو]] سرد و جنگل‌های تایگا در این کشور دیده می‌شود برج سی ان در تورنتو نخستین برج بلند مخابراتی جهان است.
[[پرونده:Moraine lake.jpg|بندانگشتی|250px|چپ|[[دریاچه مورین]] در [[پارک ملی بنف]]، استان [[آلبرتا]]]]

در بیرون از شهر آبشار نیاگارا جای دارد که بزرگ‌ترین آبشار از دید پهنا است و یک دهکده رویایی نیز به همین نام (نیاگارا) هست. نزدیک به نیمی از پهنای کانادا را فلات لارنسی می‌سازد، منطقه‌ای کما بیش هموار پوشیده از سنگ سخت که خلیج هودسون را در بر دارد و تا ژرفای سرزمینهای درونی رخنه می‌کند. پایانی دور از دریای این فلات سراشیب تندی دارد که در شرق در کنار زمینهای پست پیرامون رود لارنس و دریاچه‌های بزرگ پیدا است. به سوی غرب رشته‌ای از دریاچه‌های بیشتر (دارای دریاچهٔ وینیپگ) مرز با جلگه‌های سبزه زار میانی را جدا ساخته می‌کند. منطقهٔ کوهستانی گسترده‌ای – با بیش از ۸۰۰ کیلومتر پهنا – در غرب جلگه‌ها جای دارد. این رشته کوه‌های غربی متشکل است از کوه‌های راکی مکنزی کرانی و سنت الایاس که دارای بلندترین قله کاناداست.
آب و هوا: بیشتر بخش‌های کانادا، تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد و دراز و منتهای درجات دما را دارد. آب و هوای شمال دور قطبی است. در کران اقیانوس آرام میانگین دما در زمستان تنها کمی بالاتر از دمای یخ‌زدگی است. در بیشتر بخش‌های بریتیش کلمبیا ریزش باران سنگین است. در دیگر جاهای کشور اندازه کل بارندگی میانگین یا کم است. کمابیش در همه کانادا برف سنگینی در زمستان‌ها می‌بارد.

== جمعیت، فرهنگ و زبان ==
{{اصلی|مردم کانادا|زبان‌های کانادا|فرهنگ کانادا}}
{{bar box
|title=دین در کانادا (سرشماری ۲۰۰۱)<ref>[http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo30a-eng.htm Population by religion, by province and territory (۲۰۰۱ Census)]</ref>
|titlebar=#ddd
|left۱=دین
|right۱=درصد
|float=left
|نوارها=
{{bar percent|[[مسیحی]]|#9955BB|۷۷٫۰}}
{{bar percent|بی‌دین|black|۱۶٫۲}}
{{bar percent|[[اسلام]]|#009000|۲٫۰}}
{{bar percent|[[یهودیت]]|#0000CD|۱٫۱}}
{{bar percent|[[بودایی]]|Yellow|۱٫۰}}
{{bar percent|[[هندو]]|red|۱٫۰}}
{{bar percent|[[سیک]]|#FFBF00|۰٫۹}}
}}

جمعیت کانادا بر طبق آخرین گزارش اداره آمار کانادا،<ref>[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Statistics Canada]</ref> بیش از سی و پنج میلیون و پنجاه و شش هزار نفر است. این آمار هر لحظه در حال تغییر می‌باشد. حدود ۸۰٪ مردم کانادا در شهرهایی که کمتر از ۲۵۰ کیلومتر تا مرزهای آمریکا فاصله دارند زندگی می‌کنند.

=== جمعیت فرانسوی زبان ===
[[زبان فرانسه]] زبان مادری حدود ۶٫۶ میلیون کانادایی است. بیشتر فرانسوی‌زبانان در استان کبک زندگی می‌کنند. اما در حدود ۱ میلیون نفر از آنها در استان‌های دیگر کانادا بسر می‌برند. حدود ۷۶ درصد از فرانسوی‌زبانهای بیرون استان کبک، در استان‌های [[انتاریو]] و [[نیوبرانزویک]] زندگی می‌کنند. [[زبان فرانسوی]] به همراه [[زبان انگلیسی]]، دو زبان رسمی در کشور کانادا محسوب می‌شوند.

=== ایرانیان کانادا ===
{{اصلی|ایرانیان کانادا}}
ایرانیان کانادا جمعیت کوچک اما قابل توجهی از این کشور را تشکیل می‌دهند. بنا بر آخرین محاسبات غیر رسمی، ۴۱۰٫۰۰۰ نفر در کانادا خود را ایرانی یا منشعب از ایرانیان می‌دانند.<ref>[http://www.payvand.com/news/08/jun/1202.html Iranians in Canada By the Numbers]</ref>

=== مسلمانان کانادا ===
بیش از یک میلیون [[مسلمان]] از قومیت‌های گوناگون که عمدتاً مهاجر هستند، در کانادا زندگی می‌کنند. محل اقامت مسلمانان این کشور به ترتیب تراکم جمعیت آنان، عبارت است از شهرهای [[تورنتو]]، [[مونترآل]]، [[ونکوور]]، [[اتاوا]]، [[وندزور]] و برخی شهرهای دیگر مانند [[هالی فکس]]، [[کیچنر]]، [[واترلو]]، [[ادمنتون]] و [[وینی پگ]].
مجموع مراکز اسلامی و [[مساجد]] موجود در کانادا، بالغ بر سیصد و شصت مسجد و سازمان اسلامی است.<ref>[http://islamabc.org/farsi-news.htm وبگاه [[مجمع اهل بیت کانادا]]]</ref>

== نیروهای نظامی ==
{{اصلی|نیروهای نظامی کانادا}}
[[پرونده:Canadian C6 HMG.JPEG|بندانگشتی|250px|نیروهای نظامی کانادا در افغانستان]]
کانادا به عنوان عضو اصلی [[ناتو]] (سازمان اتحاد کشورهای آتلانتیک شمالی) است<ref>http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.a</ref> و نیروهای متحد ارتش کانادا (CF)، شامل نیروهای زمینی ارتش، نیروهای دریایی کانادا و نیروهای هوایی است. تجهیزات اصلی CF، شامل ۱۴۰۰ وسیلهٔ نقلیهٔ جنگی زره پوش، ۳۴ کشتی جنگی و ۸۶۱ هواپیمای جنگی می‌باشد.<ref>http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp</ref>

== نظام آموزشی ==
{{اصلی|نظام آموزشی کانادا}}

نظام آموزشی و ساختار آن در ایالات و قلمروهای کانادا به کلی با یکدیگر متفاوت اند. اما به طورکلی می‌توان گفت نظام آموزشی کشور کانادا از یک دوره پیش‌دبستانی با مدت زمانی ۱ تا ۲ سال؛ مقطع آموزش ابتدایی با مدت زمان ۵ تا ۸ سال و مقطع آموزش متوسطه، تا پایان پایه ۱۲ تحصیلی، متشکل شده‌است.

== اقتصاد ==
{{اصلی|اقتصاد کانادا}}
[[پرونده:Toronto Downtown Core at Night.jpg|بندانگشتی|250px|منطقهٔ تجاری مرکز شهر [[تورنتو]] در شب]]

کانادا یکی از کشورهای عضو [[گروه هشت]] است. این کشور دارای منابع معدنی غنی، صنایع پیشرفته (همچون [[خودروسازی]]، [[صنایع شیمیایی]] و [[نفت]]، [[صنایع غذایی]]، [[چوب]] و [[کاغذ]]، [[صنایع معدنی]] و فلزی و [[شیلات]]) و محصولات فراوان کشاورزی (از جمله [[گندم]]، [[دانه‌های روغنی]]، [[میوه]]، [[سبزیجات]] و [[توتون]]) است.

این کشور از نظر صنعت و فناوری، کشوری پیشرفته است که سیستم اقتصادی آن به شدت به خصوص در بخش بازرگانی و داد و ستد به ایالات متّحده وابسته است، به نحوی که باعث شده این کشور رابطهٔ اقتصادی پیچیده و بلند مدتی را با این کشور داشته باشد - وابستگی این کشور به بخش منابع طبیعی گرانبهایش نیز بسیار زیاد می‌باشد.

== جستارهای وابسته ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Canada|کانادا}}
* [[فهرست استان‌ها و شهرهای کانادا]]
* [[پیر ترودو]]
* [[استیفن هارپر]]
* [[قطار سلطنتی کنیدین پسیفیک]]

== منابع ==
{{پانویس|۲}}

== پیوند به بیرون ==
* [http://www.iccs-ciec.ca/blackwell.html پژوهشهای کانادا: راهنمایی بر منابع کانادا ]
* [http://statcan.ca/english/edu/clock/population.htm آمارگیری کانادا به همرا ه ثبت جمعیت این کشور]
* [http://www.canadiangeographic.ca/atlas/ اطلس کانادا – آن لاین]
* [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ca.html کانادا در «کتاب حقایق جهان»]
* [http://WWW.HAMSHAHRIONLINE.IR http://WWW.HAMSHAHRIONLINE.IR]
* [http://WWW.BP.COM http://WWW.BP.COM]
* [http://WWW.STATCAN.CA http://WWW.STATCAN.CA]
* [http://WWW.WIKIPEDIA.ORG http://WWW.WIKIPEDIA.ORG]

=== دولت ===
* [http://www.gc.ca وب‌گاه رسمی دولت کانادا]
* [http://www.pm.gc.ca وب‌گاه رسمی نخست وزیر کانادا]
* [http://www.gg.ca وب‌گاه رسمی فرماندار کانادا]

{{استان‌های کانادا}}
{{کشورهای آمریکای شمالی}}
{{اعضای ناتو}}
{{اعضای اتحادیه کشورهای همسود}}
{{گروه هشت}}
{{مناطق انگلیسی‌زبان}}
{{سازمان امنیت و همکاری اروپا}}
{{کشورهای قاره آمریکا}}
{{گروه بیست}}
{{کشورهای گروه هشت}}
{{سازمان‌های اطلاعاتی جهان}}
{{برندگان جایزه نوبل ۲۰۱۱}}

[[رده:کانادا|*]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۶۷ (میلادی)]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۶۷ (میلادی) در کانادا]]
[[رده:زبان‌های کانادا]]
[[رده:فهرست کشورهای مشترک‌المنافع]]
[[رده:کشورهای انگلیسی‌زبان]]
[[رده:کشورهای عضو جی ۸]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو ناتو]]
[[رده:کشورهای فدرال]]
[[رده:کشورهای فرانسوی‌زبان]]
[[رده:کشورهای گروه ۲۰]]
[[رده:کشورهای هم‌مرز با اقیانوس اطلس]]
[[رده:لیبرال دموکراسی]]
[[رده:مستعمرات سابق بریتانیا]]

کامرون

2015-01-08T11:51:44Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|۳|۵۲|N|۱۱|۳۱|E|display=inline|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی = République du Cameroun...» ایجاد کرد

{{Coord|۳|۵۲|N|۱۱|۳۱|E|display=inline|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = République du Cameroun - Republic of Cameroon |
نام فارسی رسمی = جمهوری کامرون |
نام عادی = کامرون |
تصویر پرچم = Flag of Cameroon.svg |
تصویر نشان ملی =Coat of arms of Cameroon.svg |
شعار ملی = آشتی - کار - میهن|
سرود ملی = ای کامرون مهد نیاکان ما|
نقشه = Cameroon (orthographic projection).svg|
پایتخت = [[یائونده]] |latd=۳|latm=۵۲|latNS=N|longd=۱۱|longm=۳۱|longEW=E|
بزرگ‌ترین شهر = [[دوالا]] |
زبان رسمی = [[زبان فرانسوی]] / [[زبان انگلیسی]] |
نوع حکومت = [[جمهوری]] |
نوع حاکمان = • [[رئیس جمهور]]{{سخ}}• [[نخست وزیر]] |
نام حاکمان = [[پل بیا]]{{سخ}}[[افرایم ایونی]] (CDU){{سخ}}|
نحوه تشکیل = استقلال |
موارد منجر به تشکیل = &nbsp؛ از [[فرانسه]]{{سخ}}&nbsp؛ از [[بریتانیای کبیر]] |
تاریخ تشکیل ={{سخ}}[[۱ ژانویه]] [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]]{{سخ}}[[۱ اکتبر]] [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]] |
مساحت = ۴۷۵٬۴۴۲ |
رتبه مساحت = ۵۳ام |
درصد آبها = ۱٫۳ |
سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۵ (میلادی)|۲۰۰۵]] |
جمعیت = ۱۷٬۷۹۵٬۰۰۰ |
رتبه جمعیت = ۵۸ام |
تراکم جمعیت = ۳۷ |
رتبه تراکم جمعیت = ۱۶۷ام |
سال تولید ناخالص داخلی = |
تولید ناخالص داخلی = |
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی = |
شاخص توسعه انسانی = |
رتبه شاخص توسعه انسانی = |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = [[فرانک]] آفریقای غربی |
کد واحد پول = EUR |
منطقه زمانی = WAT |
منطقه زمانی تابستانی = |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی =.cm |
پیش‌شماره تلفنی = ۲۳۷ |
}}
'''جمهوری کامِرون''' {{انگلیسی|the Republic of Cameroon}}، {{به فرانسوی|République du Cameroun}} کشوری است در غرب [[آفریقا]] و پایتخت آن [[یائونده]] است. جمعیت این کشور ۲۲ میلیون پانصد هزار نفر است و زبان‌های رسمی آن فرانسوی و انگلیسی است. واحد پول این کشور [[فرانک آفریقای مرکزی]] است.

یائونده پایتخت کشور، ۱ میلیون و ۱۵۵ هزار نفر جمعیت دارد؛ بزرگ‌ترین شهر کامرون اما [[دوالا]] با دو میلیون و چهارصد هزار نفر جمعیت است. در کامرون در حدود ۲۰۰ گروه زبانی مختلف زندگی می‌کنند.

کامرون در سال ۱۸۸۴ مستعمره آلمان شد. پس از جنگ جهانی اول منطقه کامرون میان فرانسه و بریتانیا تقسیم شد.
بخش تحت کنترل فرانسه در تاریخ یکم ژانویه [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]] از مستقل شده و جمهوری کامرون نام گرفت و بخش جنوبی که در کنترل بریتانیا بود در سال ۱۹۶۱ به جمهوری کامرون پیوست.

کامرون در مقایسه با دیگر کشورهای آفریقایی از ثبات اقتصادی و اجتماعی نسبی برخوردار است. این امر باعث شده تا کشاورزی، راهسازی، [[راه آهن]]، و صنایع بزرگ نفت و چوب پیشرفت داشته باشد. با این وجود بخش بزرگی از شهروندان این کشور هم‌چنان در فقر به‌سر می‌برند.

قدرت در این کشور از سال ۱۹۸۲ در دست [[پل بیا]]، رئیس‌جمهوری [[تمامیت‌خواه]] کشور است که با [[حزب جنبش دموکراتیک خلق]] خود حکومت می‌کند.

=== تاریخچه ===
نخستین ساکنان کامرون، از اهالی قبیلهٔ بانتو بوده‌اند، پس از آن در سدهٔ ۱۸ و ۱۹ میلادی قبایل عمدتاً مسلمان ''فولانی'' در کامرون ساکن شدند. در سال ۱۸۸۴ کامرون توانست از چنگال استعمار آلمان رها شود. ولی پس از جنگ جهانی اول، اتحادیهٔ ملل سرپرستی ۸۰٪ از خاک کامرون را به [[فرانسه]] و ۲۰٪ همسایه با مرز نیجریه را به [[بریتانیا]] واگذار کرد.

[[پرونده:Merrick at Isubu funeral.jpg|بندانگشتی|right]]
در ۱۸۸۴، آلمان کامرون را تحت‌الحمایهٔ خود اعلام کرد. پس از جنگ جهانی اول، این کشور بین بریتانیا و فرانسه تقسیم شد. کامرون فرانسوی در ۱۹۶۰ استقلال یافت. به دنبال همه پرسی در ۱۹۶۱ قسمت شمالی کامرون بریتانیا با نیجریه ادغام شد؛ قسمت جنوبی با سرزمین فرانسوی سابق حکومتی فدرال تشکیل داد. در ۱۹۷۲ کشوری واحد جایگزین فدراسیون شد. در ۱۹۹۲ زمانی که انتخابات چند حزبی برگزار گردید، کثرت گرایی سیاسی مجدداً فعال شد.

در سال ۱۹۴۶ و تاسیس سازمان ملل متحد، کامرون تحت تولیت این سازمان دارای خودگردانی داخلی شد. در میان سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۸ کامرون عرصهٔ درگیری‌های خونین برای بدست آوردن استقلال کامل از فرانسه بود، رهبری جنبش استقلال طلبانهٔ کامرون را، جان فونچا از حزب دموکراتیک ملی کامرون بر دوش داشت. سرانجام پس از نزدیک به یک دهه خشونت و خونزیزی، در ۱ ژانویهٔ ۱۹۶۰ کامرون از فرانسه اعلام استقلال کرد و احمدو آهیجو در ۲۰ مه ۱۹۷۲ به عنوان نخستین رئیس جمهور کامرون برگزیده شد. هم اکنون روز ۲۰ مه در کامرون به عنوان «روز جمهوری» شناخته می‌شود و پس از احمدو آهیجو در سال ۱۹۸۲ پُل بیا بر جای او نشست.

در ژوئن ۲۰۰۰، بانک جهانی با اختصاص ۳٫۷ میلیارد دلار به کامرون به منظور احداث خط لولهٔ نفت از چاد به میادین نفتی کامرون واقع در سواحل غربی این کشور موافقت کرد. در اوت ۲۰۰۶، کامرون و [[نیجریه]] بر سر مالکیت شبه جزیرهٔ نفت خیز باکاسی با یکدیگر اختلاف پیدا کردند که این مشکل توسط دادگاه داوری بین‌المللی با اعلام رای رعایت تساوی طرفین در تملک شبه جزیرهٔ باکاسی پایان یافت. در حال حاضر نیز کامرون اختلافاتی مرزی با چاد بر سر سهم هر کدام بر دریاچهٔ چاد دارد. در ۶ نوامبر ۱۹۸۲، پُل بیا به عنوان رئیس جمهور و در ۸ دسامبر ۲۰۰۴ نیز افرائیم اینونی به سمت نخست وزیر کامرون انتخاب شدند.

== سیاست ==

۱۸۰ نماینده مجمع ملی برای دوره‌ای پنج ساله با رأی تمامی افراد بالغ انتخاب می‌شوند. رئیس جمهور – که وی نیز برای دوره‌ای پنج ساله مستقیماً انتخاب می‌گردد – شورای وزیران و نخست وزیر را انتصاب می‌کند.

عضویت: سازمان ملل متحد، سازمان وحدت افریقا

== جغرافیا ==
[[پرونده:Rhumsiki Peak.jpg|thumb]]

کامرون کشوری است در کنار خلیج بیافرا که از غرب با [[نیجریه]] از شمال با [[چاد]] از شرق با [[افریقای مرکزی|آفریقای مرکزی]]، [[گینه استوایی|گینهٔ استوایی]]، [[گابن]] و از جنوب با [[جمهوری دموکراتیک کنگو]] همسایه‌است.

مساحت کامرون ۴۷۵٫۴۴۰ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۱۸ میلیون و ۰۶۰ هزار نفر است.
* رودهای مهم:ساناگا، نیونگ.
* بلندترین نقطه: قلهٔ کامرون، ۴۰۶۹ متر.
* آب و هوا: آب و هوای کامرون استوایی و در ساحل داغ و بارانی و مناطق دور از ساحل خشک تر است.

بلندترین نقطهٔ کامرون، کوه ''مونت کامرون'' و قلهٔ ''فاکو'' با بلندی ۴۰۹۵ متر است که در کنار ساحل [[اقیانوس اطلس]] شمالی جای دارد.

سه رود در خور توجه کامرون عبارتند از: ''رود بنو'' (Benue River)، ''رود نیونگ'' (Nyong river) و ''رود ساناگا'' (Sanaga River).

در غرب سلسله‌ای از زمینهای بلند تا قلهٔ آتش فشانی کامرون ارتفاع می‌گیرند. در شمال جلگه‌های علفزار استوایی به طرف دریاچهٔ چاد متمایل است.

جلگه‌های ساحلی و فلاتهای جنوب و مرکز پوشیده از جنگلهای استوایی است.

از مهمترین شهرهای کامرون می‌توان به [[دوآلا]] با جمعیت ۱ میلیون و ۲۴۰ هزار نفر، [[گاروآ]] با جمعیت ۱۸۵ هزار نفر، [[ماروآ]] با جمعیت ۱۷۰ هزار نفر و [[بافوسام]] با جمعیت ۱۵۱ هزار نفر اشاره کرد.

== تقسیمات کشوری ==
[[پرونده:Provinces of Cameroon EN.svg|thumb]]
کامرون دارای ۱۰ استان است:
# '''آدامائوآ''' (Adamaoua)
# '''سانتر''' - مرکزی (Centre)
# '''اِست''' - باختری (Est)
# '''اکسترِم نور''' (Extreme-Nord)
# '''لیتورال''' - کناره‌ای (Littoral)
# '''نور''' - شمالی (Nord)
# '''نور اوئست''' - شمال خاوری (Nord-Ouest)
# '''اوئست''' - خاوری (Ouest)
# '''سود''' - جنوبی (Sud)
# '''سود اوئست''' - جنوب خاوری (Sud-Ouest)

{{استان‌های کامرون}}

== مردم ==
جمعیت این کشور ۱۸ میلیون و ۶۰ هزار و ۳۸۲ نفر است که میانگین سنی آنها ۹/۱۸ سال است. امید به زندگی برای زنان ۵۹/۵۳سال و برای مردان ۱۵/۵۲سال است. دین ۴۰٪ مردم کامرون، عقاید بومی و سنتی، ۴۰٪ مسیحی و ۲۰٪ نیز مسلمان هستند. همچنین طی دو دهه اخیر گروه‌های زیادی از مردم این کشور در شهرهای دوالا، فومبن، فومبت و یائونده به مذهب شیعه دوازده امامی گرویده‌اند. شیعیان بومی دارای مدرسه و مسجدی به نام اهل بیت در شهر دوالا هستند. همچنین بیش از ۷۰۰ خانواده لبنانی در این کشور زندگی می‌کنند که بیشتر آنان را شیعیان تشکیل می‌دهند.{{مدرک|}}

بر اساس آمارهای سال ۲۰۰۳ میلادی ۹/۶درصد از مردم این کشور به بیماری ایدز مبتلا هستند.

علاوه بر زبان‌های انگلیسی و فرانسوی که زبان‌های رسمی این کشور هستند ۲۴ زبان محلی آفریقایی نیز در این کشور رایج است.

{{جعبه میله
|title=[[ادیان در کامرون]]<ref>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cameroon/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Cameroon]. [[مرکز تحقیقات پیو]]. 2010</ref>
|titlebar=#ddd
|left1=دین
|right1=درصد
|float=left
|bars=
{{Bar percent|[[کاتولیک]]|yellow|40}}
{{Bar percent|[[پروتستانتیسم|پروتستانت]]|blue|30}}
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|18}}
{{Bar percent|[[بی‌دین]]|black|6}}
{{Bar percent|[[دین بومی آفریقا|دین بومی]]|red|3}}
{{Bar percent|[[آزادی ادیان|غیره]]|gray|3}}
}}
۳۱٪ نژاد کامرونی‌ها را، کوهستان‌نشینان کامرون، ۱۹٪ را بانتوهای استوایی، ۱۱٪ را کِردی، ۱۰٪ را فولانی، ۸٪ را بانتوهای شمال غربی، ۷٪ را سیاهان شرقی، ۱۳٪ را دیگر آفریقایی‌ها و کمتر از ۱٪ را نیز غیر آفریقایی‌ها تشکیل می‌دهند.
همچنین ۴۰٪ مردم کامرون دارای عقاید بومی و سنتی، ۴۰٪ [[مسیحی]] و ۲۰٪ نیز [[مسلمان]] اند.

زبان‌های [[زبان فرانسوی|فرانسوی]] و [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] هر دو زبان رسمی کامرون اند، علاوه بر این ۲۴ گروه زبانی قبیله‌ای نیز در کامرون گفتگو می‌شود.

== آموزش ==

میزان با سوادی: ۱/۵۴٪ (تخمین ۱۹۸۵). سنین تحصیل اجباری: (فرضاً) ۶ تا ۱۲ سال (در کامرون شرقی؛ ۶ تا ۱۳ سال و در کامرون غربی بدون آنکه اجباری باشد). تعداد دانشگاه: ۱ به علاوهٔ ۵ کالج دانشگاهی.

== تجارت ==
[[پرونده:Tree map export 2009 Cameroon.jpeg|بندانگشتی|]]

واحد پول کامرون، ''فرانک سی‌اف‌آبا'' واحد جزء آن ''سانتیم'' نام دارد. در طی سال‌های اخیر با گسترش صادرات [[نفت]]، الوار و [[قهوه]] اقتصاد کامرون رو به بهبود است، علاوه بر این سه محصول از دیگر صادرات کامرون می‌توان به، [[کاکائو]]، [[پنبه]]، [[کائوچو]]، [[موز]]، دانه‌های روغنی، فراورده‌های نفتی و صنایع [[آلومینیوم|آلومینیومی]] اشاره کرد. کامرون از اعضای کشورهای اتحادیهٔ آفریقا است.

گوناگونی کشاورزی و گسترش سریع صنعت نفت باعث شده مردم این کشور از سطح زندگی به نسبت بالایی در آفریقای استوایی برخوردار باشند.

== قدرت دفاعی ==

کل نیروهای مسلح: ۷٫۷۰۰ (۱۹۹۱). به علاوهٔ ۴٫۰۰۰ شبه نظامی. خدمت سربازی: ندارد.

== پرچم ها ==

<gallery>
Image:Flag of Deutsch-Kamerun.svg|[[کامرون آلمان]] (۱۹۱۴)
Image:British_Cameroons_Flag.png|(۱۹۶۱-۱۹۲۲)
Image:Flag of Cameroon (1957).svg|(۱۹۶۱-۱۹۵۷)
</gallery>

== منابع ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Cameroon}}
{{پانویس}}
{{کشورهای آفریقا}}
{{اعضای اتحادیه کشورهای همسود}}
{{مناطق انگلیسی‌زبان}}
{{مستعمره‌های پیشین آلمان}}
{{سازمان‌های اطلاعاتی جهان}}
{{یکاهای پول آفریقا}}

{{جغرافیا-خرد}}

[[رده:کامرون]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۶۰ (میلادی)]]
[[رده:جمهوری‌ها]]
[[رده:فهرست کشورهای مشترک‌المنافع]]
[[رده:کشورهای آفریقا]]
[[رده:کشورهای انگلیسی‌زبان]]
[[رده:کشورهای عضو اتحادیه آفریقا]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد]]
[[رده:کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی]]
[[رده:کشورهای عضو فرانسه‌زبانی]]
[[رده:کشورهای فرانسوی‌زبان]]
[[رده:کشورهای هم‌مرز با اقیانوس اطلس]]

کاظمین

2015-01-08T11:51:11Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|33|22|59|N|44|20|24|E|type:city|display=title}} {{دیگر کاربردها}} {{جعبه شهر عراق |نام‌رسمی= الك...» ایجاد کرد

{{coord|33|22|59|N|44|20|24|E|type:city|display=title}}
{{دیگر کاربردها}}
{{جعبه شهر عراق
|نام‌رسمی= الكاظمية
|عرض‌جغرافیایی = 33.2259
|طول‌جغرافیایی = 44.2024|تصویر=
|اندازه‌تصویر= 200
|برچسب‌تصویر=
|استان= بغداد
|شهرستان=
|نام‌محلی=
|نام‌های‌قدیمی=
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت =
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان= [[عربی عراقی]]
|مذهب=
|مساحت=
|ارتفاع=
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار=
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره=
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد=
|پانویس=
}}

'''کاظمین''' با نام اصلی '''کاظمیه''' {{به عربی|الكاظمية}} یکی از محله‌های شمالی شهر [[بغداد]] در بخش غربی رود [[دجله]] است. [[حرم کاظمین|مسجد و آرامگاه دو امام شیعه]] در این محله قرار دارد و سبب نامگذاری این منطقه به ''کاظمیه'' همین است.
== موقعیت جغرافیایی ==
{{موقعیت جغرافیایی
| مرکز = کاظمیه
| شمال = زمین‌های تاجی
| شمال شرقی =
| شرق = [[دجله]]
| جنوب شرقی =
| جنوب =مرکز شهر بغداد- زمین‌های عکیدات
| جنوب غربی =
| غرب = زمین‌های غرابیة
| شمال غربی =
| تصویر =
}}

== کسانی که در کاظمین مدفون شده‌اند ==
دو امام معصوم در کاظمین مدفون هستند، امام موسی کاظم علیه السلام ، (پدر امام رضا (ع)) و امام جواد علیه السلام(فرزند امام رضا (ع))
* [[ابن قولویه قمی]]
* [[خواجه نصیرالدین طوسی]]
* [[سید رضی]]
* [[سید مرتضی علم الهدی]]
* [[شیخ مفید]]
* [[شیخ یعقوب کلینی]]

== پیوند به بیرون ==
* [http://www.nytimes.com/2007/05/22/world/middleeast/22shiites.html?_r=1&oref=slogin مقاله‌ای در نیویوک تایمز درباره این منطقه، مه ۱۸, ۲۰۰۷]
[http://www.s-moosavi.com/atabat/15-kazemein-other/35-kazemein-city.html معرفی شهر کاظمین به همراه نقشه کاظمین]

{{منطقه‌های بغداد}}
{{مکان‌های مقدس اسلامی}}
{{شیعه-افقی}}

{{عراق-خرد}}

[[رده:کاظمین]]
[[رده:جغرافیای اسلام]]
[[رده:شیعیان دوازده‌امامی]]
[[رده:محله‌های بغداد]]
[[رده:مکان‌های مقدس]]
[[رده:مکان‌های مقدس شیعه]]

کاشغر

2015-01-08T11:50:33Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|39|28|0|N|75|59|0|E|display=title}} پرونده:Kashgar-mezquita-id-kah-d01.jpg|چپ|انگشتدان|220px|مسجد [[عیدگ...» ایجاد کرد

{{coord|39|28|0|N|75|59|0|E|display=title}}
[[پرونده:Kashgar-mezquita-id-kah-d01.jpg|چپ|انگشتدان|220px|مسجد [[عیدگاه]] در کاشغر.]]
[[پرونده:Kashgar-apakh-hoja-d04.jpg|چپ|انگشتدان|220px|[[آفاق‌خواجه|مزار آفاق‌خواجه]]، مقدس‌ترین مکان برای مسلمانان ناحیه [[سین‌کیانگ]] است. این آرامگاه در قرن هفدهم بنا شده‌است.]]
شهر '''کاشغَر''' (به [[زبان اویغوری|اویغوری]]: قهشقهر، به [[زبان چینی|چینی]]: 喀什، به [[پین‌یین]]: Kāshí) یک شهر [[واحه|واحه‌ای]] است و مرکز [[شهرستان کاشغر]]، یکی از شهرستان‌های ناحیه خودگردان [[سین‌کیانگ]] در شمال باختر [[جمهوری خلق چین]] است. کاشغر از شهرهای کهن [[چین]] به شمار می‌رود و به مروارید [[جاده ابریشم]] نیز ملقب گشته‌است.<ref>{{یادکرد وب| نشانی = http://persian.cri.cn/chinaabc/chapter11/chapter110405.htm| عنوان = کاشغر| ناشر = وب‌گاه رادیو بین‌المللی چین| زبان = فارسی}}</ref>
پهناوری این شهر ۲۹۴،۲۱ کیلومتر مربع است. بر پایه آمار سال ۱۳۸۲، جمعیت این شهر برابر با ۳۵۱٬۸۷۴ تن بوده‌است. زبان مردمان کاشغر، [[ترکی]] [[اویغور]] می‌باشد.

== تاریخ ==
در نوشته‌های چینی [[سده ۲ (پیش از میلاد)|سده ۲ پ.م]] واژه سک که بعدها به سو وسئی تبدیل شد به کار رفته‌است. به نوشته این منابع، [[سکاها]] در شمال باختری کاشغر می‌زیستند. گویا قبایل سکایی در میان سال‌های [[۱۰۰ (میلادی)|۱۰۰]] تا [[۱۲۰ (میلادی)|۱۲۰م]] به حدود [[ترکستان چین]] و [[آسیای میانه]] سرازیر شدند و شاخه‌ای از آنها به کاشغر و [[ختن]] راه سپردند.<ref name="ادب فارسی">{{یادکرد |کتاب= دانشنامه ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه|نویسنده= انوشه، حسن(به سرپرستی)|ناشر =سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی|چاپ= اول(ویراست دوم)|شهر=[[تهران]] |سال=۱۳۸۰|صفحه=ص۷۳۱|شابک= ISBN 964-422-417-5 (جلد اول)}}</ref>

[[شاپور یکم|شاپور]] [[ساسانی]] در کتیبه [[کعبه زرتشت]]، در آنجا که گستره مرزهای امپراتوری خود را ترسیم می‌کند، از کاشغر نیز در کنار [[سغد]]، [[چاچ]] و [[ابرشهر]] که مرکز آن [[نسا]] بوده‌است، در شمار شهرهای قلمرو خود نام می‌برد. گویا شاپور کسی از دودمان [[ساسانی]] را به فرمانروایی کاشغر نگماشته بود و شاه [[کوشانی]] به استقلال در آن سامان فرمان می‌راند و تنها خراج‌گزار شاه [[ایران]] بود. کاشغر نخستین بار در دوره فرمانروایی سلسله [[هان]] به حکومت چین پیوست.<ref name="ادب فارسی"/>

== اسلام در کاشغر ==
کاشغر به عنوان مرکز فرهنگ [[اسلامی]] در چین شناخته می‌شود. مسلمانان [[اویغور]] ۹۸٪ جعمیت این شهر را (در حدود ۳٬۴۰۰٬۰۰۰ نفر) تشکیل می‌دهند. در کاشغر نزدیک به ۱۰ هزار مسجد وجود دارد<ref>{{یادکرد وب| نشانی = http://persian.cri.cn/1/2007/06/25/1@67915.htm| عنوان = زندگی مسلمانان شهر کاشغر| ناشر = وب‌گاه رادیو بین‌المللی چین| زبان = فارسی}}</ref>.

== نگارخانه ==
{{Auto images
|title=مکان‌های مهم دینی کاشغر
|align=right_nowrap
|total_width=900
|text_align=center
|width1=1024|height1=768|image1=Kashgar-mezquita-id-kah-d01.jpg|caption1=مسجد [[عیدگاه]]
|width2=1001|height2=738|image2=Kashgar-apakh-hoja-d04.jpg|caption2=[[آفاق‌خواجه|مزار آفاق‌خواجه]]
|width3=1024|height3=768|image3=Kashgar-minarete-d01.jpg|caption3=مناره‌ای در نزدیکی مسجد [[عیدگاه]]

}}

== جستارهای وابسته ==
* [[راه ابریشم]]
* [[تاشکورگان]]

== منابع ==
{{پانویس|اندازه=ریز}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌انبار|Kashghar}}
* [http://www.xjks.gov.cn وب‌گاه رسمی شهر کاشغر]
* [http://www.muztagh.com/china-pictures/kashgar.htm تصاویری از کاشغر]
* [http://www.jadidonline.com/story/21022009/frnk/percy_sykes کاشغر در سال ۱۹۱۶]، گزارشی مصور از سفر [[پرسی سایکس]] به کاشغر (همراه با توضیحات [[آنتونی وین]])

{{ویکی‌واژه}}
{{شهرهای راه ابریشم}}

[[رده:کاشغر]]
[[رده:اسلام در چین]]
[[رده:سین‌کیانگ]]
[[رده:شهرستان کاشغر]]
[[رده:شهرهای آسیای میانه]]
[[رده:شهرهای چین]]
[[رده:شهرهای راه ابریشم]]
[[رده:شهرهای سین‌کیانگ]]
[[رده:کشورهای قدیم در چین باستان]]
[[رده:مردمان باستانی جمهوری خلق چین]]
[[رده:مناطق مسکونی در سین‌کیانگ]]
[[رده:واحه‌های جمهوری خلق چین]]

کاشان

2015-01-08T11:49:56Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{لحن|تاریخ=مه ۲۰۱۴}} {{نیازمند گسترش}} {{کاربردهای دیگر}} {{جعبه شهر ایران |نام‌...» ایجاد کرد

{{لحن|تاریخ=مه ۲۰۱۴}}
{{نیازمند گسترش}}
{{کاربردهای دیگر}}

{{جعبه شهر ایران
|نام‌رسمی= کاشان

|روی‌نقشه= آری
|عرض‌جغرافیایی =۳۳٫۹۸
|طول‌جغرافیایی =۵۱٫۵۸
|تصویر=Kashan-borujerdis house.jpg|thumb|left|350px
|برچسب‌تصویر=کاشان
|استان= اصفهان|شهرستان= کاشان
|بخش=[[بخش مرکزی شهرستان کاشان|مرکزی]]
|دهستان=
|نام‌محلی= کاشون
|نام‌های‌دیگر=
|نام‌های‌قدیمی=کاسیان، چهل حصاران
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت=۲۷۵،۳۲۵ سال ۱۳۹۰<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls|عنوان=نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ | ناشر =معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران) |تاریخ =۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲ |تاریخ بازبینی=۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲}}</ref>
|وب‌گاه=[http://www.kashan.ir شهرداری کاشان]
|جمله‌خوشامد=
|پانویس
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان=[[فارسی]] با [[لهجه کاشانی]]
|مذهب=[[شیعه]]
|مساحت=۸۶۰۸،۲<ref name="Masahat">{{یادکرد وب|عنوان=نقشهٔ بافت‌های فرسودهٔ مصوب شهرها: کاشان|ناشر=وب‌گاه شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران|نشانی=http://www.udro.org.ir/index.php?option=com_sobi2&sobi2Task=sobi2Details&catid=6&sobi2Id=26&Itemid=83|تاریخ بازدید=۱۴ ژانویهٔ ۲۰۱۳}}</ref>
|ارتفاع=۹۸۲ متر
|میانگین‌دما=۱۸
|میانگین‌بارش‌سالانه=۱۱۶ میلی‌متر
|شمارروزهای‌یخبندان= ۶۰تا۷۰
|شهردار= مهندس سیّدمحمد ناظم‌رضوی
|ره‌آورد=گلاب، کلوچه پشمک، فرش، زیلو
|قالی و گلیم
|پیش‌شماره=۰۳۱
|وب‌گاه=[http://www.kashan.ir شهرداری کاشان]
|جمله‌خوشامد=
|پانویس=}}
'''کاشان''' شهری تاریخی است که مرکز [[شهرستان کاشان|شهرستان]] و فرمانداری ویژهٔ کاشان است که بخشی از [[استان اصفهان]] به حساب می‌آید، این شهر در مرکز [[ایران]] در ۲۲۰ کیلومتری جنوب [[تهران|پایتخت]] و ۲۰۰ کیلومتری [[اصفهان|مرکز استان]] واقع است.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan KASHAN]</ref>

در حدود ۵٬۵۰۰ سال پیش از میلاد یکی از قدیمی ترین سکونت‌گاه در [[تپه سیلک]] در نزدیکی کاشان پدید آمد.<ref>[http://www.iranicaonline.org/pages/chronology-1 CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1] ''iranicaonline.org''</ref>

== ریشه‌شناسی ==
{{اصلی|پیشینه نام کاشان}}
در مورد [[ریشه‌شناسی|ریشه]] نام شهر کاشان مانند بسیاری از نام‌های دیگر اختلاف نظر وجود دارد. گروهی کاشان را برگرفته از «کی آشیان» به معنای جایگاه حاکمان می‌دانند و گروهی دیگر لغت کاشان را به معنی خانه‌های تابستانی که با [[چوب]] و [[نی]] ساخته می‌شوند، دانسته‌اند. بر اساس نظر دیگری کاشان تحریف‌شدهٔ «کاسیان» و به معنای محل اسکان [[کاسیان|اقوام کاسی]] بوده است. در گفته‌های دیگر ساخت [[کاشی]] مرغوب در این منطقه را دلیل نام‌گذاری شهر به نام کاشیان می‌دانند که به کاشان تحریف شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=ارشدی ابیانه |نام=مقداد |کتاب=راهنمای مستند گردشگری کاشان | ناشر=انتشارات محتشم |سال=۱۳۸۸}}</ref>

== جغرافیا ==
=== مکان‌نگاری ===
شهر کاشان در شمال استان اصفهان و در میان کوه‎های کرکس و کویر مرکزی ایران واقع شده‎است، جایی که از لحاظ پوشش گیاهی بیشتر فقیر است و در آن بوته‎ها و درخچه‎ها کم و بیش یافت می‎شوند.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-i-geography KASHAN i. GEOGRAPHY]</ref>

=== تپه‌های سیلک ===
{{اصلی|تپه سیلک}}
دانشمندان قدیمی‌ترین خاستگاه تمدن بشری را سیلک در کاشان عنوان می‌کنند یعنی اولین جایی که شهرنشینی شکل گرفت؛ آنجا که آریایی‌های اولیه تمدن شهرنشینی را ایجاد کردند.قدمت این تپه ها به ۷ هزار سال می‌رسد.

تا کنون ۳۲ تا زیگورات در ایران و عراق طبق متون تاریخی شناسایی شدند که ۵ تا زیگورات در ایران و ۲۷ تا هم در عراق شناسایی شدند که کهن‌ترین آن‌ها همین زیگورات سیلک کاشان هست و این آثار تاریخی بیانگر تمدن ما ایرانیان است.<ref>[http://www.beytoote.com/iran/bastani/silk.html]</ref>

=== اقلیم ===
طبق سیستم کوپن در تقسیم‌بندی اقلیمی، اقلیم کاشان از نوع BWhsa است و آب و هوای گرم و بیابانی دارد، در این فرمول B خشک بودن را نشان می‌دهد، W نشان دهنده شدت خشکی است که درآن مقدار باران سالانه (۱۳٫۵) کمتر از میزان متوسط دمای سالانه به سانتی گراد (۱۹٫۷) است. h نشان نشان دهنده این است که متوسط دمای سالانه بیش از ۱۸ درجه سانتیگراد است، s علامت بارش باران در فصول سرد سال یا زمستان است و a می‌گوید که دمای گرم‌ترین ماه سال از ۲۲ درجه سانتیگراد بیشتر است. بر پایه روش تقسیم‌بندی اقلیمی دومارتون که بر پایه ضریب خشکی است و دو عامل مهم دما و باران را مد نظر دارد، چون ضریب خشکی کاشان ۴٫۵ است بر اساس ضریب دومارتن، کاشان دارای آب و هوای خشک است.<ref>[http://www.kashanmet.ir/ShowPage.aspx?page_=form&order=show&lang=1&sub=13&PageId=299&codeV=1&tempname=KashanNewSkin تعیین اقلیم کاشان با روش‌های اقلیمی]</ref>

<div class="center">
{{Klimatabelle
| TABELLE =
| DIAGRAMM TEMPERATUR =
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG =
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 100
| QUELLE = [http://www.weather.ir/farsi/amar/admin2.asp?CODE=73 weather.ir]
| Ort = آب و هوای کاشان

| hmjan = 10.2
| hmfeb = 13.4
| hmmär = 19.0
| hmapr = 26.3
| hmmai = 31.8
| hmjun = 38.2
| hmjul = 40.8
| hmaug = 39.9
| hmsep = 35.3
| hmokt = 27.6
| hmnov = 18.9
| hmdez = 12.1

| lmjan = -0.3
| lmfeb = 1.5
| lmmär = 6.3
| lmapr = 12.1
| lmmai = 16.9
| lmjun = 21.9
| lmjul = 24.8
| lmaug = 23.3
| lmsep = 18.4
| lmokt = 12.5
| lmnov = 6.2
| lmdez = 1.5

| avjan =
| avfeb =
| avmär =
| avapr =
| avmai =
| avjun =
| avjul =
| avaug =
| avsep =
| avokt =
| avnov =
| avdez =

| nbjan = 26.3
| nbfeb = 19.6
| nbmär = 26.1
| nbapr = 17.5
| nbmai = 13.3
| nbjun = 1.0
| nbjul = 0.5
| nbaug = 0.5
| nbsep = 0.2
| nbokt = 4.3
| nbnov = 12.2
| nbdez = 16.9

| shjan =
| shfeb =
| shmär =
| shapr =
| shmai =
| shjun =
| shjul =
| shaug =
| shsep =
| shokt =
| shnov =
| shdez =

| wtjan =
| wtfeb =
| wtmär =
| wtapr =
| wtmai =
| wtjun =
| wtjul =
| wtaug =
| wtsep =
| wtokt =
| wtnov =
| wtdez =

| lfjan =
| lffeb =
| lfmär =
| lfapr =
| lfmai =
| lfjun =
| lfjul =
| lfaug =
| lfsep =
| lfokt =
| lfnov =
| lfdez =}}
</div>

=== وضعیت ===
در اوایل دورهٔ اسلامی متون جغرافیایی از کاشان به عنوان شهری کوچک یاد کرده‌اند، بعدتر توسعه در [[فلات ایران]] و موقعیت مرکزی کاشان و قرار داشتنش در مسیر ارتباطات، این شهر را به مرکز مهم صنعتی بدل ساخت، از این به بعد بیشتر به عنوان شهری در اندازه متوسط و البته موفق از کاشان یاد شده است. در [[حمله مغول به ایران|حمله مغول]] شهر ویران می‌شود و کمی بعدش دوباره بازسازی می‌شود. در دورهٔ [[صفویه]] کاشان مورد توجه بوده‌است و پادشاهان غالباً در آن سکنا می‌گزیدند و از این شهر به عنوان مرکزی تجاری بزرگ و ثروتمند یاد شده‌است. علی رقم آشوب‌های پس از صفویه و زلزله بزرگی که در دوره [[کریم خان زند]] در کاشان می‌آید این موقعیت تا حدودی حفظ می‌شود اما آشوب‌های اواخر دوره [[قاجاریان|قاجار]] و ناتوانی در رقابت با [[نساجی]] [[اروپا]] موجب زوال شدید شهر می‌شود.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-ii-historical-geography KASHAN ii. HISTORICAL GEOGRAPHY</ref>

=== مناطق ===
در سال ۱۳۸۷ پس از مصوبه تأسیس مناطق شهرداری‌ها توسط وزارت کشور، مناطق دوگانه شهرداری کاشان تشکیل شد .

=== معماری ===
{{مقاله اصلی|معماری کاشان}}
;شهرسازی
[[پرونده:Madreseh kashan bassin.jpg|بندانگشتی|200px|راست|[[مسجد آقابزرگ|مدرسه آقابزرگ]]]]
کاشان همانند دیگر شهرهای قدیمی ایران معماری سنتی شهری‌اش را تا اوایل قرن بیستم حفظ کرده بود، این چینش سنتی که در دوره‌های [[سلجوقیان|سلجوقی]] و [[سلسله صفوی|صفوی]] شکل گرفته بود و تا دوران [[قاجاریان|قاجار]] ادامه یافته بود، در دورهٔ [[حکومت پهلوی|پهلوی]] و به ویژه نیمه دوم قرن بیستم به شدت تغییر یافت.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-v1-urban-design KASHAN v. ARCHITECTURE (1) URBAN DESIGN]</ref>

شهر قدیمی کاشان را دیواری بلند محصور می‌کرده و رفت‌وآمد به درون شهر توسط چند دروازه صورت می‌گرفته. فضای درون شهر مانند دیگر شهرهای دوران میانهٔ اسلامی به چهار قسمت [[ارگ]]، [[مدارس]]، [[بازار]] و محلات تقسیم می‌شده. [[مجموعه قلعه جلالی ویخچال‌های مجاور|قلعه جلالی]] (ارگ حکومتی کاشان) که در زمان [[سلطان ملکشاه سلجوقی]] ساخته شده بود، در طول قرن هجده و نوزده میلادی از میان رفته در حالی که برج‌ها، دروازه‌ها و دیواره‌های شهر در سراسر قرن نوزدهم باقی‌مانده بودند.

[[بازار کاشان]] در مرکز این شهر واقع شده است و دیگر فضاهای شهری در دو طرف آن قرار گرفته‌اند، این بازار در دوره [[صفویه]] رونق فراوانی داشته‌است که البته در دوره [[قاجاریان|قاجار]] میزان قابل ملاحظه‌ای از آن رونق کاسته شده. افزوده‌های جدیدتر بازار شامل [[تیمچه امین‌الدوله]]، دو مدرسه و یک مسجد است.
[[پرونده:Kashan Bazaar roof panorama.jpg|بندانگشتی|300px|چپ|پشت بام [[بازار کاشان]]]]
با ظهور خودرو و ساخت خیابان‌ها، تا به حال کاشان بدون توجه لازم به عناصر تاریخی و شیوه زندگی بومی‌اش رو به گسترش بوده است. گسترش رابطه با [[تهران]] سبب ویران کردن قسمت شمال غربی دیوار شهر در ۱۹۲۰ شد. ساخت چند کارخانه و بانک، کاشان را به شهر تاریخی [[فین]] وصل کرد. در سال‌های ۱۹۳۵-۱۹۴۵ سیاست دولت مرکزی در ساخت راه ماشین‌رو بین تهران و کاشان سبب توسعهٔ شهر در طول دو راه فین و تهران شد. با رسیدن [[راه آهن]] به کاشان ایستگاهی در شرق شهر ساخته شد و روستاهای یحیی‌آباد و جمال‌آباد بخشی از شهر شدند.

در دهه بعدی نخستین میدان ماشین‌رو کاشان که پارکی نیز درون خود داشت ساخته شد، همچنین چند روستای دیگر، بخشی از کاشان بزرگ شدند، بانک‌ها و کارخانه‌های جدیدی ساخته شد و خیابان بزرگی بین بخش قدیمی و جدید شهر ساخته شد. در هفتاد سال گذشته (۱۹۴۰-۲۰۱۰)، شهرک‌های بسیاری در کنار راه‌ها و خارج شهر پدید آمده‌اند، به همان سرعتی که دور شهر قدیمی را قبلاً پر کرده بودند.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-v1-urban-design KASHAN v. ARCHITECTURE (1) URBAN DESIGN]</ref>
;بناها و خانه‌های تاریخی
[[پرونده:Borujerdiha.jpg|بندانگشتی|200px|راست|[[خانه بروجردی‌ها]]]]
از بناهای تاریخی مهم کاشان که هنوز استوار مانده‌اند یا آثارشان پابرجاست می‌توان به [[مناره زین الدین]]،[[آرامگاه سلطان عطابخش]]،[[مسجد عمادی]] (مسجد میرعماد)، [[مسجد جامع کاشان|مسجد جامع]]، [[مدرسه سلطانی کاشان|مدرسه سلطانی]]، [[مسجد آقابزرگ]]، [[مجموعه قلعه جلالی ویخچال‌های مجاور|قلعه جلالی]]، [[حمام سلطان امیراحمد]] و [[تیمچه امین‌الدوله|کاروان سرای امین الدوله]] اشاره کرد، در همه این بناها ویژگی‌های معماری مشابه دیده می‌شود، جز مناره زین الدین که در این زمینه یکتا است.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-v2-historical-monuments KASHAN v. ARCHITECTURE (2) HISTORICAL MONUMENT]</ref>

کاشان حداقل نوزده عمارت تاریخی دارد که به خوبی محفوظ مانده‌اند. این عمارت‌ها عناصر عمومی خانه‌های سنتی کاشان را دارا می‌باشند، اما نسبت به آنها دارای فضاهای بزرگتر، معماری ماهرانه تر و عناصر مجلل تری هستند. از معروف ترین این عمارت‌ها می‌توان به [[خانه بروجردی‌ها]]، [[خانه بنی کاظمی]] و [[خانه مرتضوی]] اشاره کرد.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-v4-historic-mansion KASHAN v. ARCHITECTURE (4) HISTORIC MANSIONS]</ref>

=== پارک‌ها و فضای سبز ===
[[پرونده:Fingarden1.jpg|300px|rihgt|بندانگشتی| درختان سرو کهنسال باغ فین]]
به گفته شهردار کاشان سرانه فضای سبز در این شهر در منطقه ۱ شهرداری کاشان برای هر شهروند ۲۲ متر مربع است، این میزان در منطقه ۲ شهرداری کاشان برای هر شهروند ۵/۲۲ متر مربع بیان شده‌است.،<ref>[http://www.jomhourieslami.com/1391/13911021/13911021_17_jomhori_islami_shahrestan_0001.html افزایش فضای سبز در کاشان]</ref> در تاریخ ۲۳ آبان ۱۳۹۰ فاز اول پارک جوان به عنوان سی و هفتمین پارک کاشان افتتاح شد<ref>[http://www.imna.ir/vdcjvvex.uqeomzsffu.txt سی و هفتمین پارک کاشان افتتاح شد]</ref> از دیگر پارک‌های کاشان می‌توان به ناژون، ملافتح الله، شهید قدیرزاده، شهید حسن‌زاده، کودک، شهید کریمی، انقلاب، آیت‌الله مدنی، شهیدان ترنجی و پارک نرگس نام برد.<ref>[http://www.atlas-ef.com/atlas/CulturalAtlas/search/?o_id=21 فهرست پارک‌های استان اصفهان]</ref>

[[باغ فین]] از معروف ترین فضاهای سبز کاشان است و از مهمترین نمونه‌های باغ‌های ایرانی است که هنوز زنده و پابرجاست، وجود عناصر آب و درخت که عناصری پویا هستند در کنار ابنیه که عناصر ثابت معماری هستند، هویتی زنده به این اثر فرهنگی و تاریخی بخشیده‌است.<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5177/
| عنوان = The Persian Garden
| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱
| ناشر = یونسکو
| زبان = en}}</ref> این باغ در مقایسه با بسیاری از باغ‌های ایرانی مشابه، باغ فین با [[آب]] قابل توجهی مشروب می‌شود.<ref>{{یادکرد|فصل=Fin Garden|کتاب=Land of Lion, Land of Sun|نویسنده = Rafie Hamidpour|ناشر =Author House|چاپ=اول|شهر=بلومینگتون؛ ایندیانا، ایالات متحده آمریکا|صفحه=۵۱|سال=۲۰۱۰|شابک=(ISBN ۹۷۸-۱-۴۴۹۰-۹۱۴۹-j)}}</ref> این مجموعه که در کنار [[میدان نقش‌جهان]] و [[کاخ چهلستون]]، بیشترین بازدید کننده و گردشگر استان اصفهان را به سوی خود جلب می‌نماید،<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.irna.ir/NewsShow.aspx?NID=183842
| عنوان = چهلستون، میدان امام و باغ فین کاشان بیشترین بازدید کننده نوروزی در استان اصفهان را دارند
| تاریخ بازدید = ۲۵ مارس ۲۰۱۱
| تاریخ = ۱۰ فروردین ۸۹
| ناشر = خبرگزاری جمهوری اسلامی}}</ref> در سال ۱۹۳۵ میلادی در [[فهرست آثار ملی ایران]] به ثبت رسید.<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5177/
| عنوان = The Persian Garden
| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱
| ناشر = یونسکو
| زبان = en}}</ref> همچنین کار ثبت جهانی این اثر که از سال ۲۰۰۷ میلادی آغاز شده بود، چندین سال به طول انجامید و سرانجام در زمستان ۱۳۸۹، مرحله اول ثبت این اثر در [[فهرست میراث جهانی یونسکو]] به انجام رسید.<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100832977729
| عنوان = مرحله اول ثبت جهانی باغ فین کاشان
| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱
| تاریخ = ۲۲ دی ۱۳۸۹
| ناشر = جام جم آنلاین}}</ref> برخی منابع تاریخی قدمت این باغ را به دوران سلطنت [[آل‌بویه]] می‌رسانند،<ref>{{یادکرد وب| نشانی = http://tourism.isfahancht.ir/Isfahan_Virtual_Tour/Fa/Fa_index.php?f=1017%20Fin%20Garden| عنوان = باغ فین کاشان| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱| ناشر = سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان}}</ref> در حالی که ساختمان باغ فین فعلی به دوران [[شاه عباس بزرگ]] نسبت داده شده<ref>{{یادکرد|فصل=LESSONS IN GARDEN HISTORY|کتاب=Gardens of Eden: Among the World's Most Beautiful Gardens|نویسنده = Holly Kerr Forsyth|صفحه=۸۷}}</ref> میراث فرهنگی ایران طراح باغ را [[غیاث‌الدین جمشید کاشانی]] می‌داند و<ref>{{یادکرد وب| نشانی = http://tourism.isfahancht.ir/Isfahan_Virtual_Tour/Fa/Fa_index.php?f=1017%20Fin%20Garden| عنوان = باغ فین کاشان| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱| ناشر = سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان}}</ref> منابع دانشگاهی طراح باغ را [[شیخ بهایی]] معرفی می‌کنند.<ref>{{یادکرد|فصل=SPIRITUALITY, PHILOSOPHY AND THEOLOGY|کتاب=The Cambridge history of Iran: The Timurid and Safavid periods|نویسنده = Peter Jackson, Laurence Lockhart|ناشر =CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS|چاپ=چهارم ۲۰۰۱|شهر=نیویورک|صفحه=۶۶۸|سال=۲۰۰۱|شابک=(ISBN 0-5۲۱-۲۰۰۹۴-۶)}}</ref> باغ فین همان جایی است که به دستور [[ناصرالدین‌شاه]]، در سال ۱۸۵۲ میلادی [[صدراعظم]] معروف ایران [[امیرکبیر]] را در [[حمام فین|حمام آن]] به [[قتل]] رساندند.<ref>{{یادکرد|فصل=Fin Garden|کتاب=Land of Lion, Land of Sun|نویسنده = Rafie Hamidpour|ناشر =Author House|چاپ=اول|شهر=بلومینگتون؛ ایندیانا، ایالات متحده آمریکا|صفحه=۵۱|سال=۲۰۱۰|شابک=(ISBN ۹۷۸-۱-۴۴۹۰-۹۱۴۹-j)}}</ref> از مهمترین گیاهان این باغ، ۵۷۹ اصله [[درخت سرو]] و ۱۱ اصله [[درخت چنار]] است<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5177/
| عنوان = The Persian Garden
| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱
| ناشر = یونسکو
| زبان = en}}</ref> که اغلب بین ۱۰۰ تا ۴۷۰ سال سن دارند.<ref>{{یادکرد وب
| نشانی = http://www.chn.ir/news/?section=2&id=51741
| عنوان = باغ فین کاشان؛ قربانی رفتار غیرکارشناسانه
| تاریخ بازدید = ۲۴ مارس ۲۰۱۱
| تاریخ = ۱۵ شهریور ۱۳۸۹
| ناشر = خبرگزاری میراث فرهنگی}}</ref>

== جمعیت‌شناسی ==
{{مقاله اصلی|جمعیت‌شناسی کاشان}}
جمعیت کاشان بر پایه نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ برابر با ۲۹۳،۸۰۶ نفر بوده‌است،<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.amar.org.ir/Portals/2/pdf/jamiat_shahrestan_keshvar.pdf |عنوان=جمعیت شهرستانها و خانوار کشور سال ۱۳۹۰|ناشر=مرکز آمار ایران |تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۴آذر۱۳۹۱ | پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CvbN9BL9 | تاریخ بایگانی = ۱۵ دسامبر ۲۰۱۲}}</ref> این شهر حدود ۹۰% جمعیت [[شهرستان کاشان]] را در خود جای داده است.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-iv-population KASHAN iv. POPULATION]</ref>

=== زبان ===
{{مقاله اصلی|لهجه کاشانی}}
{{مقاله اصلی|گویش کلیمیان کاشان}}
مردم کاشان به [[لهجه کاشانی]] از [[زبان فارسی]] تکلم می‌کنند، این لهجه مانند بسیاری از لهجه‌های فارسی دارای ویژگی‌های آوایی‌ای است که برخی از آنها خاص این منطقه‌است. این ویژگی‌ها در لهجهٔ کاشانی به‌طور عمده حاصل عملکرد فرایندهایی مانند هماهنگی مصوت‌ها، همگونی صامت‌ها، حذف‌ها و غیره‌است که، هرچند بعضی از آنها در سایر گونه‌های فارسی نیز قابل مشاهده‌است، نوع و میزان وقوع آنها، لهجهٔ کاشانی را از سایر لهجه‌های فارسی به نوعی متمایز کرده‌است.<ref>[http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/578679 برخی ویژگی‌های آوایی در لهجه کاشانی]</ref> در گذشته کلیمیان ساکن کاشان که امروزه بیشترشان به [[آمریکای شمالی]] مهاجرت کرده‌اند به گویشی از [[زبان‌های مرکزی ایران]] که به گویش یهودیان کاشان معروف است تکلم می‌کرده‌اند این گویش به [[زبان راجی]] که در روستاهای اطراف کاشان تکلم می‌شود شباهت داشته‌است.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-ix2-urban-jewish-dialect KASHAN ix. THE MEDIAN DIALECTS OF KASHAN (2) URBAN JEWISH DIALECT]</ref>

=== دین ===
منابع اسلامی، از قدیمی ترینشان، همواره از کاشان در کنار [[قم]] به عنوان شهری [[شیعه]] مذهب یاد کرده‌اند.<ref>[http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/26633 پیشینه تشیع در کاشان]</ref>

;یهودیان کاشان
{{مقاله اصلی|یهودیان کاشان}}
کاشان سکونت گاه جامعه‌ای مهم از [[یهودیان]] و مرکز فرهنگی برای ایشان بوده‌است که سابقه‌اش حداقل به دوره صفویه باز می‌گردد. با اینکه گویش یهودیان حضوری دیرین را در این سرزمین نشان می‌دهد، اما منابع میانه هیچ اشاره‌ای به وجود جامعه‌ای یهودی در کاشان نکرده‌اند و احتمال می‌رود که ایشان ساکنان روستاهای اطراف کاشان بوده‌اند. مهاجرت یهودیان به کاشان در دوره [[صفویه]] به خاطر رونق تجارت ابریشم افزایش یافت و جامعه یهودی تا اوایل قرن نوزدهم که به گفته خودشان مجبور به اسلام آوردن شدند در آن حضور داشتند. بنا به [[کتاب آنوسی]] اثر [[بابای بن لطف]] در ۱۶۵۶ میلادی یهودیان کاشان به اجبار مسلمان شدند، هفت سال بعد پس از مداخله و کمک فقیه شیعه [[ملا محسن فیض کاشانی]] یهودیان توانستند پس از پرداخت [[جزیه]] این سال‌ها دوباره به آیین خویش بازگردند، عده نیز بر اسلام باقی‌ماندند که به جدیدالسلام‌ها معروف شدند.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kashan-viii-religious-communities KASHAN viii. RELIGIOUS COMMUNITIES (1) JEWISH COMMUNITY]</ref>

== فرهنگ ==
[[پرونده:Persian Fritware Seljuq Era 13th Century.JPG|بندانگشتی|250px|چپ|اثر هنری از کاشان در سده سیزدهم میلادی (دوران سلجوقی)]]

== اقتصاد ==

اقتصاد کاشان از دیر باز بر روی صنعت کشاورزی و تولید محصولاتی چون پنبه، پیاز، غلات، صیفی جات و انواع میوه ها و گیاهان دارویی، گلابگیری و تهیـه عرقی جات سنتی و صنایع دستی مانند مسگری، کاشیگری، ابریشم بافی، مخمل بافی، شعر بافی، گلیم باقی، زیلو بافی، زری بافی و قالیبافـی تکیـه داشتـه است. در اراضی کشاورزی منطقه کاشان و حومه انواع درختان میوه می روید. قسمت عمده زمینهای ایـن منطقـه زیـر کشـت پنبـه و غلـه اسـت. همچنیـن گوجه درختی، سیب درختی، انگور، سبزی کاری و صیفی کاری، چغندر، هویج و شلغم از دیگر محصولات کاشان است. افزون بر آن پرورش گل در قمصـر، هندوانه و طالبی در آران و بیدگل و کشت سیب زمینس در حومه رونق خوبـی دارد و انـار فیـن و راونـد و عطـر و گـلاب قمصـر شهـرت ویـژه ای دارد. در کاشان معادنی مانند مس، آهن، سولفات باریم، زاج سبز، نمک طعام، سنگهای مرمر و تراورتن وجود دارد ه بعضی از آنها دست نخورده باقی‌مانده اسـت. صنعت فرش دستباف کاشان در اباد، طرحنه ، نقش ها و رنگهای زیبا و دلفریب، روزگاری طولانی زبانـزد و نقـل محـافـل هنـری، اقتصـادی، نمـایشگـاهـی و علمی بوده است. افسوس که با روی کار آمدن فناوری های ماشینی این صنعت و حرفه با ارزش به همراه حرفه های جانبی آنـدر حـال رکـود و فـرامـوشـی است. کاشان در زمره اولین شهرهای ایران است و صنایع کارخانه ای را در خود جای داده است. اولین کارخانه در سال ١٣١٣ به نام کارخانه ریسندگـی پایه گذاری شد و پس از آن ارخانه های دیگری مانند حریر و مخمل(١٣٣٨)، تارو پود (١٣٣٤)، کرک (١٣٤٥)، پشم (١٣٤٨) و قـالـی راونـد (١٣٥٠) به کار افتاد. امروزه کاشان با دارا بودن ده ها کرخانه فرش ماشینی و صنایعی همچون چینی و ملامین سازی، کاشی سازی، ریسندگی و ابزار آلات صنعتـی تبدیل به یکی از قطبهای صنعتی کشور شده است.

== مشکلات شهری ==
=== کمبود آب شرب ===
== آموزش ==
=== اقتصاد ===

اقتصاد کاشان از دیر باز بر روی صنعت کشاورزی و تولید محصولاتی چون پنبه، پیاز، غلات، صیفی جات و انواع میوه ها و گیاهان دارویی، گلابگیری و تهیـه عرقی جات سنتی و صنایع دستی مانند مسگری، کاشیگری، ابریشم بافی، مخمل بافی، شعر بافی، گلیم باقی، زیلو بافی، زری بافی و قالیبافـی تکیـه داشتـه است. در اراضی کشاورزی منطقه کاشان و حومه انواع درختان میوه می روید. قسمت عمده زمینهای ایـن منطقـه زیـر کشـت پنبـه و غلـه اسـت. همچنیـن گوجه درختی، سیب درختی، انگور، سبزی کاری و صیفی کاری، چغندر، هویج و شلغم از دیگر محصولات کاشان است. افزون بر آن پرورش گل در قمصـر، هندوانه و طالبی در آران و بیدگل و کشت سیب زمینس در حومه رونق خوبـی دارد و انـار فیـن و راونـد و عطـر و گـلاب قمصـر شهـرت ویـژه ای دارد. در کاشان معادنی مانند مس، آهن، سولفات باریم، زاج سبز، نمک طعام، سنگهای مرمر و تراورتن وجود دارد ه بعضی از آنها دست نخورده باقی‌مانده اسـت. صنعت فرش دستباف کاشان در اباد، طرحنه ، نقش ها و رنگهای زیبا و دلفریب، روزگاری طولانی زبانـزد و نقـل محـافـل هنـری، اقتصـادی، نمـایشگـاهـی و علمی بوده است. افسوس که با روی کار آمدن فناوری های ماشینی این صنعت و حرفه با ارزش به همراه حرفه های جانبی آنـدر حـال رکـود و فـرامـوشـی است. کاشان در زمره اولین شهرهای ایران است و صنایع کارخانه ای را در خود جای داده است. اولین کارخانه در سال ١٣١٣ به نام کارخانه ریسندگـی پایه گذاری شد و پس از آن ارخانه های دیگری مانند حریر و مخمل(١٣٣٨)، تارو پود (١٣٣٤)، کرک (١٣٤٥)، پشم (١٣٤٨) و قـالـی راونـد (١٣٥٠) به کار افتاد. امروزه کاشان با دارا بودن ده ها کرخانه فرش ماشینی و صنایعی همچون چینی و ملامین سازی، کاشی سازی، ریسندگی و ابزار آلات صنعتـی تبدیل به یکی از قطبهای صنعتی کشور شده است.

== ترابری ==
=== فرودگاه ===
شهر کاشان دارای یک فرودگاه داخلی غیر فعال است که دو دهه از افتتاح آن می‌گذرد. هم اکنون [[سازمان هواپیمایی کشوری]] در حال آماده‌سازی محیط موجود در فرودگاه برای برقراری پرواز از این فرودگاه است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= فرودگاه-کاشان-فعال-می‌شود/|عنوان=فرودگاه کاشان فعال می‌شود | ناشر =پایگاه خبری تحلیلی کاشان و آران و بیدگل |تاریخ =۴ تیر ۱۳۹۱ |تاریخ بازبینی=۲۸ مارس ۲۰۱۳}}</ref>
گفتنی است بدیل مجاورت با سایت هسته ای نطنز این منطقه پرواز ممنوع می باشد.

=== راه آهن ===

کاشان به وسیله ایستگاه مرکزی راه آهن کاشان به شبکه ریلی کشور متصل می باشد.

=== اتوبوس ===
شرکت واحد اتوبوسرانی کاشان و حومه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی تاسیس شد. هم اکنون ۱۵۹ دستگاه اتوبوس ملکی و ۳۵ دستگاه اتوبوس بخش خصوصی در ۱۴ خط در حال سرویس دهی در شهر می‌باشند. همچنین ۵۳۰ دستگاه مینی بوس نیز تحت نطارت این شرکت کار جابجایی مسافران حومه را بر عهده دارند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://kashanbus.ir/About.aspx |عنوان= تاریخچه سازمان اتوبوسرانی کاشان و حومه| ناشر =سازمان اتوبوسرانی کاشان و حومه |تاریخ = |تاریخ بازبینی=۳ مارس ۲۰۱۳}}</ref>

== ره‌آوردها ==
=== غذاهای سنتی ===
گوشت لوبیا:
مواد لازم :
گوشت گوسفند 300 گرم
پیاز 1 عدد
لوبیا سفید 200 گرم
زردچوبه قدری
فلفل قدری
نمک قدری
طرز تهیه :
گوشت استخوان دار و چرب باشد ، لوبیا سفید محلی کاشان باشد
ابتدا لوبیا را خیس کرده و گوشت را با استخوان چند تکه می کنیم و همراه پیاز و لوبیا خیس شده می گذاریم یک جوش بزند آب آن را خالی می کنیم آب تازه روی آنها می ریزیم و با نمک ، زردچوبه ، فلفل می گذاریم تا گوشت و لوبیا سفید به آرامی کاملاً پخته شود و جا بیفتد زمانی که آب گوشت به تعداد نفرات شد زیر غذا را خاموش می کنیم این آبگوشت با ترشی و پیاز مصرف می شود .

از دیگر غذاهای سنتی کاشان: شفته (قیمه ریزه) و کوفته چغندر و گوشت کلم است.

=== شیرینی‌ها ===
کلوچه و پشمک ،حلوا ارده ، ارده شیره ،نقل بیدمشکی ،حاجی بادامی و جوزقند

=== صنایع دستی ===
از صنایع دستی کاشان می‌توان به [[کاشی کاری]]، [[سفال‌گری]]، اصول اربعه معماری و گنبدسازی ([[گوشه سازی]]، [[رسم بندی]]، [[مقرنس]] و [[گره سازی]])، [[گچ بری]]، [[آجرکاری]]، [[گره چینی]]، [[قالی بافی]]، [[نقشه کشی قالی]]، [[شعربافی]]، [[زری بافی]]،[[مخمل بافی]]، [[زیلوبافی]]، [[گیوه بافی]]، [[رفوگری]]، [[رنگرزی]]، [[نمد مالی]]، [[مسگری]]، [[مشبک کاری]] و [[منبت کاری]] نام برد.<ref>[http://www.keyashiyan.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=5 صنایع دستی و سوقات کاشان]</ref> همچنین چند تن از هنرمندان صنایع دستی کاشان از طرف یونسکو مهر اصالت دریافت کرده‌اند.<ref>[http://www.kashancht.ir/kashan/news/Print_item.asp?ID=133 شعربافی کاشان بار دیرگ مهر اصالت دریافت کرد]</ref><ref>[http://www.kashancht.ir/kashan/news/Print_item.asp?ID=135 زیلوی سجاده‌ای ایران مهر اصالت یونسکو دریافت کرد]</ref>

;قالی‌بافی
{{مقاله اصلی|قالی کاشان}}

== نگارخانه ==
<gallery>
پرونده:مسجد_و_مدرسه_امام_خمینی.jpg| مسجد و مدرسهٔ امام خمینی
پرونده:مراسم سنتی مذهبی قالیشویان فین.jpg|مراسم سنتی مذهبی قالیشویان فین
</gallery>

== شهرهای خواهر ==
کاشان با سه شهر جهان [[خواهرخواندگی (شهرها)|خواهرخوانده]] است:
{| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:right;"
|-
! style="background:#811541" | زمان
! style="background:#811541" | کشور
! style="background:#811541" | شهر خواهرخوانده
|-
|۲۰۰۸
|{{flagicon|Sweden}}[[سوئد]]
|[[اومئا]]
|-
|۲۰۰۹
|{{flagicon|bulgaria}}[[بلغارستان]]
|[[کازانلاک|کازانلیک]]<ref>[http://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=156841 کاشان و کازانلیک بلغارستان خواهرخوانده شدند]</ref>
|-
|۲۰۱۰
|{{flagicon|iran}}[[ایران]]
|[[سبزوار]]<ref>[http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8905210889 سبزوار و کاشان خواهرخوانده شدند]</ref>
|}
{{-}}

== پانویس ==
{{پانویس|3}}
[http://knp.ir پورتال خبری کاشان]
[http://forum.kashuniha.ir انجمن کاشان]
[http://home.kashuniha.ir جامعه مجازی کاشان]
[http://portal.kashuniha.ir پورتال کاشان]
[http://kashuniha.ir وبسایت مجموعه فرهنگی کاشان]

{{فرمانداری ویژه}}
{{استان اصفهان}}
{{معماری ایرانی}}

{{جعبه پیوند به پروژه‌های خواهر
|نویسنده=no
|ویکی‌واژه=کاشان
|ویکی‌نسک=کاشان
|ویکی‌گفتاورد=کاشان
|ویکی‌نبشته=کاشان
|ویکی‌انبار=Category:kashan
|ویکی‌خبر=کاشان
|ویکی‌گونه=no
}}

{{سایپا}}
[[رده:کاشان]]
[[رده:شهرستان کاشان]]
[[رده:شهرهای استان اصفهان]]
[[رده:معماری ایرانی]]
[[رده:مناطق مسکونی در شهرستان کاشان]]
[[رده:واحه‌های ایران]]

کاستامونو

2015-01-08T11:48:56Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|41|22|35|N|33|46|35|E|type:city_region:TR_source:enwiki|display=title}} {{Infobox settlement <!--more fields are available for this...» ایجاد کرد

{{coord|41|22|35|N|33|46|35|E|type:city_region:TR_source:enwiki|display=title}}
{{Infobox settlement 
|settlement_type = District
|coordinates_region = TR
|subdivision_type = [[فهرست کشورهای جهان بر اساس الفبای فارسی|کشور]]
|subdivision_name = {{TUR}}
|timezone=[[زمان اروپای شرقی|ساعت]]
|utc_offset=+۲
|map_caption = Location of Kastamonu within Turkey.
|timezone_DST=[[ساعت تابستانی اروپای شرقی|ساعت تابستانی]]
|utc_offset_DST=+۳
|official_name = Kastamonu, Turkey
|image_skyline = Kastamonu from above.jpg
|image_caption = Kastamonu viewed from the citadel
|image_blank_emblem =
|blank_emblem_type =
|image_map = Kastamonu districts.png
|subdivision_type1=[[ناحیه‌های ترکیه|ناحیه]]
|subdivision_name1 = [[ناحیه دریای سیاه|Black Sea]]
|subdivision_type2=[[فهرست استان‌های ترکیه|استان]]
|subdivision_name2 = Kastamonu, Turkey
|population_total =
|population_urban = ۹۱٬۰۱۲
|population_as_of = ۲۰۱۰
|population_footnotes =
|population_density_km2 = ۵۵٫۶۵
|area_total_km2 = ۱۸۳۴
|elevation_m = ۹۰۴
|pushpin_map = Turkey
|pushpin_label_position = 
|pushpin_map_caption = Location of Kastamonu
|pushpin_mapsize =
|latd = ۴۱
|latm = ۲۲
|latNS = N
|longd = ۳۳
|longm = ۴۶
|longEW = E
|postal_code_type = [[کد پستی]]
|postal_code = 37xxx
|blank_info = ۳۷
|blank_name= [[پلاک وسایل نقلیه ترکیه]]
|area_code = ۳۶۶
|leader_title = Mayor
|leader_name = Turhan Topçuoğlu ([[حزب حرکت ملی|MHP]])
|website = [http://www.kastamonu.bel.tr/ www.kastamonu.bel.tr]
|leader_name1 =
|gwebsite = [http://www.kastamonu.gov.tr/ www.kastamonu.gov.tr]
}}

'''قسطمونی'''(به [[ترکی]]:Kastamonu) یکی از [[شهرهای ترکیه]] است. این شهر مرکز استان به همین نام نیز هست. جمعیت این شهر طبق آمار سال ۲۰۰۸دارای ۸۲٫۲۸۹ جمعیت شهری می‌باشد.

این شهر یکی از شهرهای تاریخی ترکیه‌است و تاریخ این شهر به زمان [[سلجوقیان روم]] می‌رسد. قلعه این شهر می‌تواند گواهی خوبی بر این گفتار باشد.

== جستارهای وابسته ==

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد-ویکی
|پیوند=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kastamonu&oldid=596636439
|عنوان=Kastamonu
|زبان=انگلیسی
|بازیابی= ۲۱ مارس ۲۰۱۴}}

[[رده:قسطمونی]]
[[رده:آثار باستانی یونان در ترکیه]]
[[رده:شهرهای ترکیه]]
[[رده:مناطق مسکونی در استان قسطمونی]]

کاچ

2015-01-08T11:47:38Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{coord|47|57|N|20|37|E|region:HU_type:city_source:GNS-enwiki|display=title}} {{جعبه زیستگاه |نام‌رسمی=کاچ{{سخ}}K...» ایجاد کرد

{{coord|47|57|N|20|37|E|region:HU_type:city_source:GNS-enwiki|display=title}}
{{جعبه زیستگاه
|نام‌رسمی=کاچ{{سخ}}Kács
|کشور=[[مجارستان]] {{flagicon|Hungary}}
|شهرستان=[[برشد-آبائوی-زمپلن]]
|جمعیت=۵۴۱ نفر
|}}

'''کاچ''' {{به مجاری|Kács}} روستاییست در شهرستان [[برشد-آبائوی-زمپلن|بُرشُد-آپائوی-زِمپلِن]] در کشور [[مجارستان]]. جمعیت این روستا در ۲۰۰۹، ۵۴۱ نفر بوده‌است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,115776&_dad=portal&_schema=PORTAL
|عنوان=Központi Statisztikai Hivatal (KSH)
|زبان=مجاری
}}</ref><ref name="ksh cite">[http://portal.ksh.hu/pls/portal/cp.hnt_telep?NN=32993 کاچ] در [[اداره آمار مرکزی مجارستان]] (مجاری). ۱ ژانویه ۲۰۰۹</ref>
== منابع ==
{{پانویس}}

== پیوند به بیرون ==
* [http://www.bukk.info/kacs Kács]
* [http://www.vendegvaro.hu/5-1153 Kács a Vendégvárón]

{{مجارستان-خرد}}
{{کوه‌های ایران}}

[[رده:روستاها در مجارستان]]

کاث

2015-01-08T11:46:52Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «شهر کاث. '''کاث''' یا '''کات''' شهری کهن در سرزمین خوارزم...» ایجاد کرد

[[پرونده:Kath.png|thumb|left|250px|شهر کاث.]]
'''کاث''' یا '''کات''' شهری کهن در سرزمین [[خوارزم]] است.

ایالت خوارزم در ابتدای سده میانه دو پایتخت داشت. [[اورگنج]] در جانب باختری رود [[آمودریا]] و کاث در جانب خاوری رود. در پایان [[سده ۴ (قمری)|سده ۴]] ق کاث دیگر از شهرهای مهم خوارزم نبود. احتمالا طغیان‌های مکرر آمودریا باعث ویرانی شهر گردید زیرا با هر طغیان رود چند محله از شهر را خراب می‌کرد و در نهایت کار به جایی رسید که کاث در ردیف شهرهای بی‌اهمیت درآمد.<ref>جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ص۴۷۴.</ref>

[[مغولان]] به این شهر خرابی وارد نکردند و حتی [[ابن بطوطه]] که از این شهر دیدن کرد آنرا شهرک زیبائی یاد می‌کند.<ref>لغتنامهٔ دهخدا، مدخل «خوارزم»</ref>. در پایان [[سده ۸ (قمری)|سده ۸]] ق شهر به دست [[تیمور]] ویران شد ولی پس از آن خود او دستور به بازسازی آن داد.<ref>لغتنامهٔ دهخدا، مدخل «خوارزم»</ref> [[شرف الدین علی یزدی]] نیز از کاث یاد کرده‌است. در [[سده ۱۱ (قمری)|سده ۱۱ق]] کاث کنار ترعه‌ای خشک قرار داشت. بدین جهت انوشه خان [[خیوه]] شهر دیگری به نام کاث نزدیک آن بنا نهاد. ویرانه‌های کاث در شمال آمودریا است و به نام آرامگاهی منسوب به شیخ عباس ولی که گویند از مشایخ ابتدای اسلام بوده‌است، نامیده می‌شود.<ref>[[دایرةالمعارف فارسی]]، سرواژه: کاث یا کات</ref>

[[یاقوت حموی]] در ذکر قصبه «نوزکاث» می‌نویسد: {{نقل قول|شهرکی است نزدیک [[کهنه‌گرگانج|جرجانیهٔ]] خوارزم و «نوز» به زبان خوارزمی به معنی «نو» است، و آنجا شهری است که نامش «کاث» است، و این را یک «کاث نو» خوانده‌اند.}}
[[ابوعلی سینا]] در رساله «مخارج الحروف» تلفظ حرفی را که «سین زائی» خوانده از مختصات حروف ملفوظ [[زبان خوارزمی]] ذکر می‌کند.

مردم کاث باستانی از نژاد [[ایرانی]] و زبانشان تا پیش از سدهٔ ۱۳ میلادی [[زبان خوارزمی]] از گروه [[زبان‌های ایرانی]] و بسیار نزدیک [[زبان سغدی|زبان ایرانی سغدی]] بوده‌است. پس از سدهٔ ۱۳ میلادی، رفته رفته این زبان با گویش‌های خاصی از [[ترکی]] و [[فارسی]] (از [[زبان‌های ایرانی]]) جایگزین می‌شود.

== پانویس ==
{{پانویس|2}}

== منابع ==
* دهخدا، علی اکبر، ''لغتنامهٔ دهخدا''، چاپخانهٔ بانک ملی، تهران.
* مصاحب، غلامحسین، ''دایرةالمعارف فارسی''، تهران، ۱۳۴۵.
* {{یادکرد|کتاب=[[جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی]] |نویسنده=لسترنج |ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی |ترجمه=محمود عرفان |چاپ=سوم |شهر= تهران |سال=۱۳۶۷ |شابک=}}

[[رده:تاریخ آسیای مرکزی]]
[[رده:شهرهای خوارزم]]
[[رده:شهرهای ایران قدیم]]

کابل

2015-01-08T11:46:13Z

Zarif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{Coord|۳۴|۳۲|N|۶۹|۱۰|E|display=title}} {{دیگر کاربردها|کابل}} {{جعبه شهر افغانستان |نام‌رس...» ایجاد کرد

{{Coord|۳۴|۳۲|N|۶۹|۱۰|E|display=title}}
{{دیگر کاربردها|کابل}}

{{جعبه شهر افغانستان
|نام‌رسمی= کابل
|عرض‌جغرافیایی =۳۴٫۵۳۳
|طول‌جغرافیایی =۶۹٫۱۶۶
|تصویر= Mountains of Kabul.jpg
|اندازه‌تصویر= 270
|برچسب‌تصویر= مرکز کابل که ۱،۸۰۰ متر بالاتر از سطح دریا قرار گرفته در دره‌ای دراز و باریک بین کوه‌های [[هندوکش]] را شکافته است
|ولایت=کابل
|ولسوالی=کابل
|علاقه‌داری=
|نام‌محلی=
|نام‌های‌قدیمی=
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت = ۲٬۸۵۰٬۰۰۰ (سرشماری ۲۰۰۸)
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان= [[فارسی دری]] - [[پشتو]]
|مذهب=[[سنی]]، [[شیعه]]
|مساحت=
|ارتفاع=۱۷۹۰ متر
|میانگین‌دما=
|میانگین‌بارش‌سالانه=
|شمارروزهای‌یخبندان=
|شهردار= محمد یونس نواندیش
|ره‌آورد=
|پیش‌شماره=
|وب‌گاه=
|جمله‌خوشامد= '''به [[فارسی]]''' به شهر زیبای کابل خوش آمدید.
|پانویس=
}}
'''کابل'''، [[پایتخت]] '''[[افغانستان]]''' با جمعیتی حدود ۲،۸۵۰،۰۰۰ نفر<ref>مطابق به سرشماری ۲۰۰۸</ref> و مساحتی حدود ۲۷۵ کیلومتر مربع است که در [[ولایت کابل]] (استان کابل) واقع شده است.<ref name="CSO">{{چپ‌چین}}"Afghanistan Statistical Yearbook 2008/09", Central Statistics Office{{پایان چپ‌چین}}</ref> کابل همراه با دیگر توابع ([[فهرست ولسوالی‌های افغانستان|ولسوالی‌ها]])، جمعیتی بیش از ۳٫۵ میلیون و مساحتی در حدود ۴۲۵ کیلومتر مربع دارد.

کابل مرکز اداری و سیاسی افغانستان می‌باشد و در ۱،۸۰۰ متری بالای سطح دریا در دره‌ای دراز و باریک بین کوه‌های [[هندوکش]] را شکافته و در طول [[دریای کابل]] امتداد یافته است. این شهر همراه با [[قندهار]]، [[هرات]] و [[مزار شریف]] توسط بزرگراه‌های حلقوی که در سرتاسر کشور امتداد یافته وصل شده است. کابل همچنین مسیر اصلی شاهراه [[جلال‌آباد]] که به سوی [[پشاور]] [[پاکستان]] می‌رود می‌باشد.

محصولات اصلی کابل شامل [[میوه|میوه تازه]] و [[میوه خشک|خشک]]، [[قالیچه افغان]]، [[چرم]] و محصولات پوست گوسفند، لباس‌ها و اسباب محلی و نسخه‌های محصولات باستانی می‌باشد. جنگ‌های ۱۹۷۸-۲۰۰۱ این صنعت را مختل کرد و به اقتصاد صدمه بسیاری وارد کرد.<ref>{{چپ‌چین}}{{Cite web|url=http://www.experiencefestival.com/a/Kabul_-_Reconstruction/id/594323 |title=Kabul: Encyclopedia II - Kabul - Reconstruction |publisher=Experiencefestival.com |date= |accessdate=2010-06-27}}{{پایان چپ‌چین}}</ref>

شهر کابل قدامت ۳،۵۰۰ ساله دارد؛ پادشاهان بسیاری سالها روی شهر به خاطر موقعیت استرتژیکی آن که در طول مسیرهای جنوب و مرکز آسیا قرار گرفته جنگ می‌کردند.<ref name=Dupree>{{چپ‌چین}}{{Cite web |url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |title=An Historical Guide to Kabul - The Story of Kabul |author=[[نانسی هاتچ دوپری|Nancy Dupree]] / Aḥmad ʻAlī Kuhzād|publisher=American International School of Kabul |date=1972 |accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> از سال ۱۵۰۴ تا ۱۵۲۶، کابل به عنوان مرکز رسمی [[بابر]]، سازنده امپراتوری [[گورکانیان]] بود. بعد از آن تا سال ۱۷۳۸ زیر [[سلطنت دهلی]] بود، که [[نادر شاه]] و نیروهای [[افشاریان]] به گورکانیان حمله کردند.<ref name="Brit-Kabul">{{چپ‌چین}}{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/309320/Kabul |title=Kabul |publisher=Online [[دانشنامه بریتانیکا|Encyclopædia Britannica]] |accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> بعد از مرگ نادرشاه در ۱۷۴۷، شهر به دست [[احمد شاه درانی]] افتاد که بسیار سریع آنرا در [[امپراتوری درانی|امپراتوری افغان]] اضافه کرد.<ref name="Brit-Afghan-empire>{{چپ‌چین}}{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/21392/Last-Afghan-empire |title=Last Afghan empire |author=[[لوئی دوپری|Louis Dupree]], Nancy Hatch Dupree and others |work= |publisher=Online Encyclopædia Britannica |date=|accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> در ۱۷۷۶، [[تیمورشاه درانی]] کابل را به پایتخت افغانستان مبدل ساخت. از سال ۱۹۸۰، با شروع [[جنگ بر ضد اتحاد جماهیر شوروی]] از سوی مجاهدین، شهر به دست گروه‌های جنگ‌طلب متفاوتی افتاد. شهر در حال حاضر در حال توسعه‌سازی جدید است<ref>{{چپ‌چین}}{{Cite web |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=9201 |title=Development of Kabul: Reconstruction and Planning Issues |publisher=Archnet.org |date=2004-04-07 |accessdate=2010-06-27}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> اما حملات [[طالبان]] و دیگر شبه‌نظامیان عملیات بازسازی را کند ساخته است.

== تاریخ ==
=== قدمت ===
دره کابل قدامتی ۵،۰۰۰ ساله دارد. واژه "''کابها''" {{به انگلیسی|Kubhā}} در حدود ۵،۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در [[ریگ‌ودا]] و [[اوستا]] یاد شده است که از [[دریای کابل]] یاد کرده است. ریگ‌ودا این شهر با عنوان شهری ایده‌آل تحسین می‌کند و تصویری از بهشت در کوه‌های آن مجسم شده است. نظریه‌های دیگری اظهار می‌کنند که این شهر در بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تشکیل شده است. جایی که کابل واقع شده است، پیش از آن که توسط امپراتوری [[مردم پارس|پارس‌ها]]، [[هخامنشیان]] فتح شود بخشی از امپراتوری [[ماد|مادها]] بوده است. مرجعی به نام "''کابورا''" وجود دارد که به‌واسطه فرمانروایان امپراتوری هخامنشی ([[داریوش بزرگ]]، [[داریوش دوم]] و [[داریوش سوم]]) تألیف شده، که بعدها پایه‌ای برای استفاده نام کابورا (Κάβουρα) توسط [[کلاودیوس بطلمیوس|بطلمیوس]] شد. آنجا مرکز [[مزدیسنا]] به بهدها همراه با [[بودا|آیین بودا]] و [[هندو|آیین هندو]] همراه شد. [[اسکندر مقدونی]] این شهر را بعد از [[نبرد گوگمل|غلبه بر امپراتوری هخامنشیان]] در ۳۳۰ پیش از میلاد تجسس کرده بود اما هیچ نگارشی از آن ثبت نشد زیرا کابل در آن وقت شهری کوچک بود که در مورد آن کسی چیزی نمی‌نوشت. این ناحیه پیش از اینکه به دست [[شاهنشاهی مائوریا]] بیفتد، قسمتی از [[سلوکیان|امپراتوری سلوکیان]] محسوب می‌شد.

{{نقل قول|''اسکندر اینها را از [[آریایی|آریاییها]] گرفت و زیست‌گاهی متعلق به خودش ایجاد نمود، اما [[سلوکوس یکم|سلوکوس نیکاتور]] آنها را به [[چاندراگوپتا مائوریا|ساندروکوتوس (چاندراگوپتا)]] در شروط ازدواج مختلف-نژادی و ۵۰۰ فیل سپرد.<ref>{{چپ‌چین}}Alexander took these away from the [[آریایی|Aryans]] and established settlements of his own, but [[:en:Seleucus I Nicator|Seleucus Nicator]] gave them to [[:en:Chandragupta Maurya|Sandrocottus]] ([[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta]]), upon terms of intermarriage and of receiving in exchange 500 elephants.|[[:en:Strabo]]|64 BC–24 AD{{پایان چپ‌چین}}</ref> ''|[[استرابون]]|۶۴ پ. م–۲۴ ب. م}}
[[پرونده:Kushanshas-Hepthalites 565ad.jpg|بندانگشتی|راست|پادشاهی [[هیاطله]] در ۵۶۵ بعد از میلاد]]
در دومین سده پیش از میلاد[[دولت یونانی بلخ]] کابل را از ماوریان گرفته بتصرف خویش درآورد. پس از آن زیردستان آنها امپراتوری [[هندویونانی]] شهر را در اواسط سده دوم پیش از میلاد به دست خود گرفتند. [[باختر (بلخ)|باختری‌ها]] شهر [[پاروپامیز]] را نزدیک کابل بنیاد کردند، اما در سده اول پیش از میلاد این شهر به ماوریان افتاد. [[سیتی‌ها]] (سکاها) در اواسط دهه اول پیش از میلاد هندویونانی‌ها را از شهر بیرون انداختند اما ۱۰۰ سال بعد با روی کار آمدن [[شاهنشاهی کوشان]] شهر را از دست دادند.<ref name="Houtsma">{{چپ‌چین}}{{Cite book|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last1=Houtsma|first1=Martijn Theodoor|authorlink=|coauthors=|volume=2|year=1987|publisher=BRILL|location=|isbn=9004082654, 9789004082656|page=159|pages=|url=http://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&lpg=PP1&pg=PA159#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-08-23}}{{پایان چپ‌چین}}</ref>

مطابق به تاریخ‌نویسان، نام [[زبان سانسکریت|سانسکریتی]] کابل [[کمبوجه]] می‌باشد.<ref>{{چپ‌چین}}{{Cite book|title=Pre-Aryan and pre-Dravidian in India|last1=Levi|first1=P.|authorlink=|coauthors=Jules Bloch, Jean Przyluski|volume=|edition=|quote=''...they apply to a population of the north-western frontier of India designated by the nickname of "shaved heads," and specially to the Kamboja of the country of Kabul.''|year=1993|publisher=Asian Educational Services|location=|isbn=8120607724, 9788120607729|page=87|pages=184|url=http://books.google.com/books?id=dx5dzJGGBg0C&lpg=PP1&pg=PA87#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref><ref>{{چپ‌چین}}{{Cite book|title=The people of India: a series of photographic illustrations, with descriptive letterpress, of the races and tribes of Hindustan|last1=Watson|first1=John Forbes|authorlink=|coauthors=Sir John William Kaye|volume=1|edition=|quote=''The Sanskrit name of Cabul is Kamboj, and a slight transition of sound renders this name so similar to Kumboh.''|year=2007|publisher=Pagoda Tree Press|location=|isbn=1904289444, 9781904289449|page=276|pages=|url=http://books.google.com/books?id=ciESAQAAIAAJ&source=gbs_navlinks_s |accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> این نام در نوشته‌هایی باستانی در ''کوفس'' و ''کوفن'' ذکر شده‌است. در سده هفتم پس از میلاد [[:en:Xuanzang|ژوانزونگ]] این نام را به عنوان ''کافو''<ref>{{چپ‌چین}}{{Cite book|title=Chandragupta Maurya and his times|last1=Mookerji|first1=Radhakumud |authorlink=|coauthors=|volume=|edition=4|year=1966|publisher=Motilal Banarsidass Publ|location=|isbn=8120804058, 9788120804050|page=173|pages=263|url=http://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&lpg=PP1&pg=PA173#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> {{به انگلیسی|Kaofu}} بررسی کرده بود و اعلام کرد که این به خاطر لقب یکی از چهار قبلیه [[یوئه‌ژی]] است که آنها در اوایل [[مسیحیت]] در طول کوههای [[هندوکش]] به سوی دره کابل مهاجرت کرده بودند.<ref name="Elliot-2">{{چپ‌چین}}{{Cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=99 |title=A. —The Hindu Kings of Kábul (p.2)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> این شهر توسط [[شاهنشاهی کوشان|شاهنشاه کوشان]]، [[کوجوله کادفیزس|کوجولا کادفیزس]] در سال ۴۵ میلادی فتح شد و جزو مایملاک امپراتوری کوشان تا اواخر سده سومین پس از میلاد محسوب می‌گردید.

در اطراف سالهای ۲۳۰ پس از میلاد، کوشانی‌ها توسط [[شاهنشاهی ساسانی]] شکست خوردند و به همراه با هم‌بیعت‌های ساسانی معروف به هندو-ساسانیان تبدیل شدند. در دوران ساسانیان، شهر با نام «کاپول» در [[خط پهلوی]] نامیده می‌شد. در ۴۲۰ میلادی هندو-ساسانیان توسط قبیله [[خیانیان]] که با نام «کیدارایتز» نیز شناخته می‌شدند، به بیرون رانده شدند که پس از آن در ۴۶۰ با [[هیاطله]] تبدیل شدند. آنجا به بخشی از باقی‌مانده [[کابل‌شاهان|پادشاهی]] [[آشینا]] از [[کاپیسا]] که با نام ''کابل‌شاهان'' نیز شناخته می‌شود، تبدیل شد.<ref name="Elliot">{{Cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |title=A. —The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref> مطابق با ''تاریخ الهند'' اثر [[ابوریحان بیرونی]]، کابل توسط شاهزادگانی که از تبار ترک‌ها (عثمانی‌ها) بودند اداره می‌شد که برای ۶۰ نسل ادامه پیدا کرد.<ref name="Elliot"/>

ترک‌های کابل و هندوها دیوار بزرگ دفاعی را در اطراف شهر به علت محافظت از مهاجمان آینده ساختند. این دیوار تا به امروز باقی‌مانده و همچنین به عنوان یک ساحه تاریخی شناخته می‌شود.

=== حمله مسلمانان ===
{{بهبود منبع}}
در سال ۸۱ هجری وقتی مسلمانان به شهر حمله کردند شهر را از طرف ده‌مَزنگ شگافتند، مسلمانان عرب فاتح شدند و شاه کابل به گردیز رفت ولی بزودی دوباره کابل را بدست آوردند. پس از آن کابل شاهیان ۲۳ بار با اعراب جنگیدن. در بعضی مواقع که ناتوان می‌گردیدند باج را قبول می‌نمودند. بدین ترتیب تا سقوط امپراطوری اعراب کابل را در حفاظت داشتند. پس از شکست امویان توسط عباسیان حکمرانهای افغانی وابسته با اعراب در کشور بسر اقتدار آمدند. پس از دولت‌های [[صفاری]] و [[طاهریان|طاهری]] نفوذ اعراب از کشور کم شده رفت اداره کابل نیز به دست حکمرانان محلی افتاد. وکابل از شهرت افتاد.

مقارن ضعف صفاریان از کوهستان شرقی کابل یک قوم دیگر بنای سلطنت را در کابل گذاشت که سرکرده‌شان را کالاله می‌گفتند و تا به عصر [[غزنویان]] باقی بودند، تا این‌که در سال ۳۴۴ ه. ق. ضمیمه سلطنت غزنوی شد. کابل در عهد غزنویان، شهر [[غزنین|غزنه]] بتدریج اهمیت یافت و کابل عقب ماند. در لشکرکشی‌های [[چنگیزخان|چنگیز]] کابل نیز دست‌خوش چور و چپاول گردید.

هم‌چنین معماری و شهرسازی کابل بسیار زیبا و دقیق است و یکی از شهرهائی است که با وجود آن‌که قدیمی است، حساسیت زیادی در شهرسازی آن به کار رفته‌است.

[[پرونده:Kabul Skyline.jpg|بندانگشتی|250px|بخش‌های غربی شهر کابل که در اثر جنگ‌های داخلی نابود شده‌است.]]

بعد از آن کابل بدست [[تیمور]] و حکم‌داران او بود تا آن‌که [[تیموریان|دولت تیموری هرات]] قوت گرفت. بعد از سقوط تیموریان، [[بابر]] در این جا مستقر گردید و کابل دوباره رونق یافت و تا سال ۹۲۳ پایتخت بود و به تعمیر و آرایش آن پرداخت. بابر به کمک مردم این شهر، هندوستان را فتح کرد و پایتخت خود را از کابل به [[اگره|آگره]] نقل داد و کابل مرکز ولایت شد. آرامگاه این پادشاه هم در همین شهر است.

وقتی که سلطنت به [[احمدشاه درانی]] رسید، وی توجه به کابل نمود. وی در سال ۱۱۴۴ امر احداث یک دیوار بزرگ را در شهر داد. این دیوار در ظرف ۴ ماه آباد گردید. [[تیمورشاه]] پس از تنظیم [[قندهار]] در سال ۱۱۹۵ ه. ق. کابل را [[پایتخت]] ساخت و از آن تاریخ تا امروز کابل مرکز و پایتخت افغانستان است.

کابل یکی ﺍز قدیمی‌ترین شهرهای دنیاست. در کتاب مقدس ویدﺍ به نام کبه Kabha و در پارچه‌های ﺍوستا ﺍز ﺁن به نام کوب‌ها Kobaha یاد می‌شود. نویسندگان کلاسیک یونانی ﺁن رﺍ کوفن Kophen یا کوفس Kophfs و کووﺍ ثبت کرده و هم‌چنان مردم فارس و ﺍرستو ﺍین شهر رﺍ خوسپس Khoaspes خوﺍندهﺍند. {{مدرک}}

[[پرونده:Kabul Business Center.jpg|بندانگشتی|250px|ساختمان مرکز تجارتی، در شهر نو کابل]]

[[پرونده:KABULCITYMAP.jpg|بندانگشتی|250px|نقشه پروژهٔ ۹ میلیارد دلاری توسعه شهری]]

در قرن هفتم میلادی، یک پژوهش‌گر چینی به نام [[شونگ چونگ]]، در نبشته‌های خویش مشهور به هیوﺍن سانگ ﺍین شهر رﺍ کاوفو Kaofu نوشته و چنین برداشت می‌کند که در حقیقت ﺍین شهر زیبا مسما به دریای کاوفو می‌باشد که ﺍز قلب ﺁن می‌گذرد، وی میﺍفزﺍید که ﺁریاییان قدیم ﺍز لحاظ دینی ﺍهمیتی ویژه به ﺍین شهر دﺍده و ﺁن‌رﺍ کوب‌ها ﺍردهستانه Kobaha Urddhastana یا محل بلند پایه گفتهﺍند. کابل ﺍز دیدگاهی کتاب [[مهاباراتا]] هندوﺍن، بهشت و جایگاهی تفکر برﺍی خدﺍوندﺍن خوبی بوده و ﺁن‌رﺍ در [[سانسکریت]] به نام ﺍردهستانه یا عبادت‌گاهی مقدس حفظ کردهﺍند.{{مدرک}}

تاریخ نویسان دوره سکندر، کابل رﺍ به نام ﺍرتوسپانه Artospana که همان ﺍردهستانه Urddhastana سانسکریت ﺍست در تاریخ یونانی قید نموده که پسانها (بعدها) در قرن دوم میلادی ﺍین شهر رﺍ به نام کابورﺍ Kabura یا قلب پارﺍپامیزﺍد نوشتهﺍند. دردورﺍن [[شاهنشاهی کوشان]] بزرگ هنوز هم کابل به نام کاوفو شناخته می‌شده، که ﺁهسته ﺁهسته به [[کابورﺍ]] مسما گردید تا ﺁن زمان که کابل شاهان ﺍز ﺁن به نام کابلستان یاد کردند. کابلستان برﺍی چندین قرن پیش و پس ﺍز دورهی مسیح، ﺍز بامیان و کندهار در غرب تا کوتل بوﻻن و تمام جنوب رﺍ در بر می‌گرفت، که ﺍین خطه وسیع به ده علاقه‌داری تقسیم بوده و شهرهای کابل، غزنی، بامیان، ننگرهار، سوﺍت، پشاور، ﺍپوکین، بنو و بولر در بر می‌گرفته‌است.

ﺍز تاریخ [[یونان]] چنین بردﺍشت می‌شود که [[ﺍرتوسپانه]] یا کابل مرکزی عمده و ﺍصلی در منطقه بوده، که پسان در دورهی تسلط یونان، هرﺍت که سکندریهی ﺍفغان بود جای ﺁن‌رﺍ ﺍشغال کرد که پسان‌ها (بعدها) شاه‌زﺍدگان هندوساک ﺁن‌رﺍ بار دیگر ﺍحیا کردند. تا ﺁن‌که در عصر [[زنبیلک‌شاه]] و [[زنبورکشاه]]، لشکر عرب بعد ﺍز فتح برق‌آسای ترکیه و ﺍیرﺍن به دروﺍزههای ﺍین شهر کوبی، شاهان و کابلیان برﺍی دفاع، دیوﺍر بزرگی به نام شیردروﺍزه در درﺍزنای کوه آسمایی یا آسه‌ماهی بنا کردند که حکایت‌های ﺁن تا ﺍمروز سینه‌به‌سینه حفظ گردیده. تاریخ مصر به وضاحت می‌نویسد که لشکر بزرگ ﺍسلام بعد ﺍز فتح نیم جهان در شیردروﺍزههای کابلستان به مرتبه بیستوسه بار شکست مطلق دید تا ﺁن‌که به مرور زمان کابلیان خود به دین [[اسلام]] گرویدند.

[[پرونده:Mountains of Kabul.jpg|بندانگشتی|300px|نمایی از شهر کابل]]

کابل در درﺍزنای تاریخ، در ﺍحساس چکامه‌سرﺍیان، در چشم تمدن، در قلب ﺁسیا، در خاطرههای ﺍشغال‌گرﺍن و در ﺍیمان بسا مردم، شهر باﺍرزش و دﺍرندهی ویژگی‌های مقدس بودهاست. کابل در طول تاریخ بارها زیر تهاجم بیگانه قرﺍر گرفت و به گشت‌های متمادی، ویرﺍن و ﺁباد گردید، تا بالاخره در سال ۱۷۷۶ تسلط [[خاندﺍن درانی]] در قلم‌رو ﺍفغانستان جاگیر شد و تیمورشاه پسر [[احمدشاه ابدالی]]، مرکز ﺍمپرﺍتوری خود رﺍ ﺍز قندهار به کابل ﺍنتقال دﺍد که پس ﺍز ﺁن کابل تا ﺍمروز به صفت خانهٔ مشترک و مرکز یگانگی تمام ﺍفغان‌ها پابرجا می‌باشد.

== جغرافیای شهر کابل ==
منطقهٔ کابل عبارت از مجموعه‌ای از وادی‌های سرسبز و شاداب و پر نفوس است که ارتفاع آن از سطح دریا از هزار تا دو هزار گز (۳۳۰۰ تا ۶۵۰۰ فوت [پا]) تفاوت می‌کند. شهر کابل در میان این وادی‌های حاصل‌خیز به عرض ۳۴درجه و ۳۰ دقیقهٔ شمالی و طول ۶۹ درجه و ۱۸ دقیقهٔ شرقی در دامنهٔ کوه‌های «آسمائی» و «شیردروازه» به ارتفاع شش هزار فوت قرار گرفته‌است. در میان کوه آسمائی (۶۷۹۰ فوت) و شیر دروازه (۷۱۶۶ فوت) شهر کابل شکل مثلثی را گرفته که رأس آن به‌جانب غربی، جائی که دو کوه با هم بسیار نزدیک می‌شوند، قرار دارد. بین دو کوه گذرگاهی است که وادی چهاردهی (نوی کابل) را به کابل قدیم می‌پیوندد و رودخانهٔ کابل از آن عبور می‌کند. در زمان قدیم اطراف شهر را حصار مستحکمی احاطه می‌کرد که به‌وسیلهٔ هفت دروازه با خارج ارتباط داشت. تماشای این دیوار اهمیت تاریخی شهر را به‌خوبی می‌نمایاند. از قله کوه منظرهٔ باشکوه و شاداب وادی، با سلسلهٔ کوه‌هائی که اطراف آن را احاطه کرده به‌نظر می‌آید. رود کابل از میان آن با پیچ و خم جلب توجه می‌کند. شهر کابل که در دو طرف این رودخانه بنا شده محیطی قریب ۸ میل دارد و چون دو طرف آن محدود می‌شود طبعاً شهر به وسعت خود در طرف شمال و جنوب شرقی رودخانه افزوده‌است.[۱]

«[[شیرپور]]» از گران‌ترین مناطق کابل است و امروزه بسیاری از مقامات دولتی در آن برای خود خانه ساخته‌اند.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/story/2006/06/060624_s-bazzar-mandawi.shtml «فروش غیرقانونی» یک بازار عمومی در افغانستان]، بی‌بی‌سی فارسی</ref> هم‌چنین [[شش‌درک]] منطقه‌ای مرفه‌نشین و پررفت‌وآمد در مرکز شهر کابل است.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2012/09/120908_k02-kabul-blast.shtml بمبگذار انتحاری نوجوان شش نفر را در کابل کشت]، بی‌بی‌سی فارسی</ref> منطقه «[[وزیراکبرخان]]»، از نواحی دپلماتیک‌نشین پایتخت و در نزدیکی کاخ ریاست‌جمهوری افغانستان است.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2013/10/131018_k03_germany_embassy_in_kabul_closed.shtml سفارت آلمان در کابل موقتاً به روی مراجعین بسته شد]، بی‌بی‌سی فارسی</ref> سفارت‌های نروژ، کانادا و تاجیکستان در منطقه وزیراکبرخان واقع شده‌اند.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2014/01/140117_zs_kabul_wazir_akbar_khan_explosion.shtml حمله شورشیان به یک رستوران لبنانی در کابل]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>

از مناطق پرازدحام شهر کابل می‌توان به منطقه «ده افغانان» اشاره کرد که محل توقف‌گاه وسایط نقلیه شهری است. [[آرشیو ملی افغانستان]] در این منطقه واقع شده‌است.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2013/10/130928_k04_afg_national_archive.shtml آرشیو ملی افغانستان، گنجینه‌ای در حال نابودی]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>

«[[دریاچه قرغه]]» از مناطق تفریحی واقع در حومه کابل است.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2012/06/120621_u02_kabul.shtml حمله طالبان به یک هتل در حومه کابل]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>

منطقه [[پغمان]] در غرب کابل واقع شده است.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2014/03/140320_zs_nawruz_global_festival_kabul.shtml کابل آماده میزبانی جشن جهانی نوروز]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>

چندول، کارته سخی، افشار، دشت برچی، تیمنی و قلعه شهاده از مناطق شیعه‌نشین این شهر هستند.<ref>[http://naqd-wa-jaameah.org/Fausse_Commune_en_Afghanistan.html نقد و جامعه]</ref>

بلوچ‌های کابل در «قلعه وکیل»، «بی‌بی مهرو»، «وزیرآباد» و «پغمان» زندگی می‌کنند و به صورت عموم ساکنان کابل به زبان فارسی صحبت می‌کنند.<ref>[http://payambaloch.com/music/3.htm پیام بلوچ]</ref>

== مردم شناسی ==
کابل ۲٫۸ میلیون نفر جمعیت دارد.<ref>Afghanistan Statistical Yearbook 2008/09", Central Statistics Office</ref> شهر کابل ۸۰٪ جمعیت ولایت کابل را شامل می‌شود.<ref>"Conflict Analysis: Farza and Kalakan districts, Kabul province", CPAU (Cooperation for Peace and Unity), March 2009, page 5, [http://www.cpau.org.af/Research/Docs_our_publications/Kabul%20Conflict%20Analysis%20Mar%2009%20Final.pdf]</ref> کابل شهر چند قومیتی و چند فرهنگی است و با اینکه آمار رسمی از سوی دولت افغاسنتان درباره ترکیب قومیتی مردم کابل ارائه نشده‌است ولی بر پایه تخمین [[انجمن جغرافیای ملی]] پارسی گویان اکثریت مردم شهر کابل را شامل می‌شوند؛ و در این میان [[تاجیک‌ها]] اکثریت جمعیت را با ۴۵٪ درصد دارند.<ref>[http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php Kabul under Curfew after Anti-US, anti-Karzai Riots]</ref> پس از آن دیگر قوم پارسی گو یعنی [[هزاره (قوم)|هزاره‌ها]] با ۲۵٪ و پس از آنها [[پشتون‌ها]] با ۲۵٪ قرار دارند.<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf Afghanistan map.pdf]</ref> ترک زبانان مانند [[ترکمن‌ها]] ۲٪ و [[ازبک‌ها]] با ۱٪ در مقام بعدی هستند و [[بلوچ‌ها]] با ۱٪ و سایر گروهای قومی نیز مانند [[اویماق‌ها]] و [[پشه‌ای‌ها]] نیز با ۱٪ دیگر ساکنین شهر کابل را تشکیل می‌دهند.

تقریباً تمام مردم کابل مسلمان هستند. شامل ۷۵٪ سنی و ۲۵٪ شیعه. عده کمی از هندوها نیز در کابل زندگی می‌کنند.

== آب و هوای کابل ==
{{نمودار آب و هوا
| کابل<ref name= WMO>
{{چپ‌چین}}{{cite web
| url = http://worldweather.wmo.int/115/c00219.htm
| title = World Weather Information Service - Kabul
| accessdate = 2010-04-13
| publisher = [[سازمان ملل متحد|United Nations]]
}}{{پایان چپ‌چین}}</ref>
| -۷٫۱ | ۴٫۵ | ۳۴٫۳
| -۵٫۷ | ۵٫۵ | ۶۰٫۱
| .۷ | ۱۲٫۵ | ۶۷٫۹
| ۶٫۰ | ۱۹٫۲ | ۷۱٫۹
| ۸٫۸ | ۲۴٫۴ | ۲۳٫۴
| ۱۲٫۴ | ۳۰٫۲ | ۱٫۰
| ۱۵٫۳ | ۳۲٫۱ | ۶٫۲
| ۱۴٫۳ | ۳۲٫۰ | ۱٫۶
| ۹٫۴ | ۲۸٫۵ | ۱٫۷
| ۳٫۹ | ۲۲٫۴ | ۳٫۷
| -۱٫۲ | ۱۵٫۰ | ۱۸٫۶
| -۴٫۷ | ۸٫۳ | ۲۱٫۶
|float=left
|clear=none}}

آب و هوای کابل تابع وضع عمومی کشور افغانستان است. از آنجا که این کشور تقریباً در وسط آسیا واقع است پس عرض و طول جغرافیائی، ارتفاع، امتداد کوه‌ها و دوری از دریا از عواملی هستند که در آب و هوای افغانستان تأثیرگذار هستند.
با وضع جغرافیائی که افغانستان دارد مناطق مختلف آن آب و هوای گوناگون دارد و کابل هرچند از دریا بسیار دور و تابع آب و هوای بری است، اما توازن در فصول چهارگانه آن برقرار است و هر سه ماه تغییر فصل به صورت منظم پیدا می‌شود. فصل بهار از ماه حمل (مارس، آوریل) آغاز می‌شود و تا پایان جوزا (می، ژوئن) منظماً ادامه دارد. در این فصل می‌توان آن را فصل نمو و انبساط خواند. از ماه سرطان (ژوئن، ژوئیه) تا آخر سنبله (اوت، سپتامبر) و هنگام تابستان گرم‌ترین ایام کابل به‌شمار می‌رود. در ماه میزان (سپتامبر و اکتبر) [[خزان]] آغاز می‌گردد و تا پایان ماه قوس (نوامبر، دسامبر) ادامه دارد. خزان فصل برداشتن محصول و جمع‌آوری میوه‌است و کابل از این حیث در این فصل امتیاز فراوانی دارد. سه ماه اخیر سال، جدی (دسامبر، ژانویه)، دلو (ژانویه، فوریه) و حوت (فوریه، مارس) فصل زمستان کابل است که سرمای بسیار و بارش برف تا پایان آن ادامه می‌یابد.

== کابل در جنگ‌های داخلی ==
بر اساس تخمین سازمان ملل متحد، ۹۰ درصد شهر به ویرانه مبدل گشت و بیش از شصت‌وپنج هزار از اهالی شهر کشته و ده‌ها هزار تن دیگر زخمی شدند. این جنگ کوچه به کوچه در شهر کابل تا تسخیر شهر وسیلهٔ [[طالبان]] در سال ۱۹۹۶ بلاوقفه ادامه یافت.
بعد از فروپاشی حکومت کمونیستی در افغانستان گروه‌های رقیب [[افغان]] برای تحکیم موقعیت خویش و تصرف پایتخت وارد نبرد شدند که خسارات زیادی بر جای گذاشت و قسمت‌های عمدهٔ شهر بر اثر راکت‌باران گروه‌های مختلف آسیب جدی وارد گردید.

== کابل جدید ==
به علت کمبود فضا و منابع شهر فعلی کابل که جوابگوی باشندگان آن نیست قرار است پایتخت افغانستان به شهر جدیدی که با نام '''کابل جدید''' که در شمال شهر کنونی کابل است انتقال یابد.

پروژه ساخت کابل جدید در ماه مارس سال ۲۰۰۹ به تصویب شورای وزیران رسید.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2009/03/090324_ram_new_kabul.shtml شورای وزیران برنامه 'کابل جدید' را تصویب کرد]</ref> این شهر به مساحت پانصد کیلومتر مربع خواهد بود و گنجایش سه میلیون نفر جمعیت را دارد. کشور [[ژاپن]] تهیه نقشه این شهر را به عهده گرفته است.

== جستارهای وابسته ==
* [[آیین‌های نوروزی در کابل]]
* [[کابل در شاهنامه]]
* [[گذرهای شهر کابل]]
* [[جنگ‌های کابل]]

== نگارخانه ==
<center><gallery caption="عکسهایی از شهر کابل">
File:A view from Kabul InterContinental.jpg|[[هتل اینترکانتینانتال کابل]]
File:Serena Hotel in Kabul.jpg|[[هتل سرنا]]
File:Babur Gardens from a mountain top CROPPED.jpg|[[باغ بابر]] در کابل
File:qargha panorama.jpg|دریاچه قرغه در بیرون شهر
File:Kabul City during evening.jpg|شهر کابل در شب
File:Bagh-e-Bala1.jpg|پارک باغ بالا
File:qargha.jpg|پارک [[گلف]] کابل، بیرون از شهر
File:Darul Aman Place.png|[[قصر دارالامان]]
File:Bird_Market_Kabul.jpg|بازار پرندگان کابل
</gallery></center>
[[پرونده:Panoramic View of East Kabul City.jpg|بندانگشتی|وسط|600px|[[سراسرنما|سراسرنمایی]] از شرق شهر کابل]]

== پانویس ==
{{پانویس|۲|اندازه=ریز|جعبه=۲۵۰}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌سفر}}
{{ویکی‌انبار-رده|Kabul}}
* [http://web.archive.org/web/20050512040049/http://www.aims.org.af/maps/urban/kabul.pdf نقشه شهر کابل]
* [http://www.afghanistan-photos.com/crbst_5.html عکس‌های تاریخی کابل]
* [http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php#Top داستان کابل]
* [http://www.kabulcaravan.com/kabul.php کابل کاروان]
* [http://www.cityoflight-kabul.com/index.htm کابل، شهر نور؛ پروژه ۹ میلیارد دلاری توسعه شهری]
* [http://wikitravel.org/en/Kabul راهنمای سفر به کابل] از [[ویکی‌سفر]]
* [http://www.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4941.asp مردم کابل؛ گزارش از رادیوی بین‌المللی فرانسه به انگلیسی]

{{شهرهای بزرگ افغانستان}}
{{پایتخت‌های آسیا}}
{{پایگاه‌های باستان‌شناسی افغانستان (دوران باستان)}}
{{پایگاه‌های باستان‌شناسی افغانستان (دوران پس از اسلام)}}

[[رده:کابل]]
[[رده:افغانستان]]
[[رده:پایتخت‌های آسیا]]
[[رده:پایتخت‌های کشورهای همسایه ایران]]
[[رده:شهرها در افغانستان]]
[[رده:شهرهای راه ابریشم]]
[[رده:شهرهای رودگذر]]
[[رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در هزاره ۲ (پیش از میلاد)]]
[[رده:مناطق مسکونی در ولایت کابل]]